“ภูมิสถาปัตยกรรม” โดยรอบพระเมรุมาศ รัชกาลที่ 9 นับเป็นองค์ประกอบสำคัญอย่างยิ่งสำหรับพระเมรุมาศ และสิ่งปลูกสร้างประกอบพระเมรุมาศ ในงานพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมศพ พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช เพราะนอกจากจะช่วยให้พระเมรุมาศมีความโดดเด่นสวยงามยิ่งขึ้นแล้ว ยังถ่ายทอดพระราชกรณียกิจ และโครงการอันเนื่องมาจากพระราชดำริของในหลวงรัชกาลที่ 9
ทั้งนี้ การวาง “ผังที่ตั้ง” และการออกแบบ “ภูมิสถาปัตยกรรม” พระเมรุมาศ รัชกาลที่ 9 ได้จำลองพระราชกรณียกิจ และโครงการอันเนื่องมาจากพระราชดำริ โดยมีแนวคิดของภูมิจักรวาล ภาพสวรรค์ และสวนแบบไทยๆ เพื่อสื่อว่าเป็นการถวายพระเกียรติสูงสุดในวาระเสด็จกลับสู่สวรรค์ โดยภูมิสถาปัตยกรรมที่อยู่ลานรอบฐานพระเมรุมาศ เป็นการออกแบบโดยตีความจากแผนภูมิจักรวาล เปรียบพระเมรุมาศกับเขาพระสุเมรุ บริเวณรอบๆ เป็นจักรวาล ประกอบด้วย สัตบริภัณฑ์คีรี มหาสมุทร ทวีปทั้ง 4 ได้แก่ อุตรกุรุทวีป อยู่ทางเหนือของเขาพระสุเมรุ ปุพพวิเทหะ อยู่ทางตะวันออกของเขาพระสุเมรุ ชมพูทวีป (โลก) อยู่ทางใต้ของเขาพระสุเมรุ และอมรโคยาน อยู่ทางตะวันตกของเขาพระสุเมรุ ลานรอบฐานพระเมรุมาศ มีบ่อน้ำ หรือสระอโนดาต มีป่าหิมพานต์ และสัตว์หิมพานต์
พื้นที่ด้านนอกรั้วราชวัติ ทางทิศเหนือเป็นทางเข้าหลักของพระเมรุมาศ เป็นงานภูมิสถาปัตยกรรมที่แสดงถึงพระราชกรณียกิจ หรืองานโครงการหลวงในพระราชดำริของในหลวง รัชกาลที่ 9 เช่น โครงการพระราชดำริที่เกี่ยวกับหญ้าแฝก ข้าว การขุดบ่อแก้มลิง กังหันชัยพัฒนา ฝายน้ำล้น ต้นยางนา ต้นมะม่วงมหาชนก ดอกหน้าวัวสีชมพู ในส่วนของนาข้าว จะมีขอบคันนาซึ่งออกแบบเชิงสัญลักษณ์ให้เห็นเป็นเลขเก้าไทย (๙) สีดินทอง เป็นเชิงสัญลักษณ์สื่อว่าพระเมรุมาศสร้างขึ้นถวายให้กับในหลวง รัชกาลที่ 9
ภูมิสถาปัตยกรรมพระเมรุมาศในครั้งนี้ ยังมีความพิเศษตรงที่มี “น้ำ” เป็นองค์ประกอบหลัก การวางผังที่ตั้ง และการออกแบบภูมิสถาปัตยกรรมพระเมรุมาศครั้งนี้ คำนึงถึงน้ำเป็นสำคัญ
“สระอโนดาต” ซึ่งปรากฎอยู่ทั้ง 4 มุมรอบพระเมรุมาศ รัชกาลที่ 9 ในครั้งนี้ ถือเป็นงานพระเมรุมาศครั้งแรกที่สร้างสระอโนดาต โดยการทำสระน้ำจริงๆ เป็นสระน้ำสีมรกต ประดับตกแต่งด้วยสัตว์หิมพานต์ประมาณ 200 ชิ้น แบ่งเป็นสัตว์ 4 ชนิด ตามไตรภูมิ คือ ช้างประจำทิศเหนือ สิงห์ประจำทิศตะวันออก ม้าประจำทิศตะวันตก และโคประจำทิศใต้ รวมถึง ประดับด้วยโขดหินที่ออกแบบให้เป็นโขดหินแบบไทยๆ ตามภาพจิตรกรรมฝาผนัง
นอกจากนี้ ยังมีการขุดบ่อน้ำมุมแทยง หรือ “บ่อบัวประจำทิศ” ทั้ง 4 ด้านของพระเมรุมาศ เพื่อปลูก “บัวผัน” หรือมีอีกชื่อว่า “บัวเผื่อน” หรือ “บัวสาย” และต้นไม้น้ำ
ส่วนประกอบสำคัญอีกประการของพระเมรุมาศ รัชกาลที่ 9 คือ “โครงการพระราชดำริ” โดยบริเวณรอบๆ พระเมรุมาศ ยังถูกออกแบบภูมิทัศน์ที่สื่อถึงพระราชกรณียกิจของในหลวง รัชกาลที่ 9 โดยจำลองนาข้าว โครงการหญ้าแฝก ต้นยางนา บ่อน้ำ แก้มลิง ฝายน้ำล้น เครื่องดันน้ำ และกังหันชัยพัฒนา โดยพันธุ์ข้าวจะนำมาปลูกทางด้านทิศเหนือ ส่วนกังหันชัยพัฒนาจะติดตั้งในบ่อน้ำ จำนวน 3 ตัว นอกจากนี้ ยังมีโครงการอันเนื่องมาจากพระราชดำริอื่นๆ อีก
“กระถางเซรามิก” ประดับพระเมรุมาศ รัชกาลที่ 9 ถือเป็นอีกองค์ประกอบสำคัญที่ช่วยเสริมให้ภูมิทัศน์โดยรอบดูสวยงาม โดยรูปทรงของกระถางที่ใช้ในครั้งนี้ จะเป็นทรง “เก้าเหลี่ยม” ซึ่งมีแนวคิดมาจากเหรียญ 5 บาทสมัยก่อนที่เป็นเหรียญเก้าเหลี่ยม และมีต้นแบบจากกระถางที่รัชกาลที่ 5 ทรงซื้อจากอิตาลี
สำหรับกระถางเซรามิกที่ใช้ประดับในงานพระราชพิธีครั้งนี้มี 8 รูปแบบ ได้แก่ 1.กระถางเก้าเหลี่ยมขนาดเล็ก (ทรงตรง) ประดับสัญลักษณ์เลข ๙ 2.กระถางเก้าเหลี่ยมขนาดกลาง 80 เซนติเมตร ประดับสัญลักษณ์เลข ๙ 3.กระถางเก้าเหลี่ยมขนาดกลางติดลายนูน 4.กระถางเก้าเหลี่ยมขนาดใหญ่ 100 เซนติเมตร ประดับสัญลักษณ์เลข ๙ 5.กระถางเก้าเหลี่ยมลายคราม 6.กระถางทรงกลม ตามแบบกระถางในงานฉลอง 60 ปี แห่งการครองราชย์ 7.กระถางหูสิงห์ ประดับพระปรมาภิไธยย่อ “ภปร” และตราจักรี และ 8.กระถางเขามอ และมีส่วนประกอบเพิ่มเติมคือกี๋ หรือฐานรอง
ส่วน “ลวดลาย” ที่ประดับบนกระถาง เลือกใช้ “ดอกดาวเรือง” เนื่องจากมีสีเหลืองตรงกับสีวันพระราชสมภพ สื่อถึงความเป็น “นิรันดร์” เพื่อสื่อถึงความรักชั่วนิรันดร์ที่ในหลวงรัชกาลที่ 9 ทรงมีให้พสกนิกร และความรักที่พสกนิกรมีต่อพระองค์ท่าน นอกจากนี้ ยังมีรูป “กระต่าย” ประดับ 5 ตัว คือปีพระราชสมภพ และวันพระราชสมภพ
สำหรับ “กี๋” จะฉลุลวดลายเครื่องแขวนดอกไม้สด ดอกมะลิ สื่อถึงความรักที่บริสุทธิ์ ผู้ออกแบบได้แทรกลวดลายผ้าจกราชบุรี วัฒนธรรมพื้นถิ่น โดยเลือกใช้ลายมะลิเลื้อย ให้สอดรับกับลายเครื่องแขวน และยังนำลายคลื่น ที่ได้แรงบันดาลใจจากพระราชนิพนธ์เรื่อง “พระมหาชนก” มาแทรกไว้ในชั้นล่างสุดของฐานกี๋ และกระถางบางรูปแบบ ลายคลื่นที่แฝงอยู่หมายถึง ความเพียร ปัญหา และอุปสรรค
ไม้ดอก ไม้ประดับตกแต่ง
นอกจากนี้ การออกแบบ และตกแต่ง “ไม้ดอก ไม้ประดับ” พระเมรุมาศ ผู้ออกแบบได้ศึกษาพันธุ์ไม้มงคล และเศรษฐกิจพอเพียง เพื่อออกแบบให้สอดคล้องกับพื้นที่ด้านในพระเมรุมาศ และอาคารประกอบต่างๆ รวมถึง ภูมิทัศน์เกี่ยวกับโครงการอันเนื่องมาจากพระราชดำริ โดยเน้น “ต้นตะโก” 90 ต้น ประดับนอกรั้วราชวัติ ฝั่งตะวันออก รวมถึง พันธุ์ไม้สำคัญ ได้แก่ ต้นใบไม้สีทอง ต้นแก้ว ต้นแก้วแคระ หน้าวัวใบสีเหลือง หรือ “King of Kings” ดอกดาวเรือง ข่อยช่อ บอนไซ ต้นไทรเกาหลีแท่ง ต้นเข็มเชียงใหม่ กล้วยไม้ดิน บัวสีเหลือง และสีขาว จะเน้นพันธุ์ไม้ที่ให้ดอกสีเหลือง สีประจำรัชกาลที่ 9
รวมถึง ไม้ดอก ไม้ประดับ ที่ “มูลนิธิโครงการหลวง” ได้คัดเลือกไม้ดอกไม้ประดับเมืองหนาว 3 ชนิด ที่เหมาะกับสภาพอากาศร้อน ได้แก่ “เบญจมาศ”, “โซลิกแอสเทอร์” และ “เดเลีย” โดยเบญจมาศจะเป็นดอกไม้หลักในการประดับ นำมาจากศูนย์พัฒนาโครงการหลวงห้วยลึก จำนวน 6 สายพันธุ์ รวมทั้ง โซลิกแอสเทอร์ ซึ่งที่มีลักษณะดอกเป็นช่อขนาดเล็ก เพื่อเสริมพระเมรุมาศให้สง่างาม ส่วนเดเลีย จะนำมาจากสถานีเกษตรหลวงอินทนนท์ โดยไม้ดอก ไม้ประดับทั้งหมด จะเน้นดอกสีเหลือง สื่อถึงวันพระราชสมภพ
ทั้งหมดนี้ เพื่อถวายพระเกียรติสูงสุดแด่ พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช รัชกาลที่ 9 ในวาระที่พระองค์ท่านเสด็จสู่สรรคาลัย
