เปิดเบื้องหลังงานศิลป์ พระเมรุมาศ‘พระพันปีหลวง’ ‘ ผ่าน ‘อาทิตย์ ลิ่มมั่น’สถาปนิกผู้ออกแบบ
พระเมรุมาศสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง มิได้เป็นเพียงสถาปัตยกรรมสำหรับประกอบพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมศพ ตามโบราณราชประเพณี หากแต่เป็นเสมือนงานศิลปกรรมที่บอกเล่าเรื่องราวของพระองค์ ผ่านรูปทรง สีสัน ลวดลาย และองค์ประกอบทางสถาปัตยกรรมที่แฝงด้วยความหมาย ตั้งแต่พระสิริโฉม พระราชจริยวัตร ไปจนถึงพระราชกรณียกิจ โดยเฉพาะพระราชปณิธานในการส่งเสริมศิลปาชีพและอนุรักษ์ภูมิปัญญางานช่างไทย
ทุกองค์ประกอบจึงมิได้เกิดขึ้นเพียงเพื่อความงดงามหรือความสมพระเกียรติ แต่ผ่านกระบวนการศึกษาพระราชประวัติและพระราชกรณียกิจ เพื่อนำมาตีความเป็นภาษาทางศิลปะที่ปรากฏอยู่ในพระเมรุมาศและอาคารประกอบโดยรอบ นับเป็นการผสานคติความเชื่อทางศาสนา โบราณราชประเพณี และเรื่องราวแห่งพระมหากรุณาธิคุณไว้ในสถาปัตยกรรมแห่งความทรงจำ

นายอาทิตย์ ลิ่มมั่น สถาปนิกชำนาญการ กลุ่มสถาปัตยกรรม สำนักสถาปัตยกรรม กรมศิลปากร ผู้ออกแบบพระเมรุมาศ เปิดเผยว่า จุดเริ่มต้นของการออกแบบมาจากการศึกษาพระราชประวัติ พระราชกรณียกิจ และโครงการในพระราชดำริต่างๆ โดยเฉพาะงานด้านศิลปาชีพ เพื่อนำมาถ่ายทอดเป็นแนวคิดหลักในการออกแบบ โดยยึดความถูกต้องตามโบราณราชประเพณีควบคู่กับความงดงามทางศิลปกรรม สะท้อนพระราชจริยวัตรและพระมหากรุณาธิคุณที่ทรงมีต่อพสกนิกรชาวไทย
พระเมรุมาศตกแต่งด้วยสีทองตามรูปแบบสถาปัตยกรรมไทยประเพณี ขณะที่องค์ประกอบอื่นๆ ทั้งสีพื้นหลังและการสอดสีในลวดลาย ใช้สีฟ้าเป็นสีหลัก ซึ่งเป็นสีประจำวันพระราชสมภพ (วันศุกร์) ตามคติเทวดานพเคราะห์ อาทิ สีพื้นหลังตราพระนามาภิไธย “ส.ก.” บนหน้าบันมุขหลังคาแต่ละด้าน นอกจากนี้ ยังนำสีอื่นที่มีความหมายเป็นสิริมงคลตามตำรามาเป็นองค์ประกอบรวมประกอบ โดยเฉพาะสีชมพู ซึ่งเป็นสี “ศรี” ของวันศุกร์ และมีความกลมกลืนกับสีฟ้าซึ่งเป็นสีหลักของพระเมรุมาศ จึงนำมาผสมผสานในงานศิลปกรรมและองค์ประกอบตกแต่งส่วนต่างๆ เพื่อเพิ่มความงดงามและสื่อความหมายอันเป็นมงคล
“แนวคิดการจัดผังพระเมรุมาศครั้งนี้ มีความเชื่อมโยงกับพระเมรุมาศพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร หรือในหลวงรัชกาลที่ 9 เนื่องจากทรงเป็นสมเด็จพระบรมราชินีคู่พระบารมี จึงออกแบบให้มีความสัมพันธ์ทั้งในด้านรูปแบบการวางผัง ทิศทาง กลุ่มอาคารประกอบ ตลอดจนการจัดภูมิทัศน์ โดยกำหนดตำแหน่งให้มีลักษณะใกล้เคียงกัน เพื่อสื่อถึงความผูกพันและความเชื่อมโยงระหว่างพระเมรุมาศทั้งสองพระองค์ขณะเดียวกัน ยังมุ่งเน้นความยิ่งใหญ่และสง่างามสมพระเกียรติ โดยมีขนาดและองค์ประกอบที่สูงใหญ่กว่าพระเมรุมาศและพระเมรุทุกคราวที่เคยมีมาตั้งแต่รัชกาลก่อน เป็นรองเพียงพระเมรุมาศของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ 9 เท่านั้น” นายอาทิตย์ กล่าว
ในการออกแบบพระเมรุมาศแต่ละครั้ง ความรู้พื้นฐานไปจนถึงการค้นหาแนวคิดในการออกแบบบางประการ ได้จากการศึกษาข้อมูลเก่า ไม่ว่าจะเป็นเอกสารโบราณหรือภาพถ่าย รวมถึงการศึกษาผลงานของ “สมเด็จครู” หรือสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ ซึ่งทรงเป็นต้นแบบสำคัญด้านงานศิลปกรรมและสถาปัตยกรรมไทย เนื่องจากรูปแบบและองค์ประกอบหลายประการถือเป็นแบบแผนสำคัญของงานพระเมรุมาศ ทั้งนี้จากการศึกษาบันทึกความทรงจำซึ่งเป็นจดหมายที่ “สมเด็จครู” ทรงมีถึงพระยาอนุมานราชธน พบข้อคิดเกี่ยวกับงานพระเมรุว่าเป็นงานชั่วคราว หรือเสมือนงานทดลองที่เปิดโอกาสให้มีการนำแนวคิดใหม่ ๆ มาทดลองสร้างสรรค์ แม้อาจมีข้อผิดพลาดเกิดขึ้นบ้าง แต่ต้องคำนึงถึงความเหมาะสมและไม่ก่อให้เกิดความสิ้นเปลือง
สำหรับพระเมรุมาศที่จัดสร้างขึ้นครั้งนี้ ออกแบบเป็นทรงปราสาท ส่วนยอดเป็นทรงมงกุฎแปลง โดยนำรูปแบบเครื่องศิราภรณ์มาประยุกต์เป็นแนวคิดหลัก เนื่องจากภาพจำของสมเด็จพระพันปีหลวงที่ปรากฏต่อสายตาประชาชน มักเป็นพระบรมฉายาลักษณ์ในฉลองพระองค์ชุดไทยประยุกต์พร้อมศิราภรณ์หรือมงกุฎ (เทียร่า) ที่เป็นรัศมี สะท้อนถึงพระสิริโฉมที่งดงามและเปี่ยมด้วยพระเกียรติยศ ประกอบกับทรงเป็นเจ้านายฝ่ายหญิง จึงนำรูปทรงของเทียร่ามาปรับประยุกต์เป็นซุ้มคูหาหน้านาง หลังคาเครื่องยอดซ้อน 7 ชั้นเชิงกลอน เสมอด้วยพระมหาปราสาทในพระบรมมหาราชวัง สะท้อนถึงความสง่างามและความสมพระเกียรติของพระเมรุมาศ

ลวดลายตกแต่งและองค์ประกอบทางสถาปัตยกรรม ใช้ระบบสัญลักษณ์ซึ่งได้แรงบันดาลใจจากพระราชจริยวัตรและพระราชกรณียกิจด้านงานศิลปาชีพ ได้แก่ลวดลายประยุกต์จากดอกไม้ที่ได้รับพระราชทานนาม “ควีนสิริกิติ์” ประกอบด้วย บัวควีนสิริกิติ์ กุหลาบควีนสิริกิติ์ ดอกดอนญ่าควีนสิริกิติ์ และกล้วยไม้แคทลียาควีนสิริกิติ์ นอกจากนี้ ยังนำรูปหงส์และนกยูง ซึ่งนอกจากสื่อถึงพระราชจริยวัตรอันงดงามแล้ว ยังเป็นสัญลักษณ์ที่ปรากฎในงานศิลปะชิ้นสำคัญหลายชิ้น ทั้งเครื่องประดับส่วนพระองค์และชิ้นงานที่สร้างสรรค์โดยศิลปินของมูลนิธิส่งเสริมศิลปาชีพ มาถ่ายทอดเป็นลวดลายประดับในงานสถาปัตยกรรม เพื่อเพิ่มความงดงามและสอดแทรกความหมายอันเกี่ยวเนื่องกับพระองค์ไว้ในรายละเอียดของพระเมรุมาศ
รูปทรงของอาคารโดยรวมและเครื่องยอดเป็นการจำลองเขาพระสุเมรุตามคติไตรภูมิ ส่วนปลียอดออกแบบเป็นรูปพรหมพักตร์ สื่อถึงการเสด็จสู่พรหมโลกภายหลังการสวรรคต ขณะเดียวกันยังเชื่อมโยงกับพระราชสมัญญา “แม่ของแผ่นดิน” ด้วยพระราชกรณียกิจนานัปการที่ทรงปฏิบัติเสมือนมารดาผู้คอยดูแลและทะนุบำรุงบุตร จึงเปรียบได้ว่าทรงเป็นดั่งพรหมของพสกนิกรชาวไทยทั้งปวง สำหรับยอดบนสุดของพระเมรุมาศ ประดับด้วยพระนพปฎลมหาเศวตฉัตร หรือฉัตรขาว 9 ชั้น เป็นการถวายพระเกียรติยศอย่างสูงสุด ชั้นเชิงกลอนล่างสุดมีมณฑปทิศตั้งอยู่ 4 มุม แทนสวรรค์ชั้นจตุมหาราชิกา ซึ่งเป็นสวรรค์ชั้นแรก ตามโบราณราชประเพณี ให้มีความเหมาะสมเฉพาะกับงานที่มีการปรับประยุกต์ให้มีความร่วมสมัย
ส่วนชั้นมุขที่เป็นองค์ประกอบของหลังคา ออกแบบให้ใช้ขอบสีทองตัดกับพื้นกระเบื้องสีฟ้าหม่น เพื่อให้กลมกลืนกับภาพรวมของพระเมรุมาศที่กำหนดให้สีฟ้าเป็นสีหลัก ขณะที่บริเวณกึ่งกลางแผ่นกระเบื้องเลือกใช้สีปีกแมลงทับ ซึ่งเป็นอีกหนึ่งสีสันและสัญลักษณ์ที่เชื่อมโยงกับงานศิลปาชีพ อันเป็นงานที่สมเด็จพระพันปีหลวงทรงโปรดและทรงให้ความสำคัญ สะท้อนการนำเอกลักษณ์ของงานหัตถศิลป์ไทยมาถ่ายทอดเป็นรายละเอียดในงานสถาปัตยกรรมพระเมรุมาศ
ฐานพระเมรุมาศ ยกฐานชาลา 2 ชั้น เพื่อเสริมความสง่างามให้แก่องค์พระเมรุมาศ โดยแต่ละทิศมีการจัดวางองค์ประกอบและกำหนดประโยชน์ใช้สอยตามพระราชพิธีอย่างชัดเจน บริเวณทิศตะวันตก เป็นเส้นทางเสด็จพระราชดำเนินจากพระที่นั่งทรงธรรมมายังพระเมรุมาศ ออกแบบให้มีทั้งบันไดและลิฟต์เพื่อรองรับการเสด็จพระราชดำเนิน ส่วนทิศเหนือจัดสร้างสะพานเกรินบันไดนาค ครอบทับบันไดและฐานชาลา ตั้งแต่บริเวณลานอุตราวัตรขึ้นไปจนถึงระดับพระเมรุมาศ สำหรับเคลื่อนพระโกศขึ้นประดิษฐานบนพระจิตกาธาน ขณะที่ฐานชาลาด้านทิศตะวันออกเป็นที่ตั้งของหอเปลื้อง ซึ่งใช้เป็นสถานที่เก็บพระโกศและหีบพระบรมศพไม้จันทน์
สำหรับมุมฐานชาลาชั้นที่ 2 ทั้ง 4 มุม จัดสร้างอาคารที่เรียกว่า “ซ่าง” หรือ “สำซ่าง” ใช้เป็นที่นั่งของพระพิธีธรรมสำหรับสวดพระอภิธรรม หลังละ 4 รูป โดยหมุนเวียนกันสวดทีละหลังอย่างต่อเนื่องตลอดพระราชพิธี ส่วนงานจิตรกรรมภายในพระเมรุมาศ ออกแบบให้ผนังโดยรอบเป็นลายโคมพุ่มข้าวบิณฑ์ ประกอบภาพนางฟ้าถือช่อดอกบัวควีนสิริกิติ์ รายล้อมด้วยหงส์และลายกรวยเชิง โดยแทรกลวดลายดอกบัวควีนสิริกิติ์ไว้ในองค์ประกอบทุกด้าน ใช้สีฟ้า ซึ่งเป็นสีประจำวันพระราชสมภพเป็นสีหลัก

ภาพนางฟ้าสื่อถึงสตรีผู้มีความงดงาม สวมชุดไทยและมงกุฎ พร้อมเครื่องประดับอย่างวิจิตรตระการตา โดยหงส์ที่ปรากฏในแต่ละด้านจะหันเข้าหานางฟ้า ส่วนดอกบัวใช้สีชมพูอมม่วงตามสีธรรมชาติ และเน้นปลายกลีบด้วยลายเส้นสีทอง เพื่อเพิ่มความสว่างและมิติให้กับภาพ เหนือชั้นลายโคมพุ่มข้าวบิณฑ์ขึ้นไปเป็นลายเฟื่องอุบะ ซึ่งสอดแทรกลวดลายดอกไม้ที่มีความหมายเชื่อมโยงกับสมเด็จพระพันปีหลวง อาทิ ดอกหญ้าและดอกมะลิ สื่อถึงวันแม่แห่งชาติ ผลงานออกแบบโดยนายเกียรติศักดิ์ สุวรรณพงศ์ ผู้เชี่ยวชาญเฉพาะด้านจิตรกรรม สำนักช่างสิบหมู่ กรมศิลปากร ขณะที่บริเวณโถงบันไดตกแต่งด้วยลายราชวัตรและลายดอกประจำยาม สอดรับกับรูปแบบศิลปกรรมไทยประเพณี ทำให้องค์ประกอบภายในพระเมรุมาศมีความต่อเนื่องกลมกลืนกับงานสถาปัตยกรรมโดยรวม
พระเมรุมาศออกแบบเป็นทรงปราสาท มีมุขยื่นออกทั้ง 4 ด้าน ตั้งอยู่บนฐานชาลา 2 ชั้น ประดับตกแต่งด้วยประติมากรรมรูปเทวดาโดยรอบฐาน สะท้อนคติความเชื่อเกี่ยวกับเขาพระสุเมรุอันเป็นศูนย์กลางจักรวาล ขณะที่พื้นที่โดยรอบฐานพระเมรุมาศออกแบบเป็นบ่อน้ำ เรียกว่า “สระโบกขรณี” หรือสระบัวทั้ง 4 มุม ภายในสระประดับประติมากรรมสัตว์หิมพานต์ โดยเน้นสัตว์ในตระกูลนก อาทิ หงส์ เหมราช กินนร-กินรี นรสิงห์-อัปสรสีหะ นกกรวิก และนกทัณฑิมา
นอกจากนี้ ยังจัดวางประติมากรรมตัวละครจากวรรณคดีไทยและวรรณคดีพื้นบ้าน อาทิ หนุมาน มัจฉานุ เจ้าเงาะ รจนา พระอภัยมณี และนางเงือก รวมถึงตัวละครจากโขนเรื่องรามเกียรติ์ ตอนมารีศต้องศรพระราม รวมประติมากรรมต่าง ๆ สำหรับแนวคิดและรูปแบบประติมากรรมทั้งหมด ได้รับแรงบันดาลใจจากผลงานของศูนย์ศิลปาชีพเกาะเกิด จ.พระนครศรีอยุธยา ก่อนนำมาประยุกต์เป็นงานประติมากรรมประดับพระเมรุมาศให้สอดประสานกับการจัดภูมิทัศน์โดยรอบพระเมรุมาศ ขณะที่ผ้าไทยถูกนำมาเป็นองค์ประกอบสำคัญของฉากบังเพลิง ถ่ายทอดความงดงามของผืนผ้าและเอกลักษณ์งานหัตถศิลป์ไทยให้เป็นส่วนหนึ่งของงานศิลปกรรมพระเมรุมาศอย่างกลมกลืน
สำหรับวัสดุที่นำมาใช้ในการประดับตกแต่งพระเมรุมาศครั้งนี้ มีการปรับเปลี่ยนจากการใช้ผ้าทองย่นมาเป็นกระดาษทอง ซึ่งผ้าทองย่นเป็นวัสดุที่ใช้ต่อเนื่องมาตั้งแต่การจัดสร้างพระเมรุมาศสมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้ากัลยาณิวัฒนา กรมหลวงนราธิวาสราชนครินทร์ จนถึงพระเมรุมาศในรัชกาลที่ 9 อย่างไรก็ตาม ปัจจุบันวัสดุดังกล่าวหาซื้อได้ยากขึ้น เนื่องจากกระดาษทองย่นซึ่งผลิตในประเทศจีนมีปริมาณการผลิตลดลง จึงจำเป็นต้องปรับเปลี่ยนวัสดุให้เหมาะสมกับสถานการณ์
การจัดสร้างพระเมรุมาศสมเด็จพระพันปีหลวงครั้งนี้ จึงเลือกใช้กระดาษทอง โดยนำเทคนิคการต่อกระดาษทองสาบสีสอดแววมาใช้ทดแทนการประดับกระจก เพื่อให้ได้ความงดงามและมิติของสีสันตามรูปแบบงานศิลปกรรมที่ต้องการ ทั้งนี้ เนื่องจากพระเมรุมาศเป็นสถาปัตยกรรมที่สร้างขึ้นเพื่อใช้งานชั่วคราว การเลือกใช้วัสดุและเทคนิคจึงต้องคำนึงถึงความเหมาะสมกับสภาพการณ์ปัจจุบัน เทคโนโลยีที่มีอยู่ ตลอดจนข้อจำกัดด้านระยะเวลาในการก่อสร้าง โดยยังคงรักษาความประณีตและความงดงามของงานสถาปัตยกรรมไทยไว้ให้มากที่สุด
“การทำงานครั้งนี้ยึดแนวทางตามรากฐานที่ครูบาอาจารย์ได้วางไว้ พร้อมปฏิบัติหน้าที่ในความรับผิดชอบอย่างเต็มกำลังความสามารถ เนื่องจากการจัดสร้างพระเมรุมาศเกิดขึ้นท่ามกลางความสูญเสียของพสกนิกรชาวไทย จึงเป็นเรื่องยาก ที่จะกล่าวว่าเป็นความยินดีที่ได้มีส่วนร่วมในงานครั้งนี้ อย่างไรก็ตาม การจัดสร้างงานพระราชพิธีที่รวบรวมองค์ความรู้ด้านศิลปวัฒนธรรมแขนงต่างๆ ถือเป็นโอกาสสำคัญในการสืบสานภูมิปัญญา ถ่ายทอดองค์ความรู้ และพัฒนาฝีมือช่างผ่านการลงมือปฏิบัติงานจริง ตลอดจนบันทึกผลงานไว้เป็นส่วนหนึ่งของหน้าประวัติศาสตร์ เมื่อได้รับโอกาสให้เข้ามามีส่วนร่วม จึงตั้งใจทำหน้าที่อย่างดีที่สุด เพื่อให้ผลงานออกมางดงามและสมพระเกียรติสูงสุด” นายอาทิตย์ กล่าว


