“ในชาตินี้เมรีตามพี่มา ไว้ชาติหน้าขอให้พี่ก่อนสุขสม
จงดั้นด้นตามน้องปองภิรมย์ ด้วยพระพรหมพลัดพรากให้จากกัน”
เสียงร่ำไห้โหยหวนปานจะขาดใจของนางเมรี ที่ตัดพ้อต่อว่าพระรถเสนผู้เป็นพระสวามีด้วยความเสียใจ ที่พระรถแอบหนีนางออกจากเมืองยักษ์ เพื่อกลับบ้านกลับเมืองของตัวเอง จากตอนหนึ่งในวรรณคดีไทยเรื่อง “พระรถเสน” สามารถตราตรึงผู้ชมไว้ไม่ให้อาจละสายตา จนเกือบลืมไปว่าการแสดงที่กำลังรับชมอยู่ เป็นเพียงการเชิดหุ่นกระบอกประกอบเสียงพากย์เท่านั้น
เกือบ 20 ปีที่ “บ้านตุ๊กกะตุ่นหุ่นกระบอกไทย” ก่อตั้งขึ้นโดย คุณหนึ่ง นิเวศ แววสมณะ เพื่อสืบสานศิลปะการแสดงหุ่นกระบอกไทยไม่ให้สูญหาย ความตั้งใจแรกของคุณหนึ่ง เพียงเป็นที่ผลิต และตั้งแสดงหุ่นกระบอกสำหรับซื้อขายเท่านั้น กระทั่งพบว่างานศิลปะด้านนี้มีคุณค่าสูงมาก กว่าจะเป็นหุ่นกระบอกตัวหนึ่งต้องใช้งานฝีมือช่างไทยหลายแขนง ทั้งช่างปั้น ช่างลงรัก ช่างเขียน ช่างแกะ ช่างหล่อ ช่างปักดิ้นทองปักเลื่อมบนชุดหุ่น ส่วนตอนแสดงก็ใช้ศาสตร์นาฏศิลป์ การขับร้อง และบรรเลงดนตรีไทย ทว่าช่วงเวลานั้นหุ่นกระบอกไทยกลับอยู่ในสถานะใกล้จะสิ้นลม เพราะเงียบหายไปเกือบ 100 ปี คุณหนึ่งจึงสืบเสาะจนพบกับ ครูชูศรี (ชื้น) สกุลแก้ว ศิลปินแห่งชาติ สาขาการแสดง (หุ่นกระบอก) พ.ศ.2529 และได้รับการถ่ายทอดวิชาเชิดหุ่นกระบอกไทยนับตั้งแต่นั้นเป็นต้นมา
“เสน่ห์ของหุ่นกระบอกไทยคือ การเป็นหุ่นกระบอกตัวเล็กๆ ที่ไม่มีพิธีรีตองมากมาย เขาคือสื่อการสอนชนิดหนึ่ง สามารถเล่าเรื่อง หรือสอนสิ่งดีๆ ให้กับเด็กๆ ได้ ไม่จำเป็นต้องวางไว้ในตู้ ไม่มีข้อกำหนดกฎเกณฑ์ใดใดทั้งสิ้น มีแต่ความน่ารัก สวยงาม ถ้าเราสอดแทรกศิลปะที่มีความวิจิตรได้ จะทำให้หุ่นกระบอกไทยตัวนั้นมีคุณค่ามากยิ่งขึ้น”
คุณหนึ่งบอกเล่าเสน่ห์ที่น่ารักของหุ่นกระบอกไทยแก่เด็กๆ และคุณพ่อคุณแม่ กว่า 40 ชีวิตที่เข้าร่วมกิจกรรม “เรียนรู้ สืบสาน สนุกสนาน หุ่นกระบอกไทย” กับทางเพจ “กระเตงนอกกรุง” ชุมชนออนไลน์ที่เริ่มต้นจากก้าวเล็กๆ ที่อยากให้ลูกๆ ได้เรียนรู้นอกกรอบ ออกจากห้องสี่เหลี่ยม ด้วยความเชื่อมั่นว่า “การเรียนรู้ไม่มีวันสิ้นสุด” ผ่านกระบวนการฝึกคิด วิเคราะห์จากภายใน เรียนรู้การใช้ชีวิตหลากหลายมิติ สัมผัสธรรมชาติ วัฒนธรรม จากประสบการณ์ตรงของบุคคลหลากหลาย กระทั่งกลายเป็นชุมชนของครอบครัวที่มีหัวใจเดียวกันมาร่วมเดินทาง เพื่อพัฒนาเด็กๆ ให้เติบใหญ่อย่างมีคุณภาพ และพร้อมเดินไปข้างหน้าอย่างมั่นคง
กิจกรรมช่วงเช้าเป็นการเดินชมหุ่นกระบอกภายในบ้านของคุณหนึ่งที่มีมากกว่าหลายร้อยตัว แต่ละตัวมีความสวยงามอ่อนช้อย โดดเด่นเป็นเอกลักษณ์ สะท้อนถึงหัวใจของคนทำที่ทุ่มเทสุดฝีมือ นอกจากนี้ ยังมีหุ่นกระบอก หุ่นชัก หุ่นเชิด หุ่นมือจากประเทศต่างๆ ที่คุณหนึ่งมีโอกาสนำวัฒนธรรมหุ่นกระบอกไทยไปแลกเปลี่ยนด้วย คุณหนึ่งอธิบายเพิ่มเติมว่า จริงๆ หุ่นทั้งหมดมีที่มาจากรากเหง้าเดียวกัน คือการจำลองสิ่งที่มีชีวิตมาเป็นหุ่น แล้วทำให้มีชีวิตมากยิ่งขึ้น โดยหุ่นมักทำในสิ่งที่มนุษย์ทำไม่ได้ เช่น การแปลงกาย การหายตัว หรืออื่นๆ ตามจินตนาการ แต่จะมีวิธีในการชักเชิดอย่างไร ขึ้นอยู่กับผู้เชิดที่เลือกตรงไหนมาเป็นจุดเด่นเท่านั้นเอง
หลังเพลิดเพลินกับการเดินชมหุ่นกระบอกจนฉ่ำใจ ถึงเวลานำสิ่งที่สังเกตเห็นมาเปลี่ยนเป็นการลงมือปฏิบัติในกิจกรรมประดิษฐ์หุ่นกระบอกจิ๋ว ที่เด็กๆ จะได้ระบายสีแต่งเติมใบหน้าของหุ่นกระบอกจิ๋วให้มีชีวิตชีวา แล้วนำมาสวมใส่เสื้อผ้า และเครื่องประดับ ซึ่งคุณพ่อคุณแม่ และเด็กๆ ต่างมุ่งมั่นมีสมาธิกับการวาดคิ้ว เติมปาก แต้มสีอย่างสุดฝีมือ
ช่วงบ่ายเป็นกิจกรรมที่ทุกคนรอคอยกับการรับชมการแสดงหุ่นกระบอกในท้องเรื่องพระรถเสน ตอนนางเมรีอกแตก มีความพิเศษตรงที่คุณหนึ่งเปิดโรงละครใหม่เอี่ยมที่ติดตั้งเครื่องปรับอากาศคลายร้อนให้ผู้ชม พร้อมเอฟเฟ็กต์แสงสีเสียง และฉากสวยงาม
“เราสร้างเป็นแหล่งเรียนรู้ จึงอยากให้คนที่มารู้สึกประทับใจระดับหนึ่ง ไม่ใช่มาถึงก็ด่าๆๆ ว่ามันเชย ร้อนก็ร้อน ไม่เห็นมีอะไรดีเลย ถ้าการรับรู้ครั้งแรกของเขาไม่ดี ครั้งต่อไปก็ไม่ดี เวลามีใครมาบ้านแล้วบอกว่า บ้านสวยจังเลย มันพลังงานใจดีๆ ที่ส่งมาให้เราจากสิ่งที่เราตั้งใจทำ บางคนอาจตั้งคำถามว่าทำไปทำไม คุ้มหรือ เราจำยอมตั้งแต่วันแรกแล้วว่าการทำสิ่งนี้ เรื่องหวังกำไรแทบเป็นไปไม่ได้ เราทำเพราะหุ่นกระบอกเป็นสิ่งที่เรารัก เรามีพื้นที่ให้เด็กได้เล่นกัน จบแล้ว มันจะเจ๊งก็เรื่องของมัน เป็นตามวิถีของสังคมเท่านั้น ตลอด 20 ปีที่ผ่านมา พยายามยืนอยู่ให้ได้ด้วยตัวเรา ไม่เคยต่อว่าองค์กรใดๆ ไม่สนับสนุน หลังๆ เขาเห็นว่าทำมา 10 กว่าปี จึงเข้ามาสนับสนุนเท่าที่ทำได้ แค่นี้ต้องขอขอบคุณจากใจจริง ส่วนที่เหลือเป็นหน้าที่ของเราว่าจะเดินต่อไปได้หรือเปล่า”
แม่นี สุพจนี กุลทรัพย์อุดม คุณแม่ที่พาลูกสาววัยประถม 2 คนเข้ามาร่วมกิจกรรมกับเพจกระเตงนอกกรุงหลายครั้ง บอกเล่าความประทับใจ และการเรียนรู้ที่ได้รับในครั้งนี้ว่า
“กิจกรรมวันนี้สนุกมากค่ะ ปกติไม่ค่อยมีโอกาสชมหุ่นกระบอก เพิ่งได้รู้ว่ากว่าจะเป็นหุ่นกระบอกตัวหนึ่งไม่ใช่เรื่องง่าย อย่างการระบายสีทำหุ่นกระบอกจิ๋ว ตอนแรกมองว่าเป็นการระบายสีธรรมดา แต่พอทำจริงมันยากนะ ถ้าอยากวาดคิ้ววาดตาให้ออกมาสวยคงต้องฝึกฝนฝีมืออีกหลายครั้ง ส่วนเด็กๆ ก็สนุกสนานกับการแสดงมาก เพราะหุ่นกระบอกเปิดปากได้ จีบมือได้ แล้วมีเทคนิคจากต่างประเทศที่คุณหนึ่งได้ไปเรียนรู้เพิ่มมาผสมผสานกับความรู้ดั้งเดิมของไทย ทำให้เรื่องราวแบบไทยที่เมื่อก่อนจะช้าๆ ถูกพัฒนาให้มีเอฟเฟ็กต์แสงควันเข้ามา เหมาะกับเด็กสมัยนี้ที่เขาชอบอะไรเร็วๆ น่าตื่นเต้น”
กิจกรรมที่ผ่านมา ช่วยสร้างเสริมความสัมพันธ์อันดีในครอบครัว และให้ความสนุกควบคู่ความรู้ การพาลูกๆ ทำกิจกรรมร่วมกับผู้อื่น เป็นการละลายพฤติกรรมของเด็กได้อย่างดี เด็กๆ ได้เรียนรู้การอยู่ร่วมกันในสังคม รู้จักช่วยเหลือ ฝึกการรักษาเวลา และความรับผิดชอบ เมื่อโตพอจะออกไปทำกิจกรรมภายนอกเอง ก็วางใจได้ว่าเขารู้วิธีอยู่ร่วมกับผู้อื่น และดูแลตัวเองได้
คุณหนึ่งกล่าวทิ้งท้ายสำหรับผู้ที่สนใจอยากมีส่วนร่วมอนุรักษ์หุ่นกระบอกไทยโบราณ สามารถช่วยกันได้ด้วยการ “บอกต่อ” เพื่อเผยแพร่ข้อมูลให้คนอื่นๆ เข้ามาชื่นชมว่าสวยงามขนาดไหน ซึ่งปัจจุบันมีชาวต่างชาติเข้ามาเยี่ยมชมบ่อยครั้ง
“เราอยากบอกเด็กๆ ว่า หนูเก็บเอาไว้เถอะสิ่งเหล่านี้ มันอาจดูเชย ล้าสมัย แต่พอจุดหนึ่งสิ่งเหล่านี้สำคัญนะ ที่เราจะไปบอกชาติอื่นว่าเรามีสิ่งดีมากที่ประเทศคุณไม่มี เป็นสิ่งเดียวในโลกที่คุณลอกเลียนแบบไม่ได้ ฉะนั้น อยากให้น้องๆ หลานๆ เก็บเอาไว้บ้าง ซึ่งสิ่งสำคัญคือการสนับสนุนของผู้ใหญ่”
ผู้สนใจเข้ามาเยี่ยมชมบ้านตุ๊กกะตุ่นหุ่นกระบอกไทยสามารถเข้าชมได้ฟรี แต่สมทบทุนได้ตามจิตศรัทธา ติดต่อเข้าชมบ้านตุ๊กกะตุ่นหุ่นกระบอกไทยได้ที่ 08-1934-6699 และ 0-2579-8101 หรือเข้าไปทำความรู้จักกันเพิ่มเติมได้ที่ Facebook: กระเตงนอกกรุง
