เสียงสะท้อน ‘ราชทัณฑ์’ คลายล็อก ทบทวน ‘การบริหารโทษ’ คดีร้ายแรง แก้เกมผู้ต้องขังลดโทษ-เลื่อนชั้น

16.11.26 | 16:40 น.

ปิดหน้าออนไลน์ : เสียงสะท้อน ‘ราชทัณฑ์’ คลายล็อก ทบทวน ‘การบริหารโทษ’ คดีร้ายแรง แก้เกมผู้ต้องขังลดโทษ-เลื่อนชั้น

อิสรภาพของอดีตราชายาเสพติด เล่าต๋า แสนลี่ วัย 86 ปี เมื่อวันที่ 14 สิงหาคม 2569 กลายเป็นจุดเปลี่ยนสำคัญของกรมราชทัณฑ์ เมื่อเสียงวิจารณ์ “การบริหารโทษ” เป็นไปอย่างรุนแรง เนื่องจากอดีตผู้ต้องขังรายดังกล่าวถูกตัดสินโทษ “จำคุกตลอดชีวิต” แต่ได้รับพระราชทานอภัยโทษรวม 6 ครั้ง ประกอบกับเงื่อนไขด้านสุขภาพและสถานะชั้นนักโทษ อันมีผลต่อการได้รับการลดโทษตามหลักเกณฑ์ ทำให้เขาได้รับโทษจริงไปประมาณ 9 ปี 10 เดือนเท่านั้น

ยังมีคดีสะเทือนขวัญจากเงื้อมมือ ป๋อง-ฑนา เกิดทอง และพวก ผู้ต้องหาคดีฆาตกรรมสองพี่น้องชาวรัสเซีย ฝังดินอำพรางศพใน ต.ห้วยใหญ่ อ.บางละมุง จ.ชลบุรี และขยายผลพบศพพ่อแม่ลูกชาวไทยอีก 3 ราย รวมมีผู้เสียชีวิต 5 ราย ทั้งที่ป๋องเป็นอดีตผู้พ้นโทษ และศาลมีคำสั่งให้เฝ้าระวังหลังพ้นโทษเป็นเวลา 2 ปี แต่เมื่อพ้นโทษได้เพียง 2 เดือน กลับมาก่อเหตุอุกฉกรรจ์


สังคมเฝ้าจับตาการตัดสินโทษ “ป๋อง” ซึ่งขณะนี้ยังต่อสู้คดีอยู่ในศาล ว่าจะมีระดับเหมาะสมกับการกระทำผิด หรือจะเข้าเกณฑ์เลื่อนชั้นนักโทษไว ได้ลดโทษ พักโทษ หรืออภัยโทษ จนได้รับการปล่อยตัวก่อนกำหนดเกิดความไม่เป็นธรรมกับครอบครัวผู้สูญเสีย ตลอดจนความปลอดภัยของสังคม จุดกระแสวิจารณ์การบริหารโทษผู้ต้องขังคดีโทษสูงอีกครั้งหรือไม่

พลันให้ราชทัณฑ์เห็นความจำเป็นถึงการทบทวนหลักเกณฑ์และกฎหมายที่เกี่ยวข้อง ผ่าน ร่างกฎกระทรวงกำหนดประโยชน์ของนักโทษเด็ดขาด และเงื่อนไขที่นักโทษเด็ดขาดซึ่งได้รับการลดวันต้องโทษจำคุกหรือการพักการลงโทษและได้รับการปล่อยตัวต้องปฏิบัติ (ฉบับที่ …) พ.ศ. …. ขึ้นมาประกบกับกฎกระทรวงเดิมคือ “กฎกระทรวงกำหนดประโยชน์ของนักโทษเด็ดขาด และเงื่อนไขที่นักโทษเด็ดขาด ซึ่งได้รับการลดวันต้องโทษจำคุกหรือการพักการลงโทษและได้รับการปล่อยตัวต้องปฏิบัติ พ.ศ.2562″ ที่เป็นกฎหมายลูกภายใต้ พ.ร.บ.ราชทัณฑ์ พ.ศ.2560

ประเด็นสำคัญของการทบทวนคือ การพัฒนา “หลักเกณฑ์การจัดชั้น” และ “เลื่อนชั้นนักโทษเด็ดขาด” โดยให้ “กรอบเวลา” มีความเหมาะสมกับระดับโทษมากขึ้น

Advertisement

ปัจจุบันการจัดชั้น “นักโทษเด็ดขาด” มีทั้งหมด 6 ชั้น ประกอบด้วย ชั้นเยี่ยม, ชั้นดีมาก, ชั้นดี, ชั้นกลาง, ชั้นต้องปรับปรุง และชั้นต้องปรับปรุงมาก สำหรับผู้ต้องคดีขังอุกฉกรรจ์ คดีสะเทือนขวัญ หรือคดีที่เป็นที่สนใจของประชาชน จะถูกจัดชั้นแรกเข้าเป็น “ต้องปรับปรุงมาก” ซึ่งผู้ต้องขังชั้นดังกล่าวมีระดับโทษต่างกัน ตั้งแต่จำคุก 20 ปีขึ้นไป จำคุกตลอดชีวิต ประหารชีวิต โดยที่เกณฑ์เดิม “ยังไม่ได้กำหนดกรอบเวลาเลื่อนชั้น” ให้สอดคล้องกับระดับโทษแต่ละประเภทชัดเจน

ประการสำคัญคือ เมื่อระดับโทษและความร้ายแรงของแต่ละคดีต่างกัน “กรอบเวลา” ในการเลื่อนชั้นควรต่างกันอย่างเหมาะสม กรมราชทัณฑ์จึงเสนอแนวทางปรับปรุงหลักเกณฑ์ โดยไม่ใช่การสร้างระบบจัดชั้นใหม่ แต่เป็นการพัฒนาระบบเดิมให้มี “มิติด้านเวลา” ให้ชัดเจนและเข้มข้นขึ้น แบ่งเป็น 4 กลุ่ม

1.กลุ่มผู้ต้องขังโทษประหาร กำหนดเวลาการเลื่อนชั้นจาก “ชั้นต้องปรับปรุงมาก” สู่ “ชั้นเยี่ยม” ใช้เวลาไม่น้อยกว่า 25 ปี

2.กลุ่มผู้ต้องขังโทษจำคุกตลอดชีวิต และผู้ต้องขังตาม ม.91 (3) แห่งประมวลกฎหมายอาญา หรือการกระทำความผิดที่โทษจำคุกทั้งสิ้นต้องไม่เกิน 50 ปี สำหรับกรณีความผิดกระทงที่หนักที่สุดมีอัตราโทษจำคุกอย่างสูงเกิน 10 ปีขึ้นไป เว้นแต่กรณีที่ศาลลงโทษจำคุกตลอดชีวิต กำหนดเวลาการเลื่อนชั้นจาก “ต้องปรับปรุงมาก” สู่ “ชั้นเยี่ยม” ใช้เวลาไม่น้อยกว่า 20 ปี

3.กลุ่มผู้ต้องขังโทษจำคุก 20 ปีขึ้นไป และผู้ต้องขังตาม ม.91 (2) แห่งประมวลกฎหมายอาญา หรือการกระทำความผิดที่โทษจำคุกทั้งสิ้นต้องไม่เกิน 20 ปี สำหรับกรณีความผิดกระทงที่หนักที่สุดมีอัตราโทษจำคุกอย่างสูงเกิน 3 ปี แต่ไม่เกิน 10 ปี กำหนดเวลาการเลื่อนชั้นจาก “ชั้นต้องปรับปรุงมาก” ไปสู่ “ชั้นเยี่ยม” ใช้เวลาไม่น้อยกว่า 12 ปี

4.กลุ่มผู้ต้องขังคดีอุกฉกรรจ์ คดีสะเทือนขวัญ หรือคดีที่เป็นที่สนใจของประชาชน ตามประกาศกระทรวงยุติธรรม กำหนดเวลาเลื่อนชั้นจาก “ชั้นต้องปรับปรุงมาก” ไปสู่ “ชั้นเยี่ยม” ใช้เวลาไม่น้อยกว่า 7 ปี 6 เดือน เดิมคือ 5 ปี 6 เดือน

ที่ประชุมคณะกรรมการราชทัณฑ์ ครั้งที่ 2/2569 เห็นชอบหลักการข้างต้นแล้ว มอบหมายให้กรมราชทัณฑ์ขอความเห็นหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง ประกอบปรับปรุงร่างกฎหมายให้ครอบคลุม โดยมุ่งฟังความเห็น 2 ประเด็นหลัก คือ 1.ความเหมาะสมของประเภทความผิดและระดับโทษที่ใช้ประกอบการจัดชั้นแรกเข้า เป็นชั้นต้องปรับปรุงมาก และ 2.ความเหมาะสมของกรอบเวลาก่อนเข้าสู่การพิจารณาเลื่อนชั้น สำหรับผู้ต้องขังโทษจำคุก 20 ปีขึ้นไป ผู้ต้องขังโทษจำคุกตลอดชีวิต ผู้ต้องขังโทษประหาร และกรณีความผิดหลายกรรมต่างกัน

นำมาสู่เสวนาวิชาการ “ทิศทางใหม่ การบริหารโทษ” ผู้ต้องขังคดีร้ายแรง ผู้ต้องขังโทษจำคุกตลอดชีวิต และผู้ต้องขังโทษประหารชีวิต รับฟังมุมมองของผู้มีส่วนได้ส่วนเสียต่อร่างกฎกระทรวง จัดขึ้นที่สถาบันเพื่อการยุติธรรมแห่งประเทศไทย (TIJ) เมื่อเดือนตุลาคมที่ผ่านมา เปิดพื้นที่ให้คนในแวดวงกระบวนการยุติธรรม ทั้งอดีตอธิบดีกรมราชทัณฑ์ อดีตผู้พิพากษา อัยการ นักวิชาการด้านกฎหมายมหาชน แลกเปลี่ยน ถกเถียงข้อมูล เพื่อนำไปประกอบการจัดทำร่างกฎกระทรวงฉบับใหม่

ปัญหาการบริหารโทษ และข้อเสนอในร่างกฎกระทรวงใหม่

ปัญหาการบริหารโทษที่ ปริญญา เทวานฤมิตรกุล คณะนิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ มองเห็นเด่นชัดกว่าคดีเล่าต๋า คือคดีของ สมคิด พุ่มพวง หรือคิด เดอะริปเปอร์ ฆาตกรต่อเนื่องเมืองไทย ศาลพิพากษาจำคุกตลอดชีวิต แต่ติดคุกจริง 14 ปีก็พ้นโทษ แล้วออกมาทำผิดซ้ำ จึงเห็นว่าร่างกฎกระทรวงใหม่จึงต้องตั้งประเด็นสำคัญที่ความปลอดภัยของสังคม และโอกาสของผู้ต้องขัง คำนึงถึงความปลอดสังคมแค่ไหน เหยื่อรู้สึกอย่างไร

นอกจากนี้ ปัญหา “คุกล้น” ยังสัมพันธ์กับการบริหารโทษอย่างมีนัยสำคัญ ปริญญาชี้ว่า การส่งผู้ต้องขังออกจากคุกก่อนเวลาด้วยวิธีการต่างๆ นับเป็นวิธีบริหารโทษให้เรือนจำไม่แออัดเกินไป ทว่า การแก้ปัญหาคุกล้นควรเริ่มจาก “ต้นตอ” คือการทำให้ “ขาเข้า” น้อยกว่า “ขาออก”

ดังนั้น ราชทัณฑ์ต้องแก้ปัญหาคุกล้นด้วยวิธีการสำคัญคือการบริหารโทษ โดยการขอพระราชทานอภัยโทษ ลดโทษ และให้พ้นโทษ ซึ่งตามเกณฑ์แล้วใช้ประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา อาญา ม.261 ทวิ คือ ครม.สามารถถวายคำแนะนำให้กษัตริย์พระราชทานอภัยโทษ

ปริญญาย้ำว่า เจตนารมณ์ของการอภัยโทษโดยหลักควรเป็น “เฉพาะบุคคล” แต่ในทางปฏิบัติใช้เกณฑ์ “เป็นการทั่วไป” เช่น ป่วยหนัก พิการตาบอด 2 ข้าง เจ็บป่วยอัมพาต มะเร็งระยะสุดท้าย ก็ให้

ปัญหาคือ ใน ม.9 (1) พระราชกฤษฎีกาพระราชทานอภัยโทษ 2569 บอกว่า ผู้ต้องโทษจำคุกตลอดชีวิต ให้เปลี่ยนเป็นกำหนดโทษจำคุก 50 ปี แล้วให้ลดโทษตามลำดับชั้น ซึ่งมีอยู่ 6 ชั้น เป็นสิ่งสำคัญเพราะหากศาลพิพากษาจำคุกตลอดชีวิตความหมายคือเพื่อความปลอดภัยของสังคม บุคคลผู้นั้นควรถูกกันออกจากสังคมตลอดไปจนสิ้นชีวิตของเขา การเปลี่ยนให้เป็น 50 ปี จึงเป็นเรื่องใหญ่ ซึ่งเคสของสมคิดและเล่าต๋าก็มาจากสิ่งนี้

ขณะที่ กฎกระทรวง กำหนดประโยชน์ของนักโทษเด็ดขาด และเงื่อนไขที่นักโทษเด็ดขาดซึ่งได้รับการลดวันต้องโทษจำคุกหรือการพักโทษและได้รับการปล่อยตัวต้องปฏิบัติ พ.ศ.2562 ที่บังคับใช้ใน พ.ศ.2563 ปริญญาชี้ว่า การลดวันต้องโทษจำคุกเป็นไปตามกฎกระทรวงฉบับนี้ โดยเรื่องที่จะแก้ไขคือนักโทษเด็ดขาด ทำความผิดคดีอุกฉกรรจ์ คดีสะเทือนขวัญ คดีที่เป็นที่สนใจของประชาชน จะทำให้ครอบคลุมยิ่งขึ้น และแก้ชั้นต้องปรับปรุงมาก ตาม ข้อ 3 (5) ที่คดีอุกฉกรรจ์ คดีสะเทือนขวัญ คดีที่อยู่ในความสนใจ ของเดิมต้องจำคุกมาแล้วไม่น้อยกว่า 3 ปีนับแต่คดีถึงที่สุด หรือหากจำคุกระหว่างการพิจารณาด้วย นับว่าต้องอยู่ในเรือนจำมาแล้วไม่น้อยกว่า 4 ปี พูดง่ายๆ ว่านี่คือของเดิม สามารถอยู่ในเกณฑ์เลื่อนชั้นได้

ดังนั้น ร่างกฎกระทรวงฉบับใหม่ เป็นการทำให้ 1.ชั้นต้องปรับปรุงมาก ตามข้อ 3 (5) เพิ่มจากต้องถูกคุมขังมาแล้วไม่น้อยกว่า 3 ปี เป็น 5 ปี ถ้าเคยติดคุกระหว่างการพิจารณาต้องเป็น 6 ปี พูดง่ายๆ เพิ่มมา 2 ปี

2.แก้ข้อ 9 เดิมไม่มี /1 ให้ใส่เป็น 9/1 เพิ่มเติมว่า กรณีนักโทษเด็ดขาดซึ่งศาลจำคุกประหารชีวิต ชวนมองถึงสิทธิประโยชน์ในเรือนจำระหว่างถูกคุมตัว รอการบังคับโทษ หรือรอการอภัยโทษ หากมีพฤติกรรมที่ดี อาจพิจารณา “เลื่อนชั้น” ได้ แต่การ “ลดโทษ” จะเป็นเรื่องแปลก

ปริญญาสรุปให้เข้าใจว่า เพื่อไม่ต้องแก้กฎหมายระดับพระราชบัญญัติ ช่องทางที่กระทรวงยุติธรรมทำอยู่ถือเป็นช่องทางที่ทำได้คือ ขอพระราชทานอภัยโทษ โดยการทูลเกล้าฯตามประมวลกฏหมายวิธีพิจารณาความอาญา ม.261 ทวิ แล้วแก้กฎกระทรวง อาทิ

– ในส่วน “เป็นการทั่วไป” คดีที่ผู้ต้องขังป่วยมาก มะเร็งระยะสุดท้าย อัมพาต ตาบอด 2 ข้าง มองว่าทำต่อได้ หรือโทษน้อย โดยมีกรอบ เช่น จำคุกไม่เกิน 10 ปี หรือเหลือโทษน้อย เช่น ไม่ถึง 3 เดือน พร้อมบวกเงื่อนไข “ให้เหยื่อยินยอม” มาประกอบกัน เพราะเป็นความยุติธรรมที่เขาได้รับ

– จำคุกตลอดชีวิต เปลี่ยนเป็น “จำคุกมีกำหนดเวลาไม่ได้” ต้องขอ “ศาล” ก่อน

– โทษจำคุกสูง เช่น 10 ปีขึ้นไป เรื่องการลดโทษก็ควรขอ “ศาล” ก่อน

– หลักเกณฑ์ในการ “พ้นโทษ” คือผู้กระทำผิดเปลี่ยนพฤติกรรมแล้ว แนะนำให้มีการประเมินก่อนออก ป้องกันซ้ำรอยคดีสมคิด

– แก้คุกล้นที่ต้นตอ ทำให้คนเข้าคุกน้อยลง

“ถามว่าทำไมต้อง ‘ศาล’ อนุญาต ความจริงฝ่ายตุลาการไม่ได้ใหญ่กว่านิติบัญญัติ โครงสร้างแนวราบคือฝ่ายนิติบัญญัติออกกฎหมาย บริหารบังคับใช้ ตุลาการก็ตีความตามกฎหมาย ดังนั้น มองว่าตอนลดโทษควรกลับมาที่ศาล เพราะตามหลักการหรืออำนาจต้องกลับไปที่ฝ่ายตุลาการ เพราะเขาเป็นคนลงโทษ แต่เพิ่มเกณฑ์ว่า ‘ต้องให้ผู้เสียหายเห็นชอบด้วย’ มันคือความยุติธรรม” ปริญญาย้ำ

ชงยกเลิกขังแทนปรับ เปลี่ยนเป็นบริการสังคม อีกหนึ่งแนวทางแก้ ‘คุกล้น’

ในเวทีดังกล่าว ปริญญากางตัวเลขผู้ถูกคุมขัง-ผู้ต้องขัง ณ วันที่ 1 ต.ค.69 พบว่ามีกว่า 3.1 แสนคน เกินเกณฑ์มาตรฐานสากลเท่าตัว ในจำนวนนี้ 9.1 หมื่นคน เป็น “ผู้ต้องขังระหว่าง” (อุทธรณ์-ฎีกา / ไต่สวน-พิจารณา / สอบสวน) ซึ่งตามหลักสันนิษฐานว่าเป็นผู้บริสุทธิ์ ในปฏิญญาสากลว่าด้วยสิทธิมนุษยชน และยังได้รับรองไว้ในกติการะหว่างประเทศว่าด้วยสิทธิพลเมืองและสิทธิทางการเมือง หรือ ICCPR ซึ่งไทยเป็นภาคีอยู่ และรัฐธรรมนูญ มาตรา 29 วรรค 2 ในคดีอาญา ให้สันนิษฐานไว้ก่อนว่าผู้ต้องหาหรือจำเลยไม่มีความผิดจนกว่าจะมีคำพิพากษาถึงที่สุด จะปฏิบัติต่อบุคคลนั้นเสมือนเป็นผู้กระทำผิดไม่ได้

“เรากลับเอาผู้ต้องหาและจำเลยมาอยู่ในเรือนจำ และปฏิบัติกับเขาเป็นนักโทษ ดังนั้น จึงเสนอให้ปล่อยทั้ง 9.1 หมื่นคนออกไป การบริหารโทษก็จะเบาลง” ปริญญาระบุ

อีกประเด็นสำคัญที่เขาสะท้อน นั่นคือ ผู้ต้องหาควรได้รับสิทธิสู้นอกคุก ไม่ว่าคดีอะไรก็ตาม แต่คดีบางประเภทศาลมีแนวโน้มไม่ให้ประกัน เช่น ข้อหา ม.112 ซึ่งไม่มีกฎหมายบอกไว้ว่าต้องกำหนดกับมาตราไหนเป็นพิเศษว่าจะให้ หรือไม่ให้ประกัน แต่ถ้าบอกว่าโทษร้ายแรง ก็ต้องดูว่า ม.112 ผิดสูงสุดไม่เกิน 15 ปี เทียบไม่ได้กับคดีที่มีโทษจำคุกตลอดชีวิต หรือคุก 20 ปีขึ้นไป ซึ่งนี่เป็นปัญหาในทางปฏิบัติ

ขณะเดียวกัน ประเทศไทยยังใช้ “คุกขังคนจน” เพราะไม่มีเงินจ่ายค่าปรับ จึงต้องถูก “กักขัง” ในเรือนจำ จนเกิดสภาพแออัด สะท้อนความเหลื่อมล้ำทางกระบวนการยุติธรรม ซึ่งประเด็นนี้เกี่ยวข้องกับประมวลกฎหมายอาญา มาตรา 18 ระบุโทษ 5 ประการ ตามลำดับจากหนักไปเบา ได้แก่ ประหารชีวิต, จำคุก, กักขัง, ปรับ และริบทรัพย์สิน

ม.29 ระบุว่า ผู้ใดต้องโทษปรับและไม่ชำระค่าปรับภายใน 30 วัน นับแต่วันที่ศาลพิพากษา ผู้นั้นจะต้องถูกยึดทรัพย์สินหรืออายัดสิทธิเรียกร้องในทรัพย์สินเพื่อใช้ค่าปรับ มิฉะนั้นจะต้องถูกกักขังแทนค่าปรับ

ม.30 ระบุว่า ในการกักขังแทนค่าปรับ ให้ถืออัตรา 500 บาทต่อ 1 วัน และไม่ว่าความผิดกระทงเดียวหรือหลายกระทง ห้ามกักขังเกินกำหนด 1 ปี เว้นแต่กรณีที่ศาลพิพากษาให้ปรับตั้งแต่ 200,000 บาทขึ้นไป ศาลจะสั่งให้กักขังแทนค่าปรับเป็นระยะเวลาเกินกว่า 1 ปี แต่ไม่เกิน 2 ปีก็ได้

ปริญญา ในฐานะผู้ริเริ่ม “โครงการทำงานไถ่ตัวออกจากคุก” จึงเสนอทางออกคือ ยกเลิกกักขังแทนค่าปรับ และให้บริการสังคมอย่างเดียว โดย “โครงการทำงานไถ่ตัวออกจากคุก” เพิ่งเกิดขึ้นในปีนี้ มีจุดเริ่มต้นจากวิชากฎหมายบริการสังคม ม.ธรรมศาสตร์ ที่ปริญญาเป็นผู้ดูแล ซึ่งเขาและนักศึกษาเกิดความคิดว่าจะตั้งกองทุนทำงานไถ่ตัวเอง (ผู้ต้องโทษปรับ) ออกจากคุก โดยหาเงินมาจ่ายค่าปรับและหาที่ทำงานให้ผู้ต้องโทษปรับ เมื่อทำงานได้ค่าปรับครบจึงนำมาคืนกองทุน ปัจจุบันโครงการดังกล่าวสามารถช่วยผู้ต้องโทษปรับมาได้จำนวนหนึ่งแล้ว

นอกเหนือจากนั้น ปริญญายังนำนักศึกษายื่นร่างกฎหมาย 2 ฉบับต่อสภาเมื่อเดือนเมษายนที่ผ่านมา ผ่านตัวแทน 5 พรรคการเมือง ประกอบด้วย พรรคภูมิใจไทย พรรคประชาชน พรรคเพื่อไทย พรรคกล้าธรรม และพรรคประชาธิปัตย์ หนึ่งในนั้นคือ ร่างแก้ไขเพิ่มเติมประมวลกฎหมายอาญา ยกเลิกการกักขังแทนค่าปรับ ซึ่งมีสาระสำคัญคือ ยกเลิกการกักขังแทนค่าปรับ ตามประมวลกฎหมายอาญา ม.29 ถ้าผู้ต้องโทษปรับไม่มีเงินจ่ายค่าปรับจะต้องถูกกักขังแทนค่าปรับ และแม้ว่ามาตรา 30/1 จะให้สิทธิในการขอทำงานบริการสังคมแทนค่าปรับได้ แต่ส่วนใหญ่ศาลจะไม่อนุญาต ทำให้ในขณะนี้มีคนติดคุกเพราะไม่มีเงินจ่ายค่าปรับมากกว่า 5 พันคน (ข้อมูล ณ วันที่ 1 เมษายน 2569) โดยตัวเลขรวมทั้งปีคือประมาณ 40,000 คน

และข่าวดีก็เกิดขึ้นในวันที่ 4 พฤศจิกายนที่ผ่านมา เมื่อสภาผู้แทนราษฎรเพิ่งมีมติรับหลักการ ร่างพระราชบัญญัติแก้ไขเพิ่มเติมประมวลกฎหมายอาญา (ฉบับที่ ..) พ.ศ. …. ซึ่งมีสาระสำคัญคือการปรับปรุงมาตรการกักขังแทนค่าปรับนั่นเอง

กับดัก ‘กรงขังแห่งเวลา’ เตือนบังคับโทษแบบทำลายความหวัง-ศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์

ในลำดับแรก ศุภกิจ แย้มประชา ผอ.หลักสูตรนิติศาสตรดุษฎีบัณฑิต คณะนิติศาสตร์ปรีดี พนมยงค์ มหาวิทยาลัยธุรกิจบัณฑิตย์ และอดีตผู้พิพากษา กล่าวชื่นชมกระทรวงยุติธรรมที่ตอบสนองข้อกังวลของสังคมเรื่อง “ระยะเวลา” แต่ส่วนตัวเขามองว่า การบริหารโทษคือการบังคับโทษให้เป็นไปตามคำพิพากษาของศาล ขณะเดียวกัน ก็ไม่เห็นด้วยกับคำกล่าวที่ว่า “คำพิพากษาของศาลต้องศักดิ์สิทธิ์” กล่าวคือ ศาลพิพากษาเท่าไหร่ ต้องบังคับโทษตามนั้นทุกคน เพราะเป็นการทำลายความหวังและศักดิ์ศรีของมนุษย์ อีกทั้งยังขัดกฎหมายสิทธิมนุษยชน

ทางออกคือ ต้องทำให้ระยะเวลารับโทษจริง กับระยะเวลาจำคุกที่ศาลมีคำพิพากษา ใกล้เคียงกันมากที่สุด โดยที่สังคมยอมรับได้

“เรายังติด ‘กรงขังแห่งเวลา’ อยู่ แม้พยายามบอกว่าจากสั้นให้ยาวขึ้น ในอดีตเราบอกว่านักโทษอุกฉกรรจ์ได้รับการลดโทษไวเกินสมควร เพราะมีการเปลี่ยนแปลงโทษจำคุกจริงน้อยเกินไป ซึ่งกฎกระทรวงเป็นการจำแนกผู้ต้องขัง เพราะการจำแนกผู้ต้องขังมีหลักวิชาการอยู่ โดยยึดข้อกำหนดเนลสันแมนเดลา ซึ่งต้องปรับเปลี่ยนป็นระยะ ต้องดูพฤติกรรมที่อยู่ในเรือนจำ การเตรียมความพร้อมปล่อย นอกจากนี้ ยังดูเป็น ‘รายบุคคล’

ขณะนี้เราพยายามทำเพื่อตอบสนองข้อกังวลสังคมในการขยายเวลาออกไป จะไม่ดูรายบุคคลแล้ว แต่ ‘เหมาเข่ง’ ว่าเข้ามาแบบนี้ โทษแบบนี้ จับเข้าชั้นนี้ ซึ่งขัดต่อหลักการเรื่องการจำแนกผู้ต้องขัง เราไม่ทำกันแบบนี้ อาจมองว่าเขามีความเสี่ยงสูง ไม่ควรได้รับโอกาส ไม่ควรรับสิทธิ แต่จริงๆ แล้วกลับไม่ดูรายละเอียดอื่นนอกจากความร้ายแรง หรือความผิดในอดีตของเขามาเป็นตัวชี้วัด ซึ่งมองว่าค่อนข้างอันตราย” ศุภกิจระบุ

ศุภกิจชวนให้มองจากมุม “ผู้ต้องขัง” เราควรเชื่อว่าคนคนหนึ่งเคยชั่วได้ ก็ต้องดีได้ เพราะสิ่งนี้เชื่อมโยงกับการออกแบบระบบงานราชทัณฑ์ที่วางอยู่บนฐานความคิดของการแก้ไข ฟื้นฟู ดังนั้น การทำให้ผู้ต้องขังรู้สึกหมดหวังเป็นเรื่องอันตราย อาจเกิดภาวะต่อต้าน หมดแรงจูงใจในการทำความดี นำไปสู่ความเสี่ยงด้านวินัยและความปลอดภัยของเจ้าหน้าที่ในเรือนจำด้วย

ประเด็นผู้ต้องขังติดคุกขั้นต่ำ 20-25 ปี ถึงมีสิทธิเข้าเกณฑ์เลื่อนชั้นนั้น อดีตผู้พิพากษาให้ข้อมูลว่า ในต่างประเทศ เช่น อังกฤษ สหรัฐอเมริกา “ศาล” เป็นผู้กำหนดเวลาขั้นต่ำ หันกลับมาที่ประเทศไทย เขาชวนให้คิดตาม 4 ประเด็นย่อย

– สิทธิ : ถ้าให้ศาลกำหนดเวลาขั้นต่ำ ควรมีข้อมูลจากจำเลย ผู้เสียหาย และสังคมให้ศาลประกอบการพิจารณาคดี ซึ่งศาลชั้นต้นพิจารณาอย่างไร ก็สามารถอุทธรณ์และฎีกาได้

– สังคม : สังคมควรรู้หรือไม่ว่าโทษจำคุกขั้นต่ำที่คนคนหนึ่งต้องอยู่ในเรือนจำเป็นกี่ปี คาดว่าตอนนี้สังคมไม่รับรู้มากนัก เพราะเป็นระบบที่เลื่อนชั้นกันอยู่ภายใน

– วัฒนธรรมไทย : ปัจจุบันสังคมไทยเชื่อใครมากกว่ากัน ระหว่างฝ่ายบริหาร หรือศาลเป็นผู้กำหนดเวลา

– จิตวิทยาของผู้ต้องขัง-ผู้คุม : “ความหวัง” เป็นตัวแปรสำคัญระหว่างผู้ต้องขังและผู้คุม ดังนั้น หากศาลจะเป็นผู้กำหนดระยะเวลาขั้นต่ำ และมองถึงความเป็นธรรมของทุกภาคส่วน ควรให้ “ผู้เสียหาย” เข้ามามีส่วนร่วมในกระบวนการนี้ โดยการ “รับฟัง” ไม่ใช่การ “ขอความเห็นชอบ”

“เพื่อปลดล็อกศักยภาพของราชทัณฑ์เห็นว่าต้องแก้ปัญหาภาพใหญ่ ถ้าทำแบบนี้ สิ่งที่เกิดคือผู้ต้องขังล้นเรือนจำ ระบบการแก้ไข ฟื้นฟู ก็อาจไม่เป็นผลมากนัก ราชทัณฑ์ก็หน้าที่แค่คุมผู้ต้องขังไม่ให้หลบหนี

“ในส่วนของศาล ถ้าจะให้อำนาจศาลทำอะไรต้องแก้กฎหมายหมด คิดว่าเขียนในกฎกระทรวงไม่ได้ จะให้ราชทัณฑ์ทำได้เฉพาะในบางฐาน บางโทษ แต่จะบอกว่าโทษไหนให้กลับไปถามศาล ศาลก็ถามว่าฐานอำนาจของศาลในการเข้าไปตรวจ หรืออนุมัติคืออะไร เชื่อว่าถ้าแก้ปัญหาระยะยาวให้ยั่งยืน ฝ่ายตุลาการต้องมีบทบาท แต่ต้องใช้เวลา ถ้าแก้ระยะสั้น ราชทัณฑ์จะใช้กลไกกฎหมายที่เขามี” ศุภกิจยืนยัน

เมื่อโทษจำคุก เท่ากับ ทำลายคน
และอำนาจตุลาการ ไม่เท่ากับ การบริหารงานยุติธรรม

เพื่อให้การรับฟังครอบคลุมหลายแง่มุม เสวนาวันนั้น นอกจากจะเชิญนักวิชาการ อดีตผู้พิพากษาแล้ว ยังมี น้ำแท้ มีบุญสล้าง อัยการพิเศษฝ่ายกิจการต่างประเทศ 2 สำนักงานอัยการสูงสุด ร่วมแลกเปลี่ยนความเห็นอย่างน่าสนใจ

ในมุมของน้ำแท้ เขาพยายามเน้นย้ำ “ปรัชญา” แต่ละภาคส่วนที่อาจไม่ตรงกัน ทำให้ถกเถียงกันบนพื้นฐานความรู้ที่แตกต่างกัน พร้อมชวนทำความเข้าใจ อำนาจตุลาการ และ การบริหารงานยุติธรรม ซึ่งงานยุติธรรมคือภาพรวมของกระบวนการ โดยอำนาจตุลาการเป็นกิ่งหนึ่งในการบริหารงานยุติธรรม ส่วนฝ่ายนิติบัญญัติเป็นผู้กำหนดว่าสังคมจะเอาอย่างไร

ประเด็น “การลงโทษ” นั้น น้ำแท้มองว่า โทษจำคุกมีไซด์เอกเฟกต์ ทำลายคน ไม่เพียงแต่ผู้กระทำความผิดเท่านั้นที่ต้องรับโทษ หากแต่ผลกระทบยังเกิดกับคนในครอบครัว คนใกล้ตัว เสมือนถูกติดคุกไปด้วย สายสัมพันธ์พ่อแม่ลูก ความเป็นสามีภรรยาจะหายไป เพราะคุณค่าความเป็นคนของตัวเองค่อยๆ ลดลง

การลงโทษใครสักคนต้องทำให้สังคมรู้ว่ากระทำเช่นนั้นไม่ได้ มีความผิด มีโทษจำคุก ต้องฟื้นฟู ต้องตัดโอกาสในการกระทำความผิดด้วยการขัง เพราะเป็นบุคคลอันตราย ดังนั้น การปล่อยออกมาต้องคำนึงถึงทฤษฎีเหล่านี้ด้วย ไม่ใช่อยากปล่อยก็กำหนดระยะเวลา โดยไม่คิดถึงภาพรวม หรือหลักการวิชาการใดเลย ซึ่งไม่ถูกต้อง

“เรื่องเวลา ผมบอกแล้วว่าคุกมันทำลายคน ถ้า 25 ปี คนมันรู้สึกว่าไปไหนไม่รอด ชีวิตหมดหวัง สภาพเขาจะคล้ายสัตว์ลงไปเรื่อยๆ ต้องขังมืด ขังเดี่ยว ต้องถูกปฏิบัติอย่างนั้น เรากำลังปฏิบัติกับมนุษย์เหมือนสัตว์ ซึ่งวิธีจัดการโทษจะลำบากไปเรื่อยๆ เพราะเรามองภาพรวม มองปรัชญาไม่ตรงกันอยู่ จึงมาถึงคำตอบว่า 25 ปีล็อกอัพไหม” น้ำแท้ระบุ

น้ำแท้ยังสะท้อนถึงระบบกฎหมายไทย ที่ “การจับ ขัง ปล่อย” เป็นคนละเรื่องกันหมด เรื่องจับเป็นของเจ้าหน้าที่ เรื่องปล่อยเป็นเรื่องของศาล พร้อมยกตัวอย่าง “การจับ ขัง ปล่อย” เรื่องเดียวกันคือ การจับ จะมองว่าคนคนนี้จำเป็นต้องจับไหม หลบหนีหรือไม่ ทำลายพยานหลักฐานหรือไม่ เป็นบุคคลอันตรายหรือเปล่า หากไม่มีพฤติการณ์ก็มีสิทธิสู้คดีเต็มที่ ต้องอยู่นอกคุก จะลงโทษ หรือปฏิบัติต่อเขาเหมือนผู้กระทำความผิดไม่ได้ เพราะขัดรัฐธรรมนูญอย่างชัดแจ้ง

พร้อมยกตัวอย่าง “ญี่ปุ่น” เมื่อเจ้าหน้าที่จับกุมแล้ว เกือบ 99% ไม่มีการปล่อยชั่วคราว เพราะเป็นการจับและขังผู้กระทำความผิดด้วยพฤติการณ์ และการปล่อยตัวก็เป็นเรื่องเดียวกัน เพราะในต่างประเทศนั้น การจับและขังจะเกิดขึ้นกับคนที่อัยการจะฟ้องแล้วศาลต้องลงโทษ คนบริสุทธิ์ไม่ควรติดคุกแม้แต่วันเดียว

“เป้าหมายของการบริหารงานยุติธรรม คือสังคมปลอดภัยใช่ไหม ถ้าใช่ ขอโทษเถอะ มันไม่ใช่ภาระของราชทัณฑ์อย่างเดียว พอท่านบอกว่าต้องล็อกอัพไว้ 25 ปี รู้ไหมว่าต่างประเทศบอกว่าถ้าไม่ผิดก็ต้องรื้อ เขามีกระบวนการรื้อฟื้นคดี ไม่ต้องล็อก 25 ปี นี่คือการสวนทางกัน

“สุดท้ายก็ต้องกลับมาหาวัตถุประสงค์การลงโทษอยู่ดี ท่านบอกว่าต้องไปหาตุลาการ ผมบอกว่า พ่อคนหนึ่งขับรถพาภรรยาและลูกไปแหกโค้ง พ่อหลังหัก ภรรยาตาย ลูกรอด ถ้าบอกว่าต้องให้ตุลาการพิพากษาจะเป็นกี่ปี ผมมองว่าไม่ต้องตุลาการเลย เรื่องนี้ไม่ฟ้องเลยก็ได้ เพราะวัตถุประสงค์การลงโทษไม่มีอีกแล้ว ถามว่าสังคมปลอดภัยไหม เพราะคนคนนี้ไม่มีโอกาสขับรถอีกแล้ว คนอย่างนี้ไม่ต้องไปศาลด้วยซ้ำ เพราะการดำเนินคดีไม่มีประโยชน์แล้ว ฉะนั้น ความคิดที่บอกว่าไปตุลาการ ผมว่าย้อนกลับไปที่การบริหารงานยุติธรรม ไม่ใช่ตุลาการ หรือท่านจะบล็อกไม่ให้กระทำผิดซ้ำ ผมก็ถามว่า แล้วคนที่กระทำความผิดใหม่ล่ะ ก็ต้องใช้การบริหารงานยุติธรรมไม่ให้เกิดผู้กระทำความผิดใหม่ เพราะนั่นยิ่งทำให้คุกเต็ม

“แน่นอน เรากำลังพูดถึงการแก้ระเบียบ แต่ระเบียบมีข้อจำกัด ทำอะไรได้ไม่หมด แต่ต้องเข้าใจก่อนว่ามันไม่ใช่ภาระของท่านหน่วยเดียว เราอยากได้การบริหารงานยุติธรรมที่ทำให้สังคมปลอดภัย ซึ่งเป็นเป้าหมายสูงสุด ไม่มีคนกระทำความผิดอีก แปลว่าเจ้าหน้าที่รัฐก่ออาชญากรรมไม่ได้ คนธรรมดาก็ก่ออาชญากรรมไม่ได้ ถามว่าท่านได้มองถึงเจ้าหน้าที่รัฐก่ออาชญากรรมหรือยัง

ผมเข้าใจศาลไทยว่าอยากให้อาชญากรถูกลงโทษ แต่การไม่ทำตามกระบวนการอันชอบธรรมของกฎหมาย (Due process of Law) ถามว่าคนธรรมดาเท่านั้นหรือที่ก่ออาชญกรรมได้ ฉะนั้น กระบวนการอันชอบธรรมของกฎหมายมันสำคัญ เพราะมันล็อกการใช้อำนาจตามอำเภอใจไม่ให้เจ้าหน้าที่ทำผิดกฎหมาย นี่คือการเรียนไม่ถึงของบ้านเรา มองว่าศาลคือที่สุด แต่อันที่จริงมันมีอะไรไปมากกว่านั้น” น้ำแท้ระบุ

เสนอ ‘ฝ่ายนิติบัญญัติ’ กำหนดพฤติกรรมผู้กระทำผิด

ก่อนจะปิดท้ายด้วยอดีตอธิบดีกรมราชทัณฑ์ นัทธี จิตสว่าง ปัจจุบันเป็นที่ปรึกษา TIJ โดยอดีตอธิบดีมีเรื่องฝากถึงกรมให้พิจารณา 2 เรื่อง 1.การปฏิบัติตามคำพิพากษาให้ได้สัดส่วนกับนักโทษที่กำหนด และ 2.การให้โอกาสในการปรับปรุงพฤติกรรม สำนึกในการกระทำ และกลับสู่สังคม

พร้อมย้ำว่า “เรื่องเวลาไม่สำคัญเท่ากับเราจะเอาใครไว้ในนั้นนานๆ หรือเราควรปล่อยใคร ใครควรออกไปเร็ว ใครควรอยู่ในนั้นช้า ถ้าแยกถึงพฤติกรรมของคนที่เข้าไป”

นัทธีจัดพฤติกรรมผู้ต้องขังเป็น 4 จำพวก

พวก A บัวพ้นน้ำ ทำผิดโดยพลั้งพลาด ไม่มีสันดารชั่วร้าย ในต่างประเทศกลุ่มนี้มักกรองออกไปก่อน โดยไม่ต้องเข้าสู่ระบบ ดังนั้น ฝ่ายนิติบัญญัติสามารถร่างฎหมายให้อำนาจผู้พิพากษามีโอกาสใช้ดุลพินิจในการกำหนดโทษ หรือวิธีการลงโทษที่มากกว่า ตามมาตรา 18 ประมวลกฎหมายอาญา ซึ่งส่วนใหญ่โทษหลักคือจำคุกได้ เพราะผู้พิพากษาไม่สามารถใช้ดุลพินิจนอกจากนี้ได้ แต่ในต่างประเทศมีโทษระยะกลาง โทษอื่นๆ สามารถเลี่ยงไปใช้ได้ ทำให้ผู้เข้ามาอยู่ในระบบราชทัณฑ์ไม่แออัด เพราะตัดออกไปตั้งแต่แรก

พวก B ผู้ต้องขังที่จะต้องแก้ไขอย่างเต็มที่

พวก C และ D เป็นอันตรายต่อสังคม ทำผิดซ้ำ อย่างไรก็ดี C และ D ไม่จำเป็นต้องเป็นผู้ที่มีคดีร้ายแรง นักโทษประหารบางคน หรือคุกตลอดชีวิตบางคนอาจอยู่ประเภท B หรือ C ก็ได้ ขณะที่โทษคุกระยะสั้น เช่น 1-3 ปี อาจเป็นพวก D หรือ C ซึ่งแก้ไขยาก และออกไปทำความเดือดร้อนให้สังคม

“หลายกรณีคนทำผิดคดีเล็กน้อยออกมาทำผิดร้ายแรง แต่คนทำผิดในคดีโทษตลอดชีวิต โทษประหาร บางครั้งออกมาแล้วไม่ทำผิดซ้ำ เพราะอยู่ในนั้นนานจนเข็ดแล้ว ดังนั้น สิ่งสำคัญที่ทำให้แยกระหว่างคนทำผิด คนไหนควรอยู่ในนั้นนาน หรือปล่อยเร็วขึ้น ควรมากจากฝ่ายนิติบัญญัติเป็นผู้กำหนดรายละเอียดของพฤติกรรมไว้ตั้งแต่แรก เช่น ตามประมวลกฎหมายอาญา ม.288 ฆ่าคนตาย ฆ่าธรรมดา ม.289 ฆ่าโดยวางแผน ฆ่าโดยความโหดเหี้ยม แตกต่างกันที่พฤติกรรม

ขณะที่ยาเสพติด ถ้าขนยาบางทีอาจโดนคุกตลอดชีวิต ตัวการใหญ่ลดไปมาเหลือคุกตลอดชีวิต เมื่อเข้ามาสู่ราชทัณฑ์ก็อาจดำเนินการปรับจัดชั้นอีก ราชทัณฑ์ไม่สามารถรู้ได้ว่าตัวการนี้ใหญ่จริงหรือไม่ คนไหนจับกุมง่ายหรือยาก แต่ดูตามโทษ หากมีโทษที่มีความแตกต่างตามมาตราก็สามารถล็อกได้ เช่น ม.288 ล็อกได้ท้ายพระราชกฤษฎีกาอภัยโทษ เพื่อให้คนเหล่านี้รับโทษนานขึ้น ดังนั้น หากหมายมีรายละเอียด มีประเภทคดี แสดงความร้ายแรง ความแตกต่าง จะสามารถล็อกไว้ได้ ทำให้ความยาวของคนที่เข้าไปแตกต่างกัน” นัทธีกล่าว

ขณะเดียวกัน เมื่อมองสิ่งที่ต่างประเทศใช้เป็นหลักยึด นัทธีเลือกหยิบ “Sentencing Table” มาขยายความว่า เป็นตารางที่มองถึง ความรุนแรงของคดี + พฤติกรรม/ภูมิหลังความผิด เช่น คดีลักทรัพย์ร้านสะดวกซื้อในรัฐฟลอริด้า สหรัฐอเมริกา ติดคุก 30 ปี เพราะศาลบอกว่าจำเลยทำความผิดซ้ำเป็นครั้งที่ 4 ซึ่งตามกฎหมายที่นั่นบอกว่าทำผิดซ้ำ 3 ครั้ง ความรุนแรงจะไม่แรง แต่ภูมิหลังจะโดนเต็มที่

เช่นเดียวกับ “อังกฤษ” ที่นำ มิติด้านพฤติกรรม + ภูมิหลัง เข้ามามีส่วนในการกำหนดโทษด้วย ทำให้มีการแยกประเภทโทษ หรือแยกแยะพฤติกรรมตั้งแต่แรก โดยระบุในคำพิพากษาและหมายจำคุก ซึ่งราชทัณฑ์ถือสิ่งนี้เป็นตัวกำหนด สามารถปฏิบัติได้อย่างชัดเจน แทนที่จะตีความเอาเอง

นัทธีระบุถึงวิธีการแก้ปัญหานักโทษมี 3 วิธี คือ 1.การลงโทษ 2.การจูงใจ การล่อใจ การลดโทษ ซึ่งต่างประเทศไม่ปฏิบัติทั้งการลงโทษและจูงใจ แต่ใช้วิธีสุดท้ายคือ 3.อาคารสถานที่ เทคโนโลยี ในการควบคุม

“การเอานักโทษร้ายแรงไว้ในเรือนจำนานๆ ไม่ทำให้สถิติการกระทำความผิดซ้ำน้อยลง จริงๆ คนทำผิดซ้ำไม่ใช่คดีร้ายแรง หรือคดีใหญ่ คดีระยะสั้นทั้งนั้น อีกปัญหาหนึ่งคือ ‘พักโทษ’ ไม่ใช่ ‘ลดโทษ’ เพราะพักโทษคือการปล่อยออกไปข้างนอก ทดลองอยู่ข้างนอก ดูว่าสามารถปรับตัวให้เข้ากับสังคมได้ไหม เมื่อครบกำหนดโทษตามคำพิพากษาก็กลับไปรับใบบริสุทธิ์ ฉะนั้น ไม่ได้มีการเปลี่ยนแปลงคำพิพากษา ซึ่งในต่างประเทศไม่มีระบบอภัยโทษ แต่ให้พักโทษเป็หลัก แต่ของไทย ส่วนใหญ่นักโทษไม่ค่อยอยากได้พักโทษ รออภัยโทษมากกว่า ซึ่งการพักโทษก็เป็นเพียงสิทธิประโยชน์อย่างหนึ่ง” นัทธีระบุ

ก่อนหมดเวลาเสวนา อดีตอธิบดียังเห็นปัญหาของกรมราชทัณฑ์เพิ่มเติม พร้อมเสนอให้แก้ไข “การเตรียมพร้อมก่อนปล่อย” ยังทำได้ไม่เต็มที่ โดยมองว่าหากอธิบดีคนใหม่ให้ความสำคัญช่วงเตรียมและหลังปล่อย จะช่วยลดปัญหาการส่งคนมีปัญหาออกไป ซึ่งที่ผ่านมาแทบไม่เคยดูเป็นรายบุคคล กลายเป็นว่าเมื่อถึงเวลาก็ปล่อย สามารถดูได้ว่าใครมีความพร้อม หรือไม่พร้อม

ส่วนหน้าตาของกฎกระทรวงฉบับใหม่จะเป็นอย่างไร ลดเสียงวิจารณ์ สร้างพื้นที่ปลอดภัยให้สังคมมากขึ้น หรือเพิ่มความเชื่อมั่นต่อกระบวนการยุติธรรมไทยได้มากน้อยแค่ไหน ก็เป็นเรื่องที่น่าติดตามอย่างใกล้ชิด