วันที่ 6 เมษายน 2561 ที่วัดไชยวัฒนาราม จังหวัดพระนครศรีอยุธยา มูลนิธิโครงการตำราสังคมศาสตร์และมนุษยศาสตร์ ร่วมกับมูลนิธิโตโยต้า และบริษัท โตโยต้า มอเตอร์ จำกัด จัดกิจกรรมตามรอยพระเจ้าตากสิน มีผู้เข้าร่วมจำนวนมาก โดยส่วนใหญ่พากันแต่งกายด้วยชุดไทยแบบต่างๆ
หนึ่งในสถานที่ที่เดินทางไปเยี่ยมชมคือ “หมู่บ้านโปรตุเกส” ริมแม่น้ำเจ้าพระยาซึ่งเป็นชุมชนชาวคริสต์ขนาดใหญ่ ตั้งอยู่ตรงข้ามหมู่บ้านญี่ปุ่น
ศ.ดร.ชาญวิทย์ เกษตรศิริ อดีตอธิการบดี ม.ธรรมศาสตร์ กล่าวว่า ชาวโปรตุเกสเข้ามาในกรุงศรีอยุธยาในสมัยสมเด็จพระรามาธิบดีที่ 2 โดยได้รับการต้อนรับอย่างดีในฐานะนักเผชิญโชค และทหารอาสาที่ได้รับค่าจ้าง หมู่บ้านโปรตุเกสนี้คาดว่าเป็นที่อยู่ของบิดาแม่มะลิด้วย
นายพัฑร์ แตงพันธุ์ นักวิชาการสถาบันอยุธยาศึกษา มหาวิทยาลัยราชภัฏพระนครศรีอยุธยา กล่าวว่า พื้นที่ของหมู่บ้านโปรตุเกสมีประมาณ 500 ไร่ มีขอบเขตตั้งแต่ย่านบางกะจะลงมาราว 2 กม. แผนผังทอดยาวตามแม่น้ำเจ้าพระยา ประกอบด้วยอาคาร โดยมีโบสถ์ใหญ่และสุสาน สำหรับส่วนของอาคารเหลือเพียงฐานอิฐ ได้รับการบูรณะโดยกรมศิลปากร จุดที่น่าสนใจคือ ร่องรอยของบ่อกลมหลายบ่อ เชื่อว่าเป็นโรงอาบน้ำ นอกจากนี้ยังพบโบราณวัตถุหลายอย่าง อาทิ ชิ้นส่วนแก้วไวน์ และเศษเครื่องถ้วยจีน เป็นต้น ในส่วนของสุสาน พบโครงกระดูกจำนวนมาก บางส่วนพบร่องรอยถูกทำร้าย เช่น กะโหลกศีรษะแตก สันนิษฐานว่าส่วนหนึ่งเกิดจากการวิวาทระหว่างชาวโปรตุเกสกับชาวมุสลิม
“โครงกระดูกเหล่านี้ บางส่วนพบว่าถูกทำร้าย กะโหลกแตก บางโครงพบว่าถือลูกประคำอยู่ด้วย และบางโครงเชื่อว่าเป็นบาทหลวง เนื่องจากมีการพบตะปูที่ตอกโลงไม้ แต่โลงย่อยสลายไปแล้ว อย่างไรก็ตาม ตอนน้ำท่วมปี 2554 โครงกระดูกเสียหายมาก กรมศิลปากรจึงทำโครงเรซิ่นมาทดแทน ส่วนของจริงเก็บรักษาไว้ที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติเจ้าสามพระยา” นายพัฑร์กล่าว
นายพัฑร์กล่าวอีกว่า ตัวโบสถ์ปัจจุบันที่เห็นว่าอยู่ในสภาพสมบูรณ์ แท้จริงแล้วจำลองจากโบสถ์ทึ่มาเก๊ามาสร้างไว้ โดยด้านหน้ามีศาลทรงไทย ตามประวัติระบุว่ามีคนไทยเชื้อสายเวียดนามที่นับถือคริสต์สร้างศาลขึ้น ชาวบ้านเรียกว่า “ศาลนักบุญเปรโต”
“บ้านโปรตุเกสยุคอยุธยาพิเศษกว่าชาติอื่น เป็นชาติแรกที่เข้ามาที่นี่ โดยได้รับอนุญาตตั้งสถานีการค้าและศาสนสถาน อยุธยาได้รับอิทธิพลจากโปรตุเกสหลายอย่าง อย่างที่รู้กันคืออาหาร คือขนมหวานต่างๆ เช่น ฝอยทอง รวมถึงภาษา เข่นคำว่าปัง (ขนมปัง) สมุด และสบู่ ก็มาจากภาษาโปรตุเกส” นายพัฑร์กล่าว
