หมายเหตุ – ผู้เชี่ยวชาญด้านต่างๆ ร่วมเสวนา ตอบโจทย์สังคม โรคพิษสุนัขบ้า หลังพบโรคพิษสุนัขบ้าระบาด และมีผู้เสียชีวิตแล้ว 6 ราย ในระยะเวลา 3 เดือน ที่ รพ.จุฬาลงกรณ์ เมื่อวันที่ 20 มีนาคม
ศ.นพ.สุทธิพงศ์ วัชรสินธุ
ผู้อำนวยการ รพ.จุฬาลงกรณ์ สภากาชาดไทย
โรคพิษสุนัขบ้า เป็นโรคติดเชื้อจากระบบประสาทจากเชื้อไวรัส ติดได้จากการสัมผัสเชื้อจากสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม ทั้งสุนัข แมว โดยการกัด ข่วน หรือน้ำลาย โรคนี้หากติดเชื้อแล้วจะไม่มียารักษา
อย่างไรก็ตาม ปี 2554 ทางศูนย์วิทยาศาสตร์สุขภาพโรคอุบัติใหม่ รพ.จุฬาฯได้คิดค้นการตรวจโรคได้อย่างรวดเร็ว และปัจจุบันเราก็เป็นห้องปฏิบัติการในการตรวจเชื้อยืนยันให้ทางกระทรวงสาธารณสุข ซึ่งพบว่าปัจจุบันมีการระบาดของโรคอย่างน่าตกใจกว่า 50 จังหวัด และยังพบว่าไปติดวัวควายได้อีก
การจะป้องกันโรคในคน อาจต้องใช้การฉีดวัคซีนป้องกันล่วงหน้า หรือกรณีผู้สัมผัสก็ต้องฉีดวัคซีนป้องกัน รวมทั้งต้องควบคุมการคุมกำเนิดในสัตว์
นสพ.พรพิทักษ์ พันธ์หล้า
นายสัตวแพทย์ชำนาญการพิเศษ หัวหน้ากลุ่มโรคติดต่อ
ระหว่างสัตว์และคน กรมควบคุมโรค
จากการลงพื้นที่พบว่า มีประชาชนบางส่วนเข้าใจคลาดเคลื่อนเกี่ยวกับโรคนี้ โดยพบว่าร้อยละ 60 คิดว่าเรื่องโรคพิษสุนัขบ้าจะหายเองได้ เพราะอาจเข้าใจว่าวัคซีนป้องกันและช่วยได้หมด แต่จริงๆ แล้วจะพบว่ากลุ่มคนเสียชีวิตทั้งหมดไม่ได้รับวัคซีน
ขณะที่เรื่องการดูแลบาดแผลก็ยังเป็นปัญหา อย่างรายล่าสุดที่เสียชีวิตไปแล้วนั้นคือ น้องที่ถูกข่วนตั้งแต่ปี 2560 ก็คิดว่าไม่เป็นอะไร ซึ่งมีเคสแบบนี้เยอะ
นอกจากนี้ ประเด็นลูกสุนัขก็สำคัญ หลายคนคิดว่าสุนัขเล็กน่ารัก เวลามาขบกัดเล่นอาจไม่เป็นอะไร แต่จริงๆ ลืมไปว่า ลูกสุนัขสามารถติดเชื้อได้จากแม่ของเขาเช่นกัน
ภญ.วรสุดา ยูงทอง
ผู้อำนวยการกองส่งเสริมการประกอบการผลิตภัณฑ์สุขภาพ สำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา (อย.)
อย.ได้มีส่วนร่วมในเรื่องการควบคุม โดยการคุมกำเนิดในสุนัขก็เป็นอีกส่วนหนึ่ง ซึ่งวัคซีนแม้จะเป็นเครื่องมือป้องกันโรคในสุนัขจะเป็นเรื่องที่ดี แต่การใช้วัคซีนอย่างเดียวคงไม่เพียงพอ ทางสภากาชาดไทยจึงเสนอนวัตกรรมฉีดยาทำหมัน หรือที่เรียกว่า Zinc gluconate เพื่อขอขึ้นทะเบียนตำรับยา เป็นเครื่องมือหนึ่งเป็นทางเลือกในการทำหมันฉีดอัณฑะในสุนัข
เมื่อ อย.ได้รับเรื่องนี้มาก็มีการพิจารณา และพบว่าทางเลือกในการควบคุมจำนวนสุนัขถือเป็นเรื่องที่สำคัญ เพราะไทยมีสุนัขมากมาย ทั้งสัตว์เลี้ยง ทั้งสุนัขจรจัดมีจำนวนมาก เพราะคนไทยมีน้ำใจอยากเลี้ยง แต่กลับพบว่าถึงเวลาหนึ่งก็มีคนไปปล่อยไว้ในวัด ทำให้จำนวนยิ่งเยอะขึ้น วิธีในการควบคุมจำนวนสุนัขจึงเป็นอีกทางเลือกหนึ่งในการควบคุมโรคพิษสุนัขบ้าได้
การทำหมันนั้นจะมีทั้งการผ่าตัด ซึ่งต้องอาศัยผู้ชำนาญในการผ่าตัด ใช้งบสูง ข้อจำกัดในการทำในวงกว้างยังน้อย แต่ยังมีอีกวิธี คือการทำหมันในสุนัขเพศผู้ ก็เป็นทางเลือกหนึ่งโดยใช้วิธีการฉีดยาที่อัณฑะ ซึ่งต้องทำโดยสัตวแพทย์ที่ชำนาญ โดยนวัตกรรมชิ้นนี้ อย.ได้อนุมัติ แต่มีเงื่อนไข ทั้งการฉีดโดยผู้เชี่ยวชาญ และการดูแล
ศ.นพ.ธีระวัฒน์ เหมะจุฑา
หัวหน้าศูนย์วิทยาศาสตร์สุขภาพโรคอุบัติใหม่
คณะแพทยศาสตร์ รพ.จุฬาลงกรณ์ สภากาชาดไทย
มูลเหตุเรื่องนี้มาจากศูนย์วิทยาศาสตร์สุขภาพโรคอุบัติใหม่ ตั้งข้อสังเกตว่าข้อมูลตัวเลขสัตว์และคนต่ำกว่าความเป็นจริงในปี 2559 แต่ขณะนั้นเหตุการณ์ก็เงียบหายไป จนกระทั่งเกิดวิกฤตใหม่ ซึ่งต้องเรียนว่ายังต้องติดตามว่าจะมีระบบระเบียบอะไรให้ชัดเจนมากกว่านี้
อยากถามกลับว่า ขณะนี้เรากำลังเบี่ยงเบนประเด็นโดยชูเรื่องเก็บภาษีสัตว์เลี้ยงหรือไม่ เพราะแม้จะดี แต่ยังไม่ถึงเวลา ทางที่ดีเราควรมีการดำเนินการเรื่องฉีดวัคซีนป้องกันโรคในสัตว์ และการทำหมันสุนัข เพื่อควบคุมประชากรสุนัขด้วย
ไวรัสพิษสุนัขบ้ามีการทำงานที่น่ากลัว โดยพบว่าเชื้อไวรัสชนิดนี้ซ่อนตัวอยู่ได้นานมากถึง 6 เดือน และมากที่สุดที่เคยพบคือ เคสที่ป่วยและมา รพ.จุฬาฯ ฟักตัวนาน 8 ปี ความสำคัญคือ เมื่อถูกเชื้อต้องรีบจัดการทันที เช่น หากถูกกัดที่ขา แต่ไวรัสจะหลุดเข้าเส้นประสาท ซึ่งเราต้องล้างแผล ฉีดวัคซีน และแผลมากต้องฉีดเซรุ่มให้มากที่สุด และหากไวรัสหลุดเข้าเส้นประสาทแล้ว จะไม่มีทางป้องกันได้ แม้จะฉีดวัคซีนหรือเซรุ่ม ทุกคนจะต้องเสียชีวิต
ดังนั้น การฉีดวัคซีน 3 เข็มแรกสำคัญที่สุด โดยการฉีดเข้าผิวหนังจะประหยัดสุดได้ถึง 80% โดย 1 หลอดฉีดได้หลายคน แต่วิธีการฉีดวัคซีนนั้น กว่าที่ภูมิคุ้มกันจะสร้างเสริมต้องใช้เวลา 14 วัน นี่คือสาเหตุที่ต้องฉีดเซรุ่มกดหัวไวรัสไว้ ซึ่งเป็นข้อกำหนดขององค์การอนามัยโลก ซึ่งเป็นการฉีดแบบใหม่แค่ 3 เข็มใน 7 วัน จาก 5 เข็มใน 28 วัน ซึ่งกรมควบคุมโรคกำลังพิจารณาอยู่ ส่วนกรณีฉีดเซรุ่มในแผลเหวอะหวะนั้น ทางองค์การอนามัยโลกก็บอกว่าให้ฉีดเท่าที่จำเป็น เช่นแผลนิดเดียวก็ฉีดเฉพาะจุดนิดเดียวก็พอ
ส่วนกรณีที่เชื้อเข้าเส้นประสาทเรียบร้อยแล้ว ระยะฟักตัว 2 เดือนจะไม่มีอาการ จะเริ่มจากมีไข้ ปวดหัว ท้องเสีย ซึ่งอยู่แค่ 1-2 วัน จากนั้นตามด้วยระบบประสาท คลุ้มคลั่ง อาละวาด หรืออ่อนแรง ซึ่งตัวเลขอาจตกสำรวจหรือไม่ เพราะสำหรับอาการอ่อนแรง แขนขาอัมพาตจะพบ 1 ใน 3 ทีเดียว หากไม่ได้รับการดูแลการใส่ ช่วยหายใจจะพบว่า ผู้ติดเชื้อจะเสียชีวิตใน 11 วัน
ส่วนที่หลายคนอยากทราบว่าหากเราฉีดวัคซีนป้องกันแล้ว และอยากรู้ว่าสัตว์ที่กัดป่วยหรือไม่ ก็ให้กักไว้ ซึ่งหากติดเชื้อสัตว์จะตายใน 10 วัน ขอย้ำว่า เมื่อเชื้อเข้ามาแล้วต้องจัดการให้เสร็จก่อนเข้าเส้นประสาท เข้าสมอง ซึ่งเมื่อเข้าไปแล้วไวรัสจะอยู่ในสมอง ไม่มีอาการถึง 6 สัปดาห์ซึ่งเคยมีในคนไข้รายหนึ่ง
อย่างไรก็ตาม การคุมกำเนิดสุนัขเป็นแนวทางหนึ่ง ซึ่งเรามีการฉีดในอัณฑะ แต่เรากลับถูกต่อต้านว่าทารุณ แต่จริงๆ แล้วมันเป็นวิธีการฉีดที่ไม่เกิดผลร้ายหรือเป็นไปตามข้อกังวลเลย
สพญ.นัยนา อภิชาติพันธุ์
นายสัตวแพทย์เชี่ยวชาญเทศบาลนครสมุทรปราการ
เทศบาลนครสมุทรปราการได้มีการทำหมันให้กับสุนัข โดยให้ความสำคัญเรื่องนี้มาก เพราะหากควบคุมจำนวนประชากรสุนัขได้ ก็จะลดปัญหาสุนัขจรจัด ลดโรคพิษสุนัขบ้าได้ ซึ่งที่ผ่านมาสัตวแพทย์ 1 คน ทำหมันสุนัขได้ไม่เกิน 200 ตัว ทั้งเพศเมียและเพศผู้ในระยะเวลา 1 ปี แต่ด้วยนโยบายการฉีดวัคซีนป้องกันโรคพิษสุนัขบ้าให้ครอบคลุมอย่างน้อย 70% นั้น สิ่งสำคัญก็ต้องมีการควบคุมประชากรสุนัข หากควบคุมได้คงที่ การฉีดวัคซีนก็จะครบได้เช่นกัน
ที่ผ่านมาได้นำนวัตกรรมฉีดยาทำหมันในสุนัขเพศผู้มาทดลองใช้ โดยดำเนินการ 16 เดือนในสุนัข 79 ตัว เป็นทั้งสุนัขจรจัด สุนัขมีเจ้าของ และสุนัขที่อยู่ในศูนย์พักพิง หลังจากฉีดวัคซีนก็ต้องควบคุมปริมาณจำนวนสุนัขให้ได้ 50% เพื่อให้ประชากรสุนัขคงที่ โดยต้องทำอย่างช้าสุดภายใน 1 ปี
ส่วนกรณีองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น (อปท.) หลายแห่งออกมาร้องว่าไม่สามารถใช้งบซื้อวัคซีนเนื่องจากติดปัญหาสำนักงานการตรวจเงินแผ่นดิน (สตง.) ท้วงติงการใช้งบประมาณก่อนหน้านี้นั้น ทางเทศบาลนครสมุทรปราการประสบปัญหานี้เช่นกัน แต่ทางเทศบาลไม่ได้เจอปัญหาหนักมาก เพราะควบคุมได้จากการคุมประชากรด้วยการทำหมันสุนัขอยู่แล้ว เมื่อจำนวนประชากรคงที่ การฉีดวัคซีนก็จะไม่เป็นปัญหามาก ซึ่งเราก็หาทางออกต่อไป
เราทำมานานตั้งแต่ปี 2550 จนปัจจุบัน โดยมีโครงการทำหมันฟรีในสุนัขตัวผู้ ซึ่งตั้งเป้าจะทำให้มากที่สุด โดยปี 2552-2553 มีสุนัขตัวผู้ 600 กว่าตัว ตัวเมียมี 1,000 กว่าตัว โดยเมื่อใช้ยาฉีดเราได้เพิ่มสุนัขตัวผู้อีก 200 กว่าตัว รวมแล้ว 400 กว่าตัว จากเดิมได้ไม่ถึงจำนวนดังกล่าว จากการดำเนินการดังกล่าว ทำให้เห็นว่าเมื่อเดินไปท้องตลาด แทบจะไม่เห็นสุนัขเกิดใหม่เลย เป็นการควบคุมปริมาณประชากรสุนัขได้
จริงๆ สุนัขจรจัดเกิดมาจากสุนัขเลี้ยงจำนวนหนึ่ง ที่เจ้าของเลี้ยงไม่ไหวก็ไปทิ้ง หรือบางคนเอาสุนัขให้ข้าวให้น้ำ แต่พอไปกัดคนกลับบอกไม่ได้เลี้ยง ซึ่งปัจจุบันผู้ให้อาหารกับสัตว์สาธารณะ ไม่ใช่เจ้าของ เอาผิดไม่ได้อีก ซึ่งเป็นปัญหาจนทุกวันนี้ ก็มีปัญหาเกี่ยวกับสุนัขอยู่เรื่อยๆ
