“โรคไข้เลือดออก” ยังเป็นปัญหาสาธารณสุขในกรุงเทพมหานคร โดยเฉพาะชุมชนในเขตเมืองค่อนข้างต่างกับชุมชนพื้นที่อื่น ทั้งความหนาแน่นประชากร ทำให้ชุมชนแออัด สภาพแวดล้อมไม่เอื้อต่อการพัฒนาพื้นที่ ทำให้การป้องกันและควบคุมโรคไข้เลือดออกไม่ประสบผลสำเร็จเท่าที่ควร จำเป็นต้องอาศัยความร่วมมือและการมีส่วนร่วมของภาคประชาชนในการเฝ้าระวัง ป้องกันและควบคุมโรคไข้เลือดออกในชุมชนของตนเอง
“ชุมชนนาคสถาพร 2” เขตหนองแขม กทม. เป็นอีกหนึ่งชุมชนต้นแบบควบคุมโรคไข้เลือดออกภายในชุมชนได้สำเร็จ
พวกเขาสามารถกำจัดลูกน้ำยุงลาย ลดแหล่งเพาะพันธุ์ยุงให้กลายเป็นศูนย์ ล่าสุดยังคว้ารางวัลชุมชนการจัดการพาหะนำโรคแบบผสมผสานดีเด่น ระดับสำนักอนามัย ประจำปี 2561 ซึ่งจัดขึ้นโดยสำนักอนามัย กทม. เพื่อพัฒนาประสิทธิภาพการแก้ไขปัญหาโรคไข้เลือดออกในพื้นที่กรุงเทพฯ
จารุชา จิ๋วเจริญ หรือ “พี่โอ๋” อาสาสมัครศูนย์บริการสาธารณสุข (ศบส.) 48 นาควัชระอุทิศ เขตหนองแขม เป็นตัวแทนชุมชน บอกเล่าว่า เดิมชุมชนนาคสถาพร 2 เป็นพื้นที่ระบาดของโรคไข้เลือดออกและมี
ผู้ป่วยถึง 2 ราย
ต่อมาประสานได้ประสานความร่วมมือไปยัง ศบส.48 ก่อนเริ่มโครงการชุมชนต้นแบบการจัดการพาหะนำโรคแบบผสมผสาน จะเริ่มจากแต่งตั้งคณะทำงานชุมชน 13 ราย ร่วมประชุมวางแผนผ่านการดำเนินกิจกรรมเวทีชาวบ้านเพื่อสอบถามความคิดเห็นของชุมชน โดยหลักสำคัญ
ต้องให้ประชาชนมีส่วนร่วมมากที่สุด จากนั้นลงพื้นที่ให้ความรู้เบื้องต้น ตระหนักถึงความเสี่ยงโรคที่จะเกิดกับลูกหลาน รวมถึงสร้างแรงจูงใจชุมชน
โดยจัดกิจกรรมลูกน้ำแลกไข่ “เงื่อนไข คือ ต้องจับลูกน้ำยุงลายภายในชุมชน ให้ได้ 10 ตัว ถึงจะแลกไข่ไก่ได้ 2 ฟอง”
ทุกคนในบ้านสามารถร่วมกิจกรรมได้ ไม่จำกัด จากนั้นจะจดบ้านเลขที่ไว้ บ้านไหนจับลูกน้ำได้เยอะ แสดงว่ามีแหล่งเพาะพันธุ์มาก จากนั้นประมวลผลเพื่อประสานเจ้าหน้าที่เข้ากวาดล้างพาหะ
ในเบื้องต้น โดยเงินซื้อไข่นั้นมาจากกองทุนหมู่บ้านซึ่งได้รับการสนับสนุน
จากคณะกรรมการพัฒนาคุณภาพชีวิตระดับเขต (พชข.)
จารุชาเล่าอีกว่า ทว่าวิธีกำจัดต้องพ่นยา ซึ่งเป็นสารเคมี ส่วนใหญ่คนในชุมชนเป็นผู้สูงอายุและ
เด็กมาก คณะทำงานจึงมองหาแนวอื่นเพื่อลดสารเคมี ลองผิดลองถูกมาหลายเดือน จนรู้ว่า “สมุนไพรไทย” คือทางออกที่ดีที่สุด ก่อนเริ่มทำน้ำมะกรูดไล่ยุง ซึ่งมีส่วนผสมเพียงมะกรูด 5 ผล มะนาว 2 ผลน้ำสะอาด 1 ลิตร โดยวิธีทำง่ายดาย เริ่มจากล้างมะกรูดและมะนาวให้สะอาด เติมน้ำสะอาด 1 ลิตรลงไป ตั้งไฟให้เดือด 15-20 นาที ทิ้งไว้ให้เย็นและบรรจุขวดสเปรย์ ไว้ฉีดพ่นยุง พบประสิทธิภาพป้องกันเทียบเท่ายาทากันยุงตามร้านค้า ซึ่งกลิ่นของผิวมะกรูดและวิตามินซีช่วยไล่ยุงได้ดี ไม่ต้องเสียเงินมาก ทำง่าย ใช้ได้นาน แต่เป็นระยะสั้น
นอกจากนี้ จารุชากล่าวว่า จากนั้นจึงเริ่มคิดวิธีป้องกันระยะยาว ทำอย่างไรไม่ให้ยุงวางไข่ภายในชุมชน มองเห็น “ข่า” วัตถุดิบหาง่ายในชุมชน ซึ่งลักษณะชุมชนส่วนใหญ่ทำสวน มีร่องน้ำและชุมชนติดกับคลอง ข่าจึงหาได้ไม่ยากนัก ก่อนค้นพบว่าข่าช่วยทำให้ยุงไม่วางไข่ได้ เพียงล้างข่าให้สะอาดแล้วหั่นเป็นแว่นๆ จากนั้นนำผ้าขาวบางมาห่อและนำข่าที่ได้ไปใส่ในโอ่ง อ่างใช้ หรือถังน้ำใช้ตามต้องการ แต่ข่ามีอายุสั้นต้องเปลี่ยนทุก 7 วันและทำต่อเนื่อง 1 เดือนจะเห็นผล โดยกลิ่นของข่าจะเป็นตัวช่วยไล่ยุง
ขณะนี้ชุมชนนาคสถาพร 2 ประกอบด้วย 150 ครัวเรือน มีประชากร 500 คน ทุกคนเข้ามามีส่วนร่วมในโครงการ ร่วมคิดร่วมทำทุกครัวเรือน พร้อมให้ความร่วมมือเป็นอย่างดี ทั้งนำนวัตกรรมชุมชนไปใช้จริงและร่วมกิจกรรมต่างๆ ที่จัดขึ้น ทำให้ควบคุมการระบาดของโรคไข้เลือดออกได้ เกิดนวัตกรรมโดยใช้สมุนไพรในท้องถิ่นลดการใช้สารเคมี รวมถึงค่าดัชนีความชุกชุมลูกน้ำยุงลาย (HI) ภายในชุมชน จาก 30 เหลือ 0 ภายในระยะเวลา 1 เดือนครึ่ง ทุกวันนี้ทุกบ้านปลูกข่าทุกหลังคาเรือน
เธอทิ้งท้ายว่า ทุกครั้งที่จัดกิจกรรมชุมชนร่วมกัน จะจัดเลี้ยงข้าวลูกบ้านเพื่อเปิดโอกาสให้ทุกคนพูดคุย พบปะระหว่างกันอีกด้วย โดยชุมชนนาคสถาพร 2 พยายามนำความรู้และนวัตกรรมชุมชนออกเผยแพร่สู่หมู่บ้านใกล้เคียง พร้อมเสนอให้ที่ประชุม พชข.นำเป็นตัวอย่างให้ชุมชนอื่นในพื้นที่กรุงเทพฯต่อไป
นฤมล รัตนสุวรรณ์
[email protected]
