ศิลาจารึกปราสาทเมืองเก่า พบที่ “สุคตาลัย” เทวสถานประจำอโรคยศาล หรือศาลาไร้โรค (ไม่เหมือนโรงพยาบาลปัจจุบัน) ของพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 อาณาจักรกัมพูชา ราวเรือน พ.ศ. 1700 ปัจจุบันเรียกปราสาทเมืองเก่า ที่วัดปรางค์เมืองเก่า บ้านเมืองเก่า ต. โคราช อ. สูงเนิน จ. นครราชสีมา (ถ่ายโดย เพจคนสูงเนิน เมื่อ พ.ศ. 2556)
จารึกปราสาทเมืองเก่า พบที่เมืองโคราชเก่า อ. สูงเนิน จ. นครราชสีมา
เป็นจารึกประจำสุคตาลัย บริเวณอโรคยศาล (แปลว่า ศาลาไร้โรค) ของพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 แห่งเมืองพระนครหลวง ราชอาณาจักรกัมพูชา ทำไว้ราว พ.ศ. 1729
แม้ไม่ใช่จารึกเมืองราด และไม่มีเรื่องเมืองราดของพ่อขุนผาเมือง แต่น่าจะมีส่วนเกี่ยวข้องกับความเป็นเมืองราด หรือเป็นหลักฐานมีน้ำหนักสำคัญอันหนึ่งสนับสนุนคุณสมบัติความเป็นเมืองราด ตามที่นักปราชญ์ก่อนๆ กับนักวิชาการร่วมสมัยกลุ่มหนึ่งขณะนี้บอกไว้เมื่อไม่นานมานี้ เคยพิมพ์ในมติชน (ฉบับวันพฤหัสบดีที่ 29 มีนาคม 2561 หน้า 13) จะคัดสรุปมาอีกทีดังนี้
นักปราชญ์ที่บอกว่าเมืองราดของพ่อขุนผาเมืองอยู่โคราชเก่าคือ มานิต วัลลิโภดม อดีตนักปราชญ์ผู้ใหญ่กรมศิลปากร และจิตร ภูมิศักดิ์
(บน) ศิลาจารึกปราสาทเมืองเก่า (ต. โคราช อ. สูงเนิน จ. นครราชสีมา) เป็นจารึกประจำ “สุคตาลัย” ศาสนสถานอโรคยศาลของพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 มหาราชแห่งราชอาณาจักรกัมพูชา
[ภาพจากรายงานการขุดแต่งปราสาทหินเมืองเก่า บ้านเมืองเก่า หมู่ 1 ต. โคราช อ. สูงเนิน จ. นครราชสีมา ต้นฉบับพิมพ์ดีดของหน่วยศิลปากรที่ 6 กรมศิลปากร พ.ศ. 2533 หน้า 14]
(ล่าง) สภาพห้องคลังโบราณวัตถุ อยู่ติดห้องสำนักงานของพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ มหาวีรวงศ์ (อ. เมืองฯ จ. นครราชสีมา) หน้าต่างไม้ มีลูกกรงแน่นหนา จารึกปราสาทเมืองเก่าจัดเก็บบริเวณมุมด้านติดกับหน้าต่างบนพื้นระหว่างชั้นเก็บของปะปนกับชิ้นส่วนสถาปัตยกรรม
ในห้องคลังนี้จัดเก็บรักษาโบราณวัตถุที่เกี่ยวข้องกับวัฒนธรรมโตนเลสาบเขมรอยู่หลายชิ้น จำนวนมากเป็นชิ้นส่วนสถาปัตยกรรม และมีพระพุทธรูปศิลาสมัยอยุธยาอยู่ราว 2 องค์ นอกจากนี้ยังจัดเก็บอุปกรณ์สำนักงานบางอย่าง
[ภาพและคำอธิบายโดย รุ่งโรจน์ ภิรมย์อนุกูล อาจารย์ประจำคณะมนุษยศาสตร์ มหาวิทยาลัยรามคำแหง]
ไม่ใช่จารึกเมืองราด
จารึกหลักนี้ ไม่เป็นจารึกเมืองราด ของพ่อขุนผาเมือง อ.ศิริพจน์ เหล่ามานะเจริญ (อดีตอาจารย์คณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร) เขียนบอกไว้ก่อนแล้วว่า
“น่าจะเป็นเรื่องของการยอพระเกียรติพระมหากษัตริย์พระองค์นี้ ว่าได้มีการจัดสร้างศาลาไร้โรคขึ้นในบริเวณดังกล่าว พร้อมทั้งได้พระราชทานสมุนไพร หยูกยา ข้าทาส และสิ่งต่างๆ ให้ศาลาไร้โรคที่ปราสาทเมืองเก่า อันเป็นลักษณะร่วมของจารึกที่พบในสุคตาลัยที่สร้างในสมัยของพระองค์”
แต่เกี่ยวข้องเมืองราด
บริเวณเมืองโคราชเก่า นอกจากจารึกปราสาทเมืองเก่าแล้ว พื้นที่ต่อเนื่องออกไปยังพบหลักฐานโบราณคดีอย่างอื่นอีก ได้แก่ เมืองเสมาหรือศรีจนาศะ จารึกบ่ออีกา พ.ศ. 1411, ปราสาทเมืองแขกและปราสาทโนนกู่ ฯลฯ อ.ศิริพจน์จึงบอกเพิ่มเติมว่าย่านนี้แม้ไม่มีชื่อเมืองราดในจารึกหลักใดๆ แต่พื้นที่แถบนี้น่าจะเกี่ยวข้องกับเมืองราด
เพราะ “หลักฐานเช่นนี้ย่อมสอดคล้องกับที่ อ.มานิต วัลลิโภดม เคยเสนอเอาไว้ว่า พื้นที่บริเวณนี้คือ ‘เมืองราด’ ของ ‘พ่อขุนผาเมือง’ ที่เป็นพระชามาดา (ลูกเขย) ของพระเจ้าแผ่นดินเมืองนครธม
โดยหลักฐานจากจารึกวัดศรีชุม จ. สุโขทัย นั้นยังได้ระบุเอาไว้ด้วยว่าพ่อขุนผาเมืองได้รับพระราชทานพระแสงขรรค์ชัยศรี และพระนามศรีอินทรบดินทราทิตย์ มาพร้อมกับพระนางสุขรเทวี พระราชธิดาของพระองค์
อันแสดงให้เห็นถึงความสัมพันธ์กับอิทธิพลวัฒนธรรม และราชสำนักขอมที่เมืองพระนครหลวงอย่างลึกซึ้งมาโดยตลอด นับตั้งแต่ช่วงหลัง พ.ศ. 1400 จนถึงก่อน พ.ศ. 1900 อันเป็นระยะเวลาที่พ่อขุนผาเมืองครองอยู่ที่เมืองราดนั่นเอง”
อ.ประภัสสร์ ชูวิเชียร (อาจารย์ประจำคณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร) เห็นสอดคล้องจึงบอกเพิ่มเติมว่า
“แถบนั้นโบราณสถานมีลักษณะกระจายตัวกันมากกว่าเกาะกลุ่ม แสดงให้เห็นว่ามีชุมชนที่มีอายุตั้งแต่สมัยทวารวดีลงมาจนถึงอิทธิพลเขมรช่วงพุทธศตวรรษที่ 16-17 และพุทธศตวรรษที่ 18 ซึ่งหากจะนับเป็น ‘อาณาบริเวณ’ ที่จะเรียกว่า ‘เมืองราด’ ก็น่าจะได้ หากอยู่ในระดับข้อสันนิษฐาน เพราะอโรคยศาลที่ปราสาทเมืองเก่านี้มีอายุในพุทธศตวรรษที่ 18 ซึ่งแสดงว่าชุมชนนี้มีความสำคัญในช่วงปลายสมัยอิทธิพลเขมร และอาจมีชุมชนตกค้างลงมาจนถึงช่วงต้นพุทธศตวรรษที่ 19 ก็เป็นได้
แต่ที่จะต้องสังเกตคือหากเป็นเมืองราดที่กล่าวถึงในจารึกสมัยสุโขทัย ก็ควรพบหลักฐานในช่วงปลายพุทธศตวรรษที่ 18 จนต้นพุทธศตวรรษที่ 19 และลงมาถึงพุทธศตวรรษที่ 20 ด้วย เนื่องจากชื่อเมืองราดมีปรากฏในจารึกสุโขทัยสมัยพระยาลิไท (ปลายพุทธศตวรรษที่ 19-ต้นพุทธศตวรรษที่ 20) ทั้งนี้ สิ่งก่อสร้างอาจสาบสูญไปแล้ว การพิสูจน์จึงต้องขุดค้นทางโบราณคดีเพื่อหาชั้นดินหรือร่องรอยการอยู่อาศัยเพิ่มเติมว่ามีอยู่ในช่วงนั้นหรือไม่”
พ่อขุนผาเมือง เป็นใคร? มาจากไหน?
ประวัติย่อของพ่อขุนผาเมือง เจ้าเมืองราด (เมืองโคราชเก่า อ. สูงเนิน จ. นครราชสีมา) มีดังนี้
- โอรสพ่อขุนศรีนาวนำถุม (ผู้สถาปนากรุงสุโขทัย-ศรีสัชนาลัย) เชื้อสายกษัตริย์เมืองละโว้ (ลพบุรี) ซึ่งเป็นขอม
- วงศ์วานว่านเครือกษัตริย์กัมพูชา เพราะได้รับสิ่งของสำคัญจากกษัตริย์เมืองนครธม (ศรียโสธรปุระ) ได้แก่ (1.) พระแสงขรรค์ชัยศรี (2.) พระนาม ศรีอินทรบดินทราทิตย์ (3.) ตำแหน่ง กมรเตงอัญผาเมือง (4.) ลูกสาวชื่อ สุขรเทวี
- ผู้ยึดเมืองสุโขทัย จากการยึดครองของ “ขอมสบาดโขลญลำพง” แต่ไม่ครองเมืองด้วยตนเอง โดยยกให้พ่อขุนบางกลางหาว (เจ้าเมืองบางยาง เป็นเครือญาติกัน) พร้อมยกพระนาม (ที่รับจากกษัตริย์กัมพูชา) ให้ด้วยว่า “ศรีอินทราทิตย์”
- ลุงของมหาเถรศรีศรัทธา ผู้เล่าเรื่องทั้งหมดนี้ แล้วบันทึกเป็นศิลาจารึกสุโขทัยหลักที่ 2 (วัดศรีชุม) ทำให้มีประวัติศาสตร์กรุงสุโขทัยในประวัติศาสตร์ไทยปัจจุบัน
อยู่ที่ไหน? เมืองราด ของพ่อขุนผาเมือง
เมืองราด (ที่เมืองโคราชเก่า) ประชากรตกทอดจากชาวเมืองเสมา (ศรีจนาศะ) อาจมีทั้งพูดมอญ-เขมร และอื่นๆ แต่ตอนหลังพูดไต-ไท กระทั่งกลายตนเป็นไทย แล้วร่วมสร้างเมืองนครราชสีมา ยุคต้นอยุธยา
อ.มานิต วัลลิโภดม (อดีตนักปราชญ์สามัญชนประจำกรมศิลปากร) เคยชี้แนะไว้ (ตั้งแต่ พ.ศ. 2502) เมืองราดของพ่อขุนผาเมือง อยู่เมืองโคราชเก่า จ. นครราชสีมา
จิตร ภูมิศักดิ์ (นักปราชญ์สยาม) เห็นด้วย จึงเขียนสนับสนุน ตั้งแต่ก่อน พ.ศ. 2507
อ.ศรีศักร วัลลิโภดม (นักปราชญ์ร่วมสมัย อดีตอาจารย์ประจำคณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร) บอกไว้ในหนังสือสร้างบ้านแปงเมือง (สำนักพิมพ์มติชน พ.ศ. 2560) ว่า เมืองราดของพ่อขุนผาเมืองอยู่เมืองโคราชเก่า อ. สูงเนิน จ. นครราชสีมา
ก่อนหน้านี้นานแล้วมีนักปราชญ์ นักค้นคว้า นักวิชาการ เสนอว่าเมืองราดอยู่ในพื้นที่หลายแห่ง เช่น เมืองเพชรบูรณ์ (จ. เพชรบูรณ์), เมืองนครไทย (จ. พิษณุโลก), เมืองทุ่งยั้ง (จ. อุตรดิตถ์) ฯลฯ และอาจมีที่อื่นๆ อีกก็ได้
ความเห็นเรื่องเมืองราดอยู่ที่ไหน? ยังไม่ลงตัวเห็นพ้องต้องกัน
ดังนั้นอย่าเพิ่งด่วนสรุปทุบโต๊ะว่าบริเวณเมืองโคราชเก่า (ที่ตั้งปราสาทเมืองเก่า พบจารึกประจำสุคตาลัยที่อโรคยศาลา เรียกจารึกปราสาทเมืองเก่า) “ไม่พบหลักฐานอะไรที่มีความสัมพันธ์กับเมืองราดเลย” เพราะแท้จริงแล้วมีมากดังบอกมาแต่ต้น
