12 ปี คราฟท์เบียร์ไทย กับต้นทุนภาษีที่รายเล็กแบกหนักกว่า

หากมอง จากฝั่งผู้ประกอบการ ศุภพงษ์ พรึงลำภู นายกสมาคมคราฟท์เบียร์ และเจ้าของแบรนด์ Sandport ถ่ายทอดประสบการณ์จากการทำธุรกิจเบียร์ตลอด 12 ปีว่า การเปลี่ยนแปลงโครงสร้างภาษีในแต่ละช่วงเวลาส่งผลโดยตรงต่อต้นทุนและความสามารถในการแข่งขันของผู้ผลิต โดยเฉพาะธุรกิจรายย่อยที่ยังไม่มีข้อได้เปรียบด้านปริมาณการผลิต

หนึ่งในประเด็นสำคัญ คือการจัดเก็บภาษีตามมูลค่า หรือ Ad Valorem Tax ซึ่งทำให้ภาระภาษีสัมพันธ์กับราคาที่ใช้เป็นฐานคำนวณ เมื่อผู้ผลิตมีต้นทุนสูงและจำเป็นต้องตั้งราคาสินค้าสูง ภาระภาษีที่คิดตามมูลค่าก็อาจเพิ่มขึ้นตามไปด้วย

ศุภพงษ์ ระบุว่า ผู้ผลิตคราฟต์เบียร์รายย่อยมีข้อจำกัดด้านขนาดการผลิต ต้นทุนวัตถุดิบ และค่าแรงต่อหน่วย จึงเสียเปรียบผู้ผลิตรายใหญ่ที่สามารถใช้ประโยชน์จากการผลิตจำนวนมากเพื่อลดต้นทุนได้ ต้นทุนต่อหน่วยของผู้ผลิตรายย่อยอาจสูงกว่าผู้ผลิตรายใหญ่ประมาณ 2 เท่า และเมื่อภาษีคำนวณตามมูลค่าราคา ความแตกต่างด้านต้นทุนดังกล่าวก็อาจขยายเป็นความเสียเปรียบด้านภาษีตามไปด้วย

ปัญหาจึงไม่ได้มีเพียงว่าใครผลิตเบียร์ได้มากกว่า แต่ยังอยู่ที่โครงสร้างภาษีซึ่งอาจทำให้ผู้ผลิตที่มีต้นทุนสูงอยู่แล้วต้องเผชิญแรงกดดันเพิ่มขึ้นอีกชั้นหนึ่ง

หากผู้ผลิตต้องผลักภาระภาษีทั้งหมดไปยังราคาขาย ก็เสี่ยงทำให้สินค้าแพงจนผู้บริโภคเปลี่ยนไปซื้อสินค้าทดแทน แต่หากไม่สามารถปรับราคาขึ้นได้ ผู้ผลิตก็ต้องยอมลดกำไรหรือหาทางลดต้นทุนเพื่อประคองธุรกิจ

วิศรุต อธิบายเพิ่มเติมว่า ความยืดหยุ่นของอุปสงค์ต่อราคา (Price Elasticity of Demand) เป็นอีกปัจจัยที่ต้องพิจารณา เพราะเมื่อราคาสินค้าเพิ่มขึ้น ผู้บริโภคบางส่วนอาจลดการบริโภคหรือเปลี่ยนไปเลือกสินค้าชนิดอื่น ภาระภาษีจึงไม่ได้ตกอยู่กับผู้บริโภคหรือผู้ผลิตฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งทั้งหมด แต่ขึ้นอยู่กับสภาพตลาดและความสามารถในการปรับตัวของแต่ละฝ่าย

อีกผลกระทบที่น่าจับตาคือแรงจูงใจในการพัฒนาคุณภาพสินค้า หากการเพิ่มต้นทุนวัตถุดิบทำให้ราคาขายและภาระภาษีเพิ่มขึ้นมาก ผู้ผลิตอาจลังเลที่จะใช้วัตถุดิบที่มีคุณภาพสูงขึ้น เพราะไม่แน่ใจว่าจะสามารถขายสินค้าในราคาที่ครอบคลุมต้นทุนได้หรือไม่

การเพิ่มต้นทุนวัตถุดิบ 10 บาท อาจทำให้ราคาขายปลายทางเพิ่มขึ้นมากกว่าต้นทุนที่เพิ่มขึ้นอย่างมีนัยสำคัญ เมื่อผ่านกลไกการคำนวณภาษีและส่วนเพิ่มราคาในแต่ละขั้นตอน

อย่างไรก็ดี ตัวเลขดังกล่าวเป็นตัวอย่างประกอบคำอธิบาย ไม่ใช่อัตราที่ใช้ได้กับเบียร์ทุกชนิดหรือทุกกรณี และการประเมินผลกระทบจริงจำเป็นต้องตรวจสอบฐานภาษี อัตราภาษี และโครงสร้างราคาของผลิตภัณฑ์แต่ละประเภทประกอบกัน

คำถามสำคัญจึงอยู่ที่ว่า ระบบภาษีควรสร้างแรงจูงใจให้ผู้ประกอบการพัฒนาสินค้าและแข่งขันด้วยคุณภาพ หรือกำลังทำให้การยกระดับผลิตภัณฑ์กลายเป็นต้นทุนที่ธุรกิจรายเล็กต้องคิดหนักยิ่งกว่าเดิม

เปลี่ยนฐานภาษีจากราคาขาย สู่ปริมาณแอลกอฮอล์จริง

จากข้อจำกัดของการเก็บภาษีตามมูลค่า ศุภพงษ์ และ วิศรุต เสนอให้พิจารณาการจัดเก็บภาษีตามปริมาณแอลกอฮอล์จริง (Alcohol Content) ควบคู่กับการทบทวนโครงสร้างภาษีโดยรวม

เหตุผลสำคัญคือ หากวัตถุประสงค์หลักของภาษีคือการลดความเสียหายต่อสุขภาพ ปริมาณแอลกอฮอล์ที่ผู้บริโภคได้รับย่อมเป็นตัวแปรที่ควรนำมาพิจารณาอย่างจริงจัง มากกว่าการใช้ราคาสินค้าเป็นตัวแทนความเสี่ยงเพียงอย่างเดียว

ศุภพงษ์ การอธิบายว่า เบียร์หนึ่งแก้วมีองค์ประกอบภาษีส่วนที่คิดตามปริมาณแอลกอฮอล์ประมาณ 8 บาท ขณะที่ส่วนที่คิดตามมูลค่าราคาอยู่ที่ประมาณ 30 บาท

ตัวเลขดังกล่าวสะท้อนให้เห็นถึงความสำคัญของฐานภาษีตามมูลค่าในโครงสร้างที่เขานำเสนอ แต่การนำไปใช้เปรียบเทียบจำเป็นต้องระบุขนาดแก้ว ปริมาณแอลกอฮอล์ ราคาขาย และเงื่อนไขการคำนวณให้ชัดเจน

การปรับระบบไปสู่การจัดเก็บตามปริมาณแอลกอฮอล์อาจช่วยลดความแตกต่างที่เกิดจากราคาสินค้า และทำให้การจัดเก็บภาษีเชื่อมโยงกับปัจจัยด้านสุขภาพได้ชัดเจนขึ้น อย่างไรก็ตาม การเปลี่ยนฐานภาษีเพียงอย่างเดียวไม่ได้รับประกันว่าผู้ผลิตรายย่อยจะมีภาระลดลงในทุกกรณี เพราะผลลัพธ์ยังขึ้นอยู่กับอัตราภาษีที่กำหนด ประเภทเครื่องดื่ม และรายละเอียดของระบบใหม่

ทั้งสองฝ่ายยังยกตัวอย่างภาษีน้ำตาล ซึ่งใช้ปริมาณน้ำตาลเป็นเกณฑ์ส่วนหนึ่งในการจัดเก็บภาษี และมีการกำหนดอัตราตามระดับความหวาน เพื่อสร้างแรงจูงใจให้ผู้ผลิตปรับสูตรสินค้า

บทเรียนที่นำมาประยุกต์ใช้ได้ คือ การกำหนดหลักเกณฑ์ล่วง หน้าอย่างชัดเจนและเปิดโอกาสให้ผู้ประกอบการเตรียมตัว ย่อมช่วยให้การเปลี่ยนผ่านมีความแน่นอนมากกว่าการปรับภาษีโดยที่ธุรกิจไม่สามารถวางแผนต้นทุนระยะยาวได้

โจทย์ของการปฏิรูปจึงไม่ใช่เพียงลดหรือเพิ่มภาษี แต่ต้องออกแบบฐานภาษีให้สัมพันธ์กับเป้าหมายด้านสุขภาพ มีความเป็นธรรมในการแข่งขัน และไม่สร้างผลข้างเคียงเกินความจำเป็นต่อผู้ประกอบการ

ความย้อนแย้ง เหล้าขาว ราคาถูก เมื่อเป้าหมายสุขภาพชนกับนโยบายค่าครองชีพ

อีกประเด็นคือ ความแตกต่างของภาษีเครื่องดื่มแอลกอฮอล์แต่ละประเภท ซึ่งนำไปสู่คำถามว่า ระบบภาษีของไทยให้ความสำคัญกับปัจจัยด้านสุขภาพ ราคา และผลกระทบต่อประชาชนแต่ละกลุ่มอย่างไร

วิศรุตและศุภพงษ์ ตั้งข้อสังเกตต่อแนวคิด ที่ต้องการให้ประชาชนรายได้น้อย ยังสามารถเข้าถึงเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ราคาถูก โดยมองว่าการกำหนดนโยบายควรพิจารณาผลกระทบต่อสุขภาพควบคู่ไปด้วย

อย่างไรก็ตาม การกล่าวว่ารัฐเก็บภาษีสุราขาว ในอัตราต่ำเพราะต้องการให้คนจน เข้าถึงเครื่องดื่มราคาถูก จำเป็นต้องมีเอกสารหรือคำชี้แจงจากหน่วยงานรัฐยืนยัน ไม่ควรนำเสนอเป็นเหตุผลอย่างเป็นทางการของรัฐโดยไม่มีหลักฐาน

ในเชิงนโยบาย การกำหนดภาษี ที่แตกต่างกันควรพิจารณา ทั้งปริมาณแอลกอฮอล์ ความเสี่ยงต่อสุขภาพ ราคา และผลกระทบต่อพฤติกรรมผู้บริโภค ขณะเดียวกัน การเพิ่มภาษีก็ต้องคำนึงถึงผลต่อกำลังซื้อและความเป็นไปได้ที่ผู้บริโภคจะเปลี่ยนไปเลือกสินค้าประเภทอื่น

การลดปัญหาสุขภาพจากแอลกอฮอล์ จึงไม่ควรฝากไว้กับราคาเพียงอย่างเดียว แต่ต้องมีมาตรการป้องกัน การให้ความรู้ การเข้าถึงบริการรักษา และการพัฒนาสวัสดิการที่ช่วยยกระดับคุณภาพชีวิตของประชาชน

เงินบำรุงจากภาษีสุราและยาสูบ 7.5% ต้องแยกจากตัวเลขรายรับจริง

วิศรุต เผยมุมมอง ถึง ระบบจัดสรรเงินบำรุงจากภาษีสุรา และยาสูบให้แก่องค์กรและกองทุนเฉพาะ หรือ Earmarked Tax ซึ่งเป็นกลไก นำรายได้บางส่วนไปใช้ตามวัตถุประสงค์ที่กฎหมายกำหนด

จากข้อมูลที่เผยแพร่โดยThai PBS ระบุว่า ปัจจุบันมีกลไกเงินบำรุงจากภาษีสุราและยาสูบให้แก่องค์กรและกองทุน 4 แห่ง โดยมีอัตราตามกฎหมายแตกต่างกัน ได้แก่

• สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) อัตรา 2%
• กองทุนพัฒนาการกีฬาแห่งชาติ อัตรา 2%
• กองทุนผู้สูงอายุ อัตรา 2% โดยมีเพดานเงินบำรุงตามที่กฎหมายกำหนด
• องค์การกระจายเสียงและแพร่ภาพสาธารณะแห่งประเทศไทย (Thai PBS) อัตรา 1.5% โดยมีเพดานรายได้ไม่เกิน 2,000 ล้านบาทต่อปี

เมื่อบวกอัตราที่ระบุไว้จะได้ 7.5% ในเชิงเลขคณิต แต่ไม่ควรนำตัวเลขนี้ ไปสรุปว่าแต่ละองค์กรได้รับเงินจริงในสัดส่วนเดียวกันของฐานภาษีทั้งหมด เพราะกฎหมายกำหนดเงื่อนไขและเพดานของแต่ละแห่งแตกต่างกัน

วิศรุต ระบุว่า ต้องแยกให้ชัดระหว่าง “อัตราเงินบำรุงตามกฎหมาย” กับ “ยอดเงินที่แต่ละองค์กรได้รับจริงในแต่ละปี” ซึ่งต้องตรวจสอบจากรายงานรายรับและข้อมูลทางการเงินของแต่ละหน่วยงาน

ประเด็นนี้สำคัญ เพราะการอภิปรายเรื่อง Earmarked Tax ไม่ควรเริ่มต้นจากตัวเลขรวม ที่คลาดเคลื่อน แต่ควรตั้งอยู่บนข้อมูลว่ารัฐจัดเก็บได้เท่าใด แต่ละกองทุนได้รับจริงเท่าใด และเงินเหล่านั้นถูกนำไปใช้ตามวัตถุประสงค์อย่างไร

สสส. และกองทุนเฉพาะ ภารกิจจำเป็น แต่ต้องตรวจสอบความคุ้มค่า

วิศรุต เสนอ ให้พิจารณากองทุนเฉพาะอย่างน้อย 3 มิติ ได้แก่ ความจำเป็นขององค์กร ประสิทธิภาพการใช้จ่าย และความเหมาะสมของแหล่งเงินทุน ในกรณีของ สสส. ภารกิจส่งเสริมสุขภาพและลดความเสี่ยงจากการบริโภคสุรามีความเชื่อมโยงกับวัตถุประสงค์ของเงินบำรุงจากภาษีสุราโดยตรง แต่ยังสามารถตั้งคำถามได้ว่าโครงการต่าง ๆ ให้ผลลัพธ์คุ้มค่ากับงบประมาณหรือไม่ และมีการประเมินผลอย่างโปร่งใสเพียงใด

ส่วน Thai PBS กองทุนพัฒนาการกีฬาแห่งชาติ และกองทุนผู้สูงอายุ ต่างมีภารกิจสาธารณะที่อาจมีความจำเป็นต่อสังคม แต่ข้อถกเถียงอยู่ที่ว่าภารกิจเหล่านั้นควรได้รับเงินจากภาษีสุราและยาสูบโดยตรงต่อไปหรือควรจัดสรรผ่านกระบวนการงบประมาณปกติ

การตั้งคำถามเช่นนี้ไม่ได้หมายความว่าองค์กรใดไม่ควรได้รับงบประมาณ หากเป็นการพิจารณาว่าแหล่งเงินและกลไกจัดสรรมีความเหมาะสมเพียงใด เมื่อเทียบกับทางเลือกอื่น

ด้านศุภพงษ์ สะท้อนข้อกังวล ต่อการใช้จ่ายงบประมาณของ สสส. ผ่านประสบการณ์ส่วนตัวในช่วงการระบาดของโควิด-19 โดยระบุว่า บิดาของเขาซึ่งเป็นแพทย์เสียชีวิตจากโควิด-19 และในช่วงวิกฤตดังกล่าว บุคลากรทางการแพทย์ต้องเผชิญปัญหาการขาดแคลนอุปกรณ์ป้องกัน

จากประสบการณ์ ศุภพงษ์ ตั้งคำถามว่า เหตุใดเงิน ที่จัดเก็บจากผู้บริโภคและผู้ประกอบการผ่านระบบภาษี จึงไม่ถูกนำมา ใช้สนับสนุนอุปกรณ์ที่จำเป็นในภาวะฉุกเฉินให้มากกว่านี้

“ผมเป็นคนที่เสียภาษี สสส. ทั้งในฐานะผู้บริโภคและผู้ผลิต แต่สิ่งที่ผมเห็นจาก สสส. ในช่วงโควิดคือโปสเตอร์ ในขณะที่หมอบอกว่าไม่มีหน้ากากอนามัย ทำไมในภาวะวิกฤตถึงไม่นำงบไปซื้อชุดตรวจ ATK หรืออุปกรณ์ที่จำเป็น”