เมื่อวันที่ 2 มีนาคม ผู้สื่อข่าวรายงานว่า สมาคมสถาปนิกสยาม ในพระบรมราชูปถัมภ์ ได้เผยแพร่เอกสารชุด “ข้อเสนอทางออกที่เหมาะสมและเป็นไปได้สำหรับทุกฝ่าย กรณีพื้นที่ชุมชนบริเวณป้อมมหากาฬ” พร้อมด้วยจดหมายซึ่งลงวันที่ 7 กุมภาพันธ์ 2560 เรื่อง ขอนำส่งข้อเสนอเพื่อพิจารณากรณีชุมชนป้อมมหากาฬ ส่งถึง พลเอก ประวิตร วงษ์สุวรรณ ในฐานะประธานคณะกรรมการอนุรักษ์และพัฒนากรุงรัตนโกสินทร์และเมืองเก่า พร้อมสำเนาเรียนพลเอก อนุพงษ์ เผ่าจินดา รัฐมนตรีว่าการกระทรวงมหาไทย และพลตำรวจเอกอัศวิน ขวัญเมือง ผู้ว่าราชการกรุงเทพมหานคร
เนื้อหาในจดหมายดังกล่าว มีดังนี้
ตามที่สมาคมสถาปนิกสยาม ในพระบรมราชูปถัมภ์ ได้เรียนแจ้งที่ประชุมคณะกรรมการอนุรักษฺและพัฒนากรุงรัตนโกสินทร์และเมืองเก่า เมื่อวันที่ 5 มกราคม 2560 ว่า สมาคมสถาปนิกสยามฯ กำลังดำเนินการจัดทำข้อเสนอเพื่อพิจารณากณีชุมชนบริเวณป้อมมหากาฬ โดยท่านประธานฯ ได้สั่งการให้กรุงเทพมหานคร ทำการหารือร่วมกับสมาคมวิชาชีพที่เกี่ยวข้องเพื่อหาข้อสรุปนั้น
บัดนี้ สมาคมสถาปนิกสยามฯ ได้จัดทำข้อเสนอแนะเบื้องต้นเสร็จเรียบร้อย จึงขอถือโอกาสนี้ ส่งเอกสารมายังท่านเพื่อโปรดพิจารณา โดยสมาคมฯ ยินดีเข้าชี้แจงใหห้รายละเอียดเพิ่มเติม พร้อมกันนี้ จะขออนุญาตส่งสำเนาให้แก่รัฐมนตรีว่าการกระทรวงมหาดไทย และผู้ว่าราชการกรุงเทพมหานครทราบด้วยอีกทางหนึ่ง
จึงเรียนมาเพื่อทราบ
ขอแสดงความนับถือ
นายอัชชพล ดุสิตนานนท์
นายกสมาคมสถาปนิกสยาม ในพระบรมราชูปถัมภ์ ประจำปี 2559-2561
สำหรับเนื้อหาในเอกสารข้อเสนอทางออก มีจำนวน 7 ข้อ ดังต่อไปนี้
ข้อ 1 สมาคมสถาปนิกสยามในพระบรมราชูปถัมภ์เห็นด้วยที่จะมีการพัฒนาพื้นที่ชุมชนบริเวณป้อมมหากาฬ เพื่อใช้ให้เกิดประโยชน์ต่อสาธารณะอย่างแท้จริง ในฐานะพื้นที่แห่งการเรียนรู้ศึกษาประวัติศาสตร์และวัฒนธรรมของชุมชนในย่านกรุงรัตนโกสินทร์ และเป็นตัวอย่างสำหรับการพัฒนาชุมชนย่านเมืองเก่าในพื้นที่อื่นต่อไป
ข้อ 2 การพัฒนาต้องยืนอยู่บนฐานของ “อัตลักษณ์และศักยภาพของพื้นที่” ซึ่งเป็นต้นทุนสำคัญของการพัฒนาต่อไปข้างหน้าอย่างชาญฉลาด จากการทบทวนงานวิจัยหลายชิ้นทั้งในและต่างประเทศ ประกอบกับการลงพื้นที่ปฏิบัติการด้วยกระบวนการร่วมสร้างจากทุกภาคส่วน (Co-Creation) และล่าสุดการอาสาสำรวจรังวัด (Mahakan VERNADOC) ของสมาคมสถาปนิกสยามฯ ล้วนแล้วแต่เห็นเป็นทางเดียวกันว่าอาคารไม้ในพื้นที่ชุมชนบริเวณป้อมมหากาฬมีคุณค่าทางสถาปัตยกรรมที่สามารถอนุรักษ์เพื่อปรับปรุงพัฒนาต่อไปได้ จึงเสนอให้คงบ้านไม้ดั้งเดิมในชุมชนป้อมมหากาฬไว้ทั้งสิ้นจำนวน 24 หลัง (ตามแผนผังแนบ) ซึ่งประกอบไปด้วย
2.1 บ้านไม้โบราณเรือนไทยเดิมใต้ถุนสูง (สมัยก่อนรัชกาลที่ 5) จำนวน 2 หลัง
2.2 บ้านไม้โบราณเรือนไทยอิทธิพลตะวันตก (สมัยรัชกาลที่ 5-7) จำนวน 14 หลัง
2.3 บ้านครึ่งปูนครึ่งไม้ร่วมสมัย (สมัยรัชกาลที่ 9) จำนวน 8 หลัง
ข้อ 3 นอกจากคุณค่าของบ้านไม้ที่สำรวจด้วยวิธี VERNADOC ไปบ้างแล้ว ภาพรวมของชุมชนที่ประกอบด้วยบ้านหลังอื่นๆ ท่ามกลางภูมิทัศน์ที่ร่มครึ้มด้วยไม้ยืนต้นขนาดใหญ่ ลำคลองโอ่งอ่าง ป้อมปราการและกำแพงพระนคร ผนวกกับวิถีชีวิตความเป็นอยู่ของผู้คน ตลอดจนประวัติศาสตร์ท้องถิ่นจากปากคำผู้เคยอยู่อาศัย เหล่านี้ล้วนมีศักยภาพที่สามารถปรับปรุงพัฒนาต่อให้เป็นสวนสาธารณะในรูปแบบ พิพิธภัณฑ์ประวัติศาสตร์ที่มีชีวิต (Living museum) ตามที่ กทม. ตั้งใจจะทำได้อย่างสร้างสรรค์ หากใช้ฐานคิดเรื่องการอนุรักษ์เพื่อปรับประโยชน์ใช้สอย โดยใช้การพัฒนาอย่างมีส่วนร่วมที่เป็นบูรณาการร่วมกันระหว่าง รัฐ เอกชน และประชาชน (ประชารัฐ) ก็จะสามารถช่วยเพิ่มมูลค่าของสวนสาธารณะใหม่แห่งนี้ ให้เป็นกรณีตัวอย่างที่ประจักษ์ต่อสายตาชาวโลกอย่างมีเอกลักษณ์ได้ไม่ยาก อีกทั้งยังสอดคล้องกับกระแสการพัฒนาประเทศไทยที่มุ่งสู่การขับเคลื่อนด้วย “เศรษฐกิจสร้างสรรค์” (Creative Economy) ซึ่งเป็นการสร้าง “มูลค่าทางเศรษฐกิจ” และ “คุณค่าทางสังคม” อีกด้วย
ข้อ 4 มีตัวอย่างการพัฒนาย่านเก่าที่ล้มเหลวอยู่ทั่วไปในโลก ซึ่งรื้อถอนบ้านดั้งเดิมที่อยู่ต่อเนื่องกันมา แล้วอุปโลกน์บ้านเฉพาะยุคหนึ่งขึ้นมาใหม่ นับเป็นการลบประวัติศาสตร์ท้องถิ่นทิ้งอย่างสิ้นเชิง ซ้ำร้ายยังเกณฑ์คนนอกที่ไม่เข้าใจบริบทของพื้นที่มาแสดงเป็นชาวบ้านเพื่อบริหารจัดการดูแล พยายามสร้างอัตลักษณ์เกิดเป็นชุมชนเทียมแท้ ดังนั้นหากต้องการพัฒนาพื้นที่บริเวณป้อมมหากาฬนี้ให้เป็นสวนสาธารณะในรูปแบบพิพิธภัณฑ์ประวัติศาสตร์ที่มีชีวิตอย่างแท้จริง จึงจำเป็นต้องเก็บทั้งบ้านและชาวชุมชนเดิมไว้ด้วย เพื่อเป็นประจักษ์พยานจากข้อเท็จจริงและเป็นต้นทุนในการบริหารจัดการพื้นที่ในอนาคต เช่นเดียวกับกรณีตัวอย่างที่ดีของพิพิธภัณฑ์ชาวบางกอก เขตบางรัก ซึ่ง กทม. อนุญาตให้เจ้าของเดิม (รศ.วราพร สุรวดี) ได้พำนักอาศัยในพื้นที่ และเป็นมัคคุเทศก์นำอธิบายพิพิธภัณฑ์ด้วยตนเองตราบจนตลอดชีวิต เป็นต้น
ข้อ 5 ต้องกำหนดบทบาทให้สวนสาธารณะใหม่แห่งนี้เป็นพื้นที่เชื่อมโยงกับบริบทโดยรอบ เพื่อเพิ่มทางเลือกในการเข้าถึงทั้งทางน้ำและทางบก เช่นการรื้อฟื้นท่าเรือโดยสารเพื่อการท่องเที่ยว การสร้างสะพานคนเดินข้ามคลองโอ่งอ่างจากถนนมหาไชยผ่านตรอกพระยาเพชรฯ ไปสู่ภูเขาทอง โดย กทม.อาจมีนโยบายปิดถนนมหาไชยอย่างน้อยหนึ่งวันต่อสัปดาห์เพื่อทำเป็นถนนคนเดิน เหล่านี้นอกจากจะสร้างกิจกรรมที่ดึงดูดให้คนมาเยี่ยมเยือนแล้ว ยังสามารถช่วยแก้ปัญหาเรื่องความปลอดภัยของสวนสาธารณะในพื้นที่ปิดและเปลี่ยวได้ไปพร้อมกัน
ข้อ 6 พระราชกฤษฎีกาเวนคืนที่ดินบริเวณป้อมมหากาฬ ซึ่งประกาศโดยนายกรัฐมนตรี นายอานันท์ ปันยารชุน ในปี พ.ศ. ๒๕๓๕ นั้น แม้ว่าจะมีวัตถุประสงค์เพื่อจัดทำสวนสาธารณะและอนุรักษ์โบราณสถาน โดยอาจจะมิได้อนุญาตให้มีการอยู่อาศัยได้ก็ตาม แต่การออกพระราชกฤษฎีกานั้นความจริงแล้วก็คือคำสั่งฝ่ายบริหาร นั่นหมายถึงว่า การกำหนดพื้นที่ที่ใดจะเป็นไปเพื่อวัตถุประสงค์ใด จึงเป็นเรื่องนโยบายของฝ่ายบริหารที่สามารถเปลี่ยนแปลงได้
ส่วนพิพิธภัณฑ์ประวัติศาสตร์ที่มีชีวิต (Living museum) นั้นเป็นแนวความคิดสมัยใหม่ ที่เหมาะสมกับแนวคิดในการอนุรักษ์ป้อมมหากาฬที่มีชุมชนมาตั้งแต่แรกเริ่มสร้างป้อม โดยปัญหาทางกฎหมายนั้นน่าจะเป็นเรื่องที่แก้ไขได้ เพราะการออกพระราชกฤษฎีกาเป็นอำนาจของฝ่ายบริหารอยู่แล้ว รัฐบาลจึงน่าที่จะพิจารณาแก้ปัญหาในแนวทางนี้ได้ด้วย โดยอาจกำหนดให้เป็นพื้นที่ชุมชนเพื่อการอนุรักษ์โบราณสถาน ซึ่งจากการสำรวจมีเพียงประมาณหนึ่งในสามของพื้นที่ทั้งหมดเท่านั้น
ข้อ 7 การดำเนินการทุกขั้นตอนต้องยืนบนพื้นฐานของความปรองดอง โดยมุ่งพัฒนาอย่างสร้างสรรค์เพื่อผลประโยชน์สำหรับทุกคนอย่างแท้จริง สมดังพระราชดำรัสฯ ที่ว่า
“…การล้มล้างของเก่าเพื่อสร้างขึ้นใหม่นั้น อาจทำให้สิ่งดีที่มีอยู่แล้วต้องทำลายไปด้วย และทำให้ความเจริญต่างๆ ต้องหยุดชะงักลง การสร้างสรรค์ควรกระทำด้วยวิธีการที่แยบ
คายกว่านั้น โดยร่วมกันคิดแก้ไขปรับปรุงสิ่งที่มีอยู่แล้วให้ดีขึ้น และสร้างสรรค์สิ่งที่ยังขาดอยู่ให้สมบูรณ์ขึ้นมา…”
พระบรมราโชวาทของพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช ในพิธีพระราชทานปริญญาบัตรของมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ วันศุกร์ที่ 4 สิงหาคม พ.ศ. 2515
ชมภาพชุดเพิ่งเติม คลิกที่นี่
