พิษณุโลก-สุโขทัย บนเส้นทางคมนาคมดึกดำบรรพ์ ยังใช้งานได้ถึงปัจจุบัน
กลางสุโขทัยเมืองเก่าในยุคปัจจุบัน เป็นแหล่งท่องเที่ยวสำคัญของไทย แต่ในอดีตเป็นชุมชนบ้านเมืองบนเส้นทางคมนาคมการค้าภายในที่พาดขวางแนวตะวันตก-ตะวันออก (ภาพถ่ายก่อน พ.ศ. 2548)
พิษณุโลก-สุโขทัย อยู่บนเส้นทางคมนาคมการค้าพาดขวางแนวตะวันตก-ตะวันออกของประเทศไทย เคยเป็นพลังผลักดันชุมชนสถานีการค้ารายทางยุคทวารวดี ให้เติบโตขึ้นเป็นบ้านเมืองและรัฐสุโขทัย
ไม่ใช่ภาคเหนือตอนล่าง แต่พิษณุโลก-สุโขทัยเป็นภาคกลางตอนบนของลุ่มน้ำเจ้าพระยา อยู่บนแนวเส้นทางคมนาคมข้ามภูมิภาคตะวันตก-ตะวันออกของดินแดนภายใน
เชื่อมระหว่างอ่าวเมาะตะมะ (พม่า) กับอ่าวตังเกี๋ย (เวียดนาม) ตั้งแต่ยุคเหล็กเมื่อราว 2,000 ปีมาแล้ว (หรือราว พ.ศ. 500) แล้วใช้ต่อเนื่องทุกยุคทุกสมัยเข้าสู่การค้าโลกสืบมาจนปัจจุบัน
[เรื่องนี้มีงานวิจัยสำคัญมากตั้งแต่ พ.ศ. 2530 ต่อมามีผู้พิมพ์เป็นเล่มขายทั่วไป ชื่อเมืองโบราณ ในอาณาจักรสุโขทัย ของ ศรีศักร วัลลิโภดม สำนักพิมพ์เมืองโบราณ พิมพ์ครั้งที่สอง พ.ศ. 2552]
กรุงสุโขทัยไม่ใช่ราชธานีแห่งแรก
รัฐสุโขทัยมีแกนกลางอยู่บริเวณสุโขทัย-พิษณุโลก (ลุ่มน้ำยม-น่าน) ของภาคกลางตอนบน ที่เกี่ยวดองเป็นเครือญาติกับเจ้านายของรัฐใหญ่ที่อยู่ภาคกลางตอนล่าง ได้แก่ รัฐละโว้ (ลพบุรี) กับรัฐสุพรรณภูมิ (สุพรรณบุรี)
ประวัติศาสตร์รัฐสุโขทัยตามหลักฐานโบราณคดีและมานุษยวิทยา มีพัฒนาการขึ้นจากชุมชนหมู่บ้านในยุคเหล็ก บนเส้นทางคมนาคมข้ามภูมิภาค ซึ่งมีคนนานาชาติพันธุ์ขนทรัพยากรผ่านไปมาอย่างต่อเนื่อง
ต่อมากษัตริย์รัฐละโว้ (ลพบุรี) ซึ่งเป็นขอม พูดภาษาเขมร มีการค้ากับจีนและอินเดีย จึงสนับสนุนเจ้านายท้องถิ่นแถบลุ่มน้ำยม-น่าน มีอำนาจควบคุมขนย้ายทรัพยากรตามเส้นทางคมนาคมข้ามภูมิภาคทั้งแนวตะวันตก-ตะวันออก และแนวเหนือ-ใต้
จนบ้านเมืองเติบโตก้าวหน้าจากการค้าข้ามภูมิภาค แล้วสถาปนาขึ้นเป็นรัฐสุโขทัย (ในเครือข่ายเครือญาติรัฐละโว้) ราวเรือน พ.ศ. 1700
ด้วยเหตุนี้เองเมื่อรัฐละโว้ย้ายศูนย์กลางไปอยู่กรุงศรีอยุธยา จึงถือว่ากรุงสุโขทัยเป็น “เมืองเหนือ” (อยู่ทางเหนือของอยุธยา) อยู่ในอำนาจของรัฐอยุธยา
ไม่ใช่สุโขทัยล่มสลายแล้วจึงเกิดอยุธยาตามประวัติศาสตร์แห่งชาติ ซึ่งคลาดเคลื่อนมากๆ
[ประวัติศาสตร์แห่งชาติคลาดเคลื่อน แล้วไม่แก้ไขจนบัดนี้ ได้แก่ กรุงสุโขทัยเป็นราชธานีแห่งแรกของไทย เพราะชนชาติไทยหนีการรุกรานของจีน อพยพถอนรากถอนโคนลงมาจากอาณาจักรน่านเจ้าแล้วเป็นทาสขอม นานเข้าก็ปลดแอกจากขอมแล้วสถาปนากรุงสุโขทัยขึ้นเป็นราชธานีแห่งแรก เมื่อ พ.ศ. 1800 เหล่านี้เป็นประวัติศาสตร์ที่เสกสรรปั้นแต่งขึ้นเองตามใจชอบ แล้วประพันธ์เป็นนิยายตามแนวคิดประวัติศาสตร์แบบอาณานิคมกับชาตินิยมคลั่งเชื้อชาติไทย เพราะไม่เคยมีหลักฐานวิชาการสนับสนุน]
นิทานเส้นทางการค้าแนวพาดขวาง
เส้นทางคมนาคมการค้าโบราณเป็นแนวพาดขวางจากอ่าวเมาะตะมะ ถึงสุโขทัย-พิษณุโลกยาวถึงอีสาน มีในคำบอกเล่าหลายเรื่อง
มะกะโท เป็นพ่อค้าเฉลียวฉลาดจนได้แต่งงานกับธิดาพระร่วง ต่อมาพระร่วงอุดหนุนให้มะกะโทเป็นกษัตริย์เมืองหงสาวดี
กุลาร้องไห้ กุลา เป็นภาษาปากคนทั่วไป หมายถึง พ่อค้าเร่ทางไกลชาวต่องซู่ (หรือปะโอ) ในพม่า กับไทยใหญ่ลุ่มน้ำสาละวิน
มีหลักฐานว่ากุลากลุ่มหนึ่งเดินทางค้าเร่จากบ้านเมืองทางอ่าวเมาะตะมะ ผ่านแม่สอด, ตาก, สุโขทัย, พิษณุโลก ฯลฯ ไปถึงดินแดนเวิ้งว้างแห้งแล้งของอีสาน ที่ต่อไปจะได้ชื่อ ทุ่งกุลาร้องไห้
