กรุงศรีอยุธยา มีพระนครเป็นเมืองน้ำ หรือ “สะเทินน้ำสะเทินบก”

อยุธยา เมืองน้ำล้อมรอบ หรือสะเทินน้ำสะเทินบก จากแผนที่ฝีมือชาวฮอลันนดา ตรงกับแผ่นดินสมเด็จพระนารายนณ์ ราว พ.ศ. 2219 (ภาพจากหนังสือ กรุงศรีอยุธยาในแผนที่ฝรั่ง ของ ธวัชชัย ตั้งศิริวานิช สำนักพิมพ์มติชน พิมพ์ครั้งแรก พ.ศ. 2549 หน้า 52)

ตรงนี้ผมสรุปเองจากได้อ่านหนังสือ น้ำ บ่อเกิดแห่งวัฒนธรรมไทย ของ สุเมธ ชุมสาย ณ อยุธยา (สำนักพิมพ์ไทยวัฒนาพานิช พิมพ์ครั้งแรก พ.ศ. 2529 หน้า 178-190)

เพราะโดยธรรมชาติเมื่อถึงฤดูน้ำหลากมาจากเหนือ ช่วงหลังออกพรรษา ราวตุลาคม-พฤศจิกายน จะมีน้ำดาดนองท่วมทุ่งนารอบอยุธยา ถ้ามองมุมกว้างจะเห็นอยุธยาเสมือนเกาะลอยน้ำ บ้านเรือนของชาวบ้านลอยน้ำ

ครั้นถึงฤดูน้ำลด ตั้งแต่มกราคมเป็นต้นไป น้ำหายแห้งแล้งเหลือแต่ผืนดิน ในแม่น้ำลำคลองน้ำลดขอด มองเห็นเป็นแผ่นดินบกแตกระแหง

อยุธยา เวนิสตะวันออก

“เวนิสตะวันออก” เป็นคำเปรียบเทียใช้เรียกอยุธยา (ไม่ใช่กรุงเทพฯ) โดยชาวยุโรปที่เห็นกับตาตนเอง ราวพุทธศตวรรษที่ 22 (หลัง พ.ศ. 2100) อ.สุเมธ ชุมสาย บอกว่า

“ชาวยุโรปรู้จักกรุงศรีอยุธยาในนามของเวนิสตะวันออก…

แต่ความแตกต่างระหว่างเวนิสและกรุงศรีอยุธยา ก็คือ เวนิสสร้างขึ้นด้วยความหมั่นเพียรของมนุษย์แต่ฝ่ายเดียว ส่วนกรุงศรีอยุธยาเกิดขึ้นโดยธรรมชาติสร้างเท่าๆ กับฝีมือของมนุษย์”

สะเทินน้ำ

เมื่อวานนี้ ตอนบ่ายวันอาทิตย์ 8 ตุลาคม 2560 ผมออกจากกรุงเทพฯ โดยรถตู้ฮุนได ของมติชน ที่คุณขรรค์ชัย บุนปาน มอบหมายผมไปงานศพ ครูสำราญ เกิดผล (ศิลปินแห่งชาติ) ครูปี่พาทย์ บ้านใหม่หางกระเบน, บางชะนี, บางบาล ที่วัดโคกหิรัญ ริมแม่น้ำเจ้าพระยา

ตั้งใจไปตามเส้นทางถนนรอบเกาะมหาพราหมณ์ แล้วข้ามคลองบางบาลที่วัดปราสาททอง พอข้ามไปต้องหันกลับเพราะน้ำท่วมถนนหนทาง จนไปต่อไม่ได้

เลยเปลี่ยนทางเข้าตัวอำเภอบางบาล ข้ามสะพานไทย เข้าถนนฝั่งตะวันตกคลองบางบาล มีน้ำปริ่มตลอดทาง ชาวบ้านต้องเอารถจอดไว้ข้างถนน

พอถึงวัดโคกหิรัญ เมฆม้วนต่ำคล้ำมืด มีลมพัดสูงจนพายุฝนตกใหญ่ ต้องฝากหนังสือถวายพระสวดอภิธรรม แล้วหาทางกลับโดยข้ามสะพานจุฬามณี เห็นแม่น้ำเจ้าพระยาไหลเชี่ยวกรากลงมาจากบางโผงเผง (ป่าโมก อ่างทอง) น่ากลัวจนใจสั่นระรัวระริก

ตลอดทางกลับเข้าอยุธยาทางวัดจุฬามณี (ฝั่งตรงข้ามวัดโคกหิรัญ) มีน้ำล้นตลิ่งเจ้าพระยา ท่วมบ้านเรือนราษฎรสองฝั่งแม่น้ำ

ระบบลำน้ำรอบอยุธยา

อยุธยา สะเทินน้ำสะเทินบก เป็นธรรมชาติมหัศจรรย์ ที่ไม่พบคำอธิบายบอกเล่าในประวัติศาสตร์แห่งชาติของไทย เพราะมัวแต่คลั่งสงครามไทยรบพม่าบ้าบอคอแตก

ถ้าทอดน่องท่องเที่ยวอยุธยาช่วงตุลา-พฤศจิกา เห็นความเป็นชุมชนสะเทินน้ำสะเทินบก จะรู้จักและเข้าใจมากกว่าเดิมในประวัติศาสตร์สังคม วิถีชีวิตแท้จริงของความเป็นคนเมืองน้ำ

ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (ตลิ่งชัน) มีผู้บอกว่ากำลังจัดคณะทำงานศึกษาสำรวจระบบลำน้ำรอบอยุธยา น่าจะเป็นคุณูปการใหญ่หลวง อุดจุดบกพร่องของกระทรวงวัฒนธรรม