ไขความลับ ‘บ่อน้ำโบราณ’ วัดโพธิ์ กุญแจรักษาฐานรากเจดีย์ 4 รัชกาล
เมื่อวันที่ 12 พฤศจิกายน ที่ วัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม ราชวรมหาวิหาร น.ส.วนิดา พึ่งสุนทร ศิลปินแห่งชาติ สาขาศิลปะสถาปัตยกรรม (แบบประเพณี) พ.ศ.2546 เปิดเผยว่า คุณค่าทางสถาปัตยกรรมของวัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม หรือวัดโพธิ์ ไม่ได้อยู่เพียงความงดงามของพระมหาเจดีย์สี่รัชกาลและโบราณสถานภายในวัดเท่านั้น แต่ยังสะท้อนภูมิปัญญาการก่อสร้างและการดูแลรักษาฐานรากที่สืบทอดมายาวนาน โดยเฉพาะระบบบ่อสังเกตการณ์ระดับน้ำใต้ดิน ซึ่งมีความสำคัญต่อความมั่นคงของโบราณสถาน
น.ส.วนิดา กล่าวต่อว่า วัดโพธิ์ถือเป็นแหล่งรวมงานศิลปกรรมที่มีเอกลักษณ์ โดยเฉพาะการประดับตกแต่งด้วยเซรามิกหรือกระเบื้องเคลือบ ซึ่งมีความสมบูรณ์และใช้ในปริมาณมากที่สุดแห่งหนึ่งของประเทศไทย ไม่เพียงพระมหาเจดีย์สี่รัชกาล ทั้งรัชกาลที่ 1-4 เท่านั้น แต่ยังรวมถึงเจดีย์รายองค์เล็กและซุ้มประตูต่างๆ ภายในวัด ล้วนตกแต่งด้วยเซรามิกที่มีสีสันและลวดลายงดงาม
“นอกจากนี้ ยังมีรายละเอียดทางสถาปัตยกรรมที่น่าสนใจ เช่น ยอดหอไตรที่ออกแบบเป็นทรงมงกุฎ มีลักษณะเป็นชั้นลดหลั่นกัน 3 ชั้น คล้ายพระมหาพิชัยมงกุฎ แตกต่างจากยอดชฎาของซุ้มประตูทั่วไปที่เป็นยอดแหลมต่อขึ้นไปโดยไม่มีการแบ่งชั้น สะท้อนความประณีตและความหลากหลายของรูปแบบศิลปกรรมในสมัยรัตนโกสินทร์ อย่างไรก็ตาม สิ่งสำคัญที่ทำให้โบราณสถานเหล่านี้คงความมั่นคงมาได้หลายร้อยปีคือ ระบบฐานรากใต้ดิน ซึ่งในอดีตยังไม่มีการใช้เหล็กเสริมคอนกรีต จึงใช้ไม้ซุงวางเรียงซ้อนกันเต็มพื้นที่ เพื่อรองรับน้ำหนักและพยุงโครงสร้างไม่ให้ทรุดตัวหรือแตกร้าว” น.ส.วนิดา กล่าว
น.ส.วนิดา กล่าวต่อว่า ฐานรากเปรียบเสมือนขาหรือเท้าของมนุษย์ หากฐานรากไม่มั่นคงก็ไม่สามารถพยุงโครงสร้างให้ตั้งอยู่ได้ โดยหัวใจสำคัญของการรักษาฐานรากไม้ซุงคือการควบคุมระดับน้ำใต้ดินให้มีความชุ่มชื้นอยู่เสมอ เพราะหากระดับน้ำลดลงจนไม้ซุงสัมผัสอากาศและแห้ง อาจทำให้ไม้ผุพังและส่งผลต่อความมั่นคงของเจดีย์ในระยะยาว
“ทั้งนี้ วัดโพธิ์มีข้อได้เปรียบจากทำเลที่ตั้งใกล้แม่น้ำเจ้าพระยา ทำให้ระดับน้ำใต้ดินในพื้นที่ค่อนข้างสูงและดินมีความชุ่มชื้นตามธรรมชาติ จึงช่วยรักษาสภาพฐานรากไม้ซุงที่อยู่ใต้ดินมาได้เป็นเวลานาน แต่ก็ไม่ควรประมาทต่อการเปลี่ยนแปลงของระดับน้ำใต้ดินในอนาคต โดยเฉพาะหากมีการก่อสร้างเขื่อนหรือโครงสร้างพื้นฐานที่อาจส่งผลต่อระบบน้ำตามธรรมชาติ” น.ส.วนิดา กล่าว
น.ส.วนิดา กล่าวต่อว่า สำหรับบ่อสี่เหลี่ยมบริเวณข้างพระมหาเจดีย์รัชกาลที่ 4 ไม่ใช่บ่อเก็บน้ำหรือบ่อกักเก็บน้ำฝน แต่เป็นบ่อสังเกตการณ์ระดับน้ำใต้ดินที่สร้างไว้เพื่อให้ตรวจสอบระดับน้ำที่ซึมผ่านชั้นดินเข้ามาในบ่อได้ โดยเดิมมีตะแกรงเหล็กหล่อแบบโปร่งปิดอยู่ด้านบน เพื่อให้สามารถมองเห็นระดับน้ำได้ ซึ่งโดยปกติน้ำจะอยู่ในระดับเกือบเต็มบ่อ
“จากการสำรวจพื้นที่วัดพระเชตุพนเมื่อประมาณ 50 ปีก่อน มีการตรวจสอบฐานรากของพระมหาเจดีย์ เพื่อศึกษาวิธีการก่อสร้างและสภาพโครงสร้างใต้ดิน พบว่ามีการใช้ไม้ซุงวางซ้อนกันเป็นฐานราก ขณะที่บ่อสังเกตการณ์ดังกล่าวมีน้ำซึมเข้ามาเต็มบ่อ แสดงให้เห็นถึงความสัมพันธ์ระหว่างระดับน้ำใต้ดินกับการรักษาสภาพฐานรากโบราณสถาน อย่างไรก็ตาม ปัจจุบันบ่อดังกล่าวถูกปรับปรุงโดยหล่อพื้นปูนปิดทึบด้านล่างและปิดฝาบ่อ ทำให้มีลักษณะคล้ายบ่อเก็บน้ำทั่วไป ส่งผลให้น้ำจากชั้นดินโดยรอบไม่สามารถซึมเข้ามาได้ตามสภาพเดิม และไม่สามารถใช้ตรวจสอบระดับน้ำใต้ดินที่แท้จริงได้ ดังนั้น ขอเสนอให้เปิดและปรับปรุงบ่อกลับสู่สภาพที่สามารถสังเกตระดับน้ำใต้ดินได้ เพื่อให้เป็นเครื่องมือเฝ้าระวังและติดตามความเปลี่ยนแปลงของระบบน้ำในพื้นที่อย่างต่อเนื่อง ป้องกันความเสี่ยงที่อาจเกิดขึ้นกับฐานรากไม้ซุงและโครงสร้างโบราณสถานในอนาคต” น.ส.วนิดา กล่าว
