คณะกรรมการตัดสินข่าว“รางวัลอิศรา อมันตกุล”ประจำปี 2561 มีมติให้ผลงานข่าว เจาะลึก! แผนสกัด”โรคพิษสุนัข”เหลว วัคซีนด้อยคุณภาพ จัดซื้อมีปัญหา กระตุ้นสังคมตื่นตัว ของกองบรรณาธิการหนังสือพิมพ์มติชน ได้รับรางวัลชมเชย และมีการประกาศผลพร้อมมอบโล่รางวัล ณ โรงแรมอโนมา แกรนด์ เมื่อวันที่ 5 มีนาคม ซึ่งตรงกับ วันนักข่าว
ย้อนกลับไปเมื่อต้นเดือนกุมภาพันธ์ 2561 กรมควบคุมโรค กระทรวงสาธารณสุข (สธ.) ออกประกาศว่าสถานการณ์ โรคพิษสุนัขบ้า ของประเทศไทยยังน่ากังวล เนื่องจากผลการตรวจหัวสุนัขที่สงสัยติดเชื้อพิษสุนัขบ้ายังมีการรายงานต่อเนื่อง โดยพบว่าเพียงเดือนแรกของปี พบสุนัขบ้าแล้วกว่า 135 ตัว จากนั้นจึงมีการประสานหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง เจ้าหน้าที่ในท้องถิ่น และเจ้าหน้าที่อาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้าน (อสม.) ลงพื้นที่ติดตามค้นหาประชาชนกลุ่มเสี่ยงเพื่อนำมาฉีดวัคซีนป้องกันโรคพิษสุนัข และจัดรณรงค์ให้ผู้ที่มีสัตว์เลี้ยงในครอบครองนำสัตว์เลี้ยงโดยเฉพาะสุนัข และแมวไปรับการฉีดวัคซีนป้องกัน
ส่วนที่เป็นสัตว์จรจัดหรือสัตว์ไม่มีเจ้าของได้มีการจับไปกักไว้เพื่อเฝ้าดูอาการ อีกทั้งประชาสัมพันธ์ให้ประชาชนที่สัมผัสกับสัตว์เลี้ยงหรือสัตว์จรจัด ไม่ว่าจะถูกขีด ข่วน กัด เลีย ไปเข้ารับการฉีดวัคซีนป้องกันโรคพิษสุนัขบ้า พร้อมๆ กับการให้ข้อมูลข่าวสารถึงพิษภัยและอันตรายจากโรคดังกล่าว เพื่อให้ประชาชนเกิดความตระหนัก
แต่ปรากฏว่า ในระหว่างนั้น เจ้าหน้าที่กลับถูกชาวบ้านในบางชุมชนและกลุ่มคนรักสัตว์ต่อต้าน กล่าวหาว่าทำทารุณกรรมสัตว์ ขณะที่กลุ่มแพทย์และนักวิชาการออกมาเรียกร้องให้ทุกฝ่ายช่วยกันแก้ไขปัญหาเพราะสถานการณ์การระบาดของโรคดังกล่าวเริ่มรุนแรงมากขึ้น
เหตุการณ์ข้างต้นเกิดขึ้นในช่วงเวลาที่ประเทศไทยมีแผน ลด การแพร่ระบาดของโรคพิษสุนัขบ้าทั้งในคนและในสัตว์ ทุกหน่วยงานที่เกี่ยวข้องปฏิบัติงานตามภารกิจ หน้าที่และตั้งเป้าหมายจะปลอดจากโรคพิษสุนัขบ้าทุกจังหวัด ภายในปี 2563 ตาม โครงการสัตว์ปลอดโรค คนปลอดภัยจากโรคพิษสุนัขบ้า
แต่จากการรายงานสถานการณ์การระบาดของโรคพิษสุนัขบ้า โดยกรมควบคุมโรค กระทรวงสาธารณสุข กลายเป็นข้อสังเกตที่ทำให้ ทีมข่าวหนังสือพิมพ์มติชน ซึ่งประกอบด้วย นักข่าวส่วนกลางที่อยู่ประจำกระทรวงสาธารณสุข กระทรวงเกษตรและสหกรณ์ และนักข่าวในภูมิภาคจากจังหวัดต่างๆ ทั่วประเทศ ต้องเกาะติดสถานการณ์ และเริ่มสอบถามไปยังหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง ทั้งนักวิชาการ ชาวบ้านในท้องถิ่น พร้อมทั้งรายงานข่าวอย่างต่อเนื่อง จนพบว่ามีการระบาดของโรครุนแรงขึ้นจริง
โดยประมาณเดือนมีนาคม 2561 กรมปศุสัตว์ กระทรวงเกษตรและสหกรณ์ ได้ออกประกาศเขตโรคระบาดพิษสุนัขบ้า (สีแดง) ใน 13 จังหวัด และเฝ้าระวังในอีก 42 จังหวัดทั่วประเทศ ปรากฏว่าหลังจากนั้นในสังคมออนไลน์ได้มีการเผยแพร่ข้อมูลต้นเหตุที่ทำให้เกิดการระบาดของโรค ระบุว่า เป็นเพราะก่อนหน้านี้สำนักงานการตรวจเงินแผ่นดิน (สตง.) ได้ตรวจสอบการใช้งบประมาณจัดซื้อวัคซีนป้องกันโรคพิษสุนัขบ้าในสัตว์ขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น และตั้งข้อสังเกตว่าไม่ใช่ภารกิจของท้องถิ่น จนเป็นเหตุให้ท้องถิ่นต้องระงับการจัดซื้อวัคซีน และส่งผลให้ท้องถิ่นขาดแคลนวัคซีนฉีดในสัตว์ กระทั่งมีการแก้ไขปัญหาดังกล่าว
ขณะเดียวกัน แพทย์นักวิชาการ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ก็ออกมาเปิดเผยว่า พบมีการใช้วัคซีนป้องกันโรคพิษสุนัขบ้าในสัตว์ด้อยคุณภาพ และมีปัญหาเรื่องการจัดซื้อที่ไม่โปร่งใส อาจมีผลประโยชน์ทับซ้อน ซึ่งเป็นสาเหตุที่ทำให้โรคพิษสุนัขบ้าแพร่ระบาดในหลายพื้นที่ และพบผู้เสียชีวิตจากโรคพิษสุนัขบ้าสูงถึง 17 ราย
มติชนได้นำเสนอข่าวดังกล่าวจนนำไปสู่การตรวจสอบข้อเท็จจริงการจัดซื้อวัคซีนป้องกันโรคพิษสุนัขบ้าในสัตว์ของกรมปศุสัตว์ กระทั่งคณะรัฐมนตรี (ครม.) มีคำสั่งย้ายนายอภัย สุทธิสังข์ อธิบดีกรมปศุสัตว์ ให้ดำรงตำแหน่งผู้ตรวจราชการกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ และมอบให้ นายสรวิศ ธานีโต ผู้ตรวจราชการกระทรวง ไปดำรงตำแหน่งอธิบดีกรมปศุสัตว์แทน แม้เจ้าตัวจะอ้างว่าเป็นการขอย้ายเองก็ตาม
อย่างไรก็ดี วัคซีนที่ฉีดในสัตว์ขณะนั้นก็ยังไม่เพียงพอ พร้อมกับมีการรณรงค์ทำหมันสุนัขและแมวจรจัด และท้องถิ่นออกกฎระเบียบเพื่อควบคุมจำนวนสัตว์ในพื้นที่
ผลจากการที่ มติชน ได้เกาะติดสถานการณ์การระบาดของโรคพิษสุนัขบ้า และนำเสนอข่าวดังกล่าวไปพร้อมๆ กับตีแผ่ถึงปมปัญหาที่เกี่ยวข้องอย่างต่อเนื่อง ส่งผลให้ทุกภาคส่วนเกิดความตื่นตัว ตลอดทั้งปี 2561 หน่วยงานภาครัฐที่เกี่ยวข้องในการเข้าไปแก้ไขปัญหา นักวิชาการร่วมให้ข้อมูลทางวิชาการและเปิดองค์ความรู้ใหม่ๆ องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นเริ่มให้ความสำคัญกับการออกกฎระเบียบเพื่อควบคุมจำนวนสัตว์เลี้ยงและสัตว์จรจัด ประชาชนตระหนักถึงพิษภัยของโรคและให้ความร่วมมือ รวมถึงมีการจัดการปัญหาความไม่ชอบมาพากลในการจัดซื้อจัดจ้างของหน่วยงานราชการ
ที่สำคัญยิ่งไปกว่านั้น กระแสความตื่นตัวและตระหนักถึงพิษภัยของโรคพิษสุนัขบ้า ซึ่งยืนยันได้จากข้อมูลของกรมควบคุมโรค กระทรวงสาธารณสุข เมื่อช่วงปลายเดือนมกราคม 2562 ที่ระบุว่า จากรายงานการเฝ้าระวังโรคพิษสุนัขบ้าในสัตว์ โดยกรมปศุสัตว์ พบว่าในปี 2561 พบสุนัขเป็นโรคพิษสุนัขบ้ามากกว่า 1,400 ตัว กระจายอยู่ทั่วทุกพื้นที่ของประเทศ โดยเฉพาะภาคตะวันออกเฉียงเหนือและภาคใต้ เกือบครึ่งเป็นสัตว์ไม่มีเจ้าของและไม่ทราบประวัติ
นอกจากนี้ กรมควบคุมโรคได้วิเคราะห์ข้อมูลพบว่า ในปี 2561 มีจำนวนผู้เข้ารับการฉีดวัคซีนป้องกันโรคพิษสุนัขบ้ามากกว่า 520,000 ราย และกว่าร้อยละ 30 เป็นเด็กที่มีอายุน้อยกว่า 15 ปี อีกทั้งทุกหน่วยงานยังคงมีการเฝ้าระวังการระบาดซ้ำของโรคอย่างต่อเนื่องมาจนถึงปัจจุบัน
ถือเป็นผลงานของ กองบรรณาธิการมติชน ที่มีประโยชน์ต่อสังคมและนำไปสู่การแก้ไขปัญหา
