วันวสันตวิษุวัต กลางวัน-กลางคืนเวลาเท่ากัน นักดาราศาสตร์ ท้า ลองจับเวลาเท่ากันจริงหรือไม่
วันที่ 20 มีนาคม นายวิมุติ วสะหลาย กรรมการฝ่ายวิชาการ สมาคมดาราศาสตร์ไทย เปิดเผยว่า วันนี้ 20 มีนาคม 2568 เป็นวันวสันตวิษุวัต ทั้งนี้ วันวิษุวัตคืออะไร? วันวสันตวิษุวัตคืออะไร? คนอื่นเขาพูดกันเยอะแล้ว วันนี้ที่นี่ขอพูดในด้านที่ไม่ค่อยมีใครพูดก็แล้วกัน นั่นคือ ทุกคนทราบหรือไม่ ในทางดาราศาสตร์ คำว่า “วิษุวัต” มีความหมายต่างกันถึงสามความหมาย ดังนี้
1. เวลาที่ดวงอาทิตย์เคลื่อนที่ตัดผ่านเส้นศูนย์สูตรฟ้า
2. จุดบนทรงกลมฟ้าที่เส้นศูนย์สูตรฟ้าตัดกับเส้นสุริยวิถี
3. วันที่ดวงอาทิตย์เคลื่อนผ่านเส้นศูนย์สูตรฟ้า เรียกว่า วันวิษุวัต
คำว่าวิษุวัต มีความหมายตามรากศัพท์ว่า เวลากลางวันกลางคืนเท่ากัน ซึ่งก็หมายความว่าเป็นวันที่กลางวันยาว 12 ชั่วโมงและกลางคืนยาว 12 ชั่วโมงเท่ากันพอดิบพอดี แต่หากมีใครขยันไปจับเวลาช่วงตั้งแต่ดวงอาทิตย์ขึ้นจากขอบฟ้าจนถึงดวงอาทิตย์ลับขอบฟ้าในวันวิษุวัต จะพบว่าช่วงเวลากลางวันก็ยังยาวนานกว่ากลางคืนอยู่หลายนาที ที่เป็นเช่นนี้มีสาเหตุสองประการ
การระบุเวลาดวงอาทิตย์ขึ้นและตก ไม่ได้อิงที่จุดกึ่งกลางดวงอาทิตย์ แต่อิงที่ขอบบนของดวงอาทิตย์ นั่นคือ เวลาที่ดวงอาทิตย์ขึ้น หมายถึงเวลาที่ขอบบนของดวงอาทิตย์สัมผัสขอบฟ้าพอดี และเวลาที่ดวงอาทิตย์ตก ก็คือเวลาที่ขอบบนของดวงอาทิตย์หลุดสัมผัสขอบฟ้าพอดี ซึ่ง ณ สองเวลาดังกล่าว กึ่งกลางดวงอาทิตย์อยู่ต่ำกว่าขอบฟ้าแล้ว
ประการที่สอง คือ เกิดจากการหักเหแสงของบรรยากาศโลก แสงจากดวงอาทิตย์ที่ส่องมายังโลกขณะที่อยู่ใกล้ขอบฟ้าไม่ได้เดินทางเป็นเส้นตรง แต่เดินทางเป็นเส้นโค้งเนื่องจากแสงหักเหในบรรยากาศโลก ดังนั้น แม้ดวงอาทิตย์ทั้งดวงจะอยู่ต่ำกว่าขอบฟ้าไปแล้ว แต่คนบนโลกก็ยังมองเห็นดวงอาทิตย์อยู่ ปรากฏการณ์นี้ช่วยให้ระยะเวลาของกลางวันยิ่งยาวขึ้นไปอีก
ด้วยเหตุนี้ วันที่กลางวันและกลางคืนยาวเท่ากันตามที่สังเกตได้จึงไม่ได้อยู่ในวันวิษุวัตพอดี แต่จะเกิดก่อนหน้าวันวสันตวิษุวัตนานราวหนึ่งสัปดาห์ และอีกครั้งหนึ่งก็คือหลังวันศารทวิษุวัตราวหนึ่งสัปดาห์เช่นเดียวกัน การหักเหแสงของบรรยากาศมีมากน้อยไม่คงที่ มีตัวแปรมากซึ่งไม่อาจคำนวณได้ ดังนั้นจึงระบุให้ชัดเจนไม่ได้ว่าจะเกิดขึ้นวันใด ทำได้เพียงประมาณวันเท่านั้น
และการกำหนดวันวิษุวัตก็ไม่ได้อ้างอิงเวลากลางวันกลางคืน แต่อิงที่ตำแหน่งของดวงอาทิตย์เป็นสำคัญ ว่าต้องอยู่ที่ตำแหน่งวิษุวัตเท่านั้น
นายวิมุติ กล่าวว่า ในปีนี้ วสันตวิษุวัตเกิดขึ้นในวันที่ 20 มีนาคม เวลา 16:01 น. ตามเวลาประเทศไทย วันวสันตวิษุวัตอาจเกิดขึ้นได้ตั้งแต่ 19-21 มีนาคม หากสังเกตดูวันวิษุวัต (รวมถึงวันอายัน) หลาย ๆ ปีติดต่อกัน จะพบว่าวันวิษุวัตจะขยับมาเร็วขึ้นอย่างช้า ๆ ทั้งนี้เนื่องจากความยาวของปีตามปฏิทินยาวกว่าความยาวของปีฤดูกาลที่เกิดจากการโคจรของโลกจริง ๆ เล็กน้อย ดังนั้นจะสังเกตว่าช่วงต้นคริสต์ศตวรรษ วันวสันตวิษุวัตมักตกเอาวันที่ 20-21 มีนาคม แต่พอไปท้ายคริสต์ศตวรรษวันวสันตวิษุวัจะไปตกเอาวันที่ 19-20 มีนาคม เมื่อขึ้นศตวรรษใหม่ วันวสันตวิษุวัตก็จะกลับไปตกที่วันที่ 20-21 มีนาคมตามเดิม ทั้งนี้เป็นผลจากกลไกการทดวันของปฏิทินสากลนั่นเอง
กรรมการฝ่ายวิชาการ สมาคมดาราศาสตร์ไทย กล่าวว่า ในศตวรรษนี้มีวันวสันตวิษุวัตที่ตรงกับวันที่ 21 มีนาคมไม่มากนัก ส่วนใหญ่จะตรงกับวันที่ 20 มีนาคมมากกว่า ยิ่งถ้าคิดที่เวลาสากลแล้ว จะพบว่านับจากปี 2550 เป็นต้นมาจนสิ้นศตวรรษ ไม่มีวันวิษุวัตที่ตรงกับวันที่ 21 มีนาคมเลย
นายวิมุติ กล่าวว่า วันวิษุวัตที่เกิดในเดือนมีนาคม เรียกว่า วสันตวิษุวัต ภาษาอังกฤษเรียกว่า vernal equinox ส่วนวิษุวัตที่เกิดในเดือนกันยายนเรียกว่า ศารทวิษุวัต ภาษาอังกฤษเรียกว่า autumnal equinox ความหมายทั้งไทยและอังกฤษสอดคล้องตรงกันคือ วสันต์ กับ vernal แปลว่า ฤดูใบไม้ผลิ ศารท กับ autumn ก็แปลว่าฤดูใบไม้ร่วง ในทางดาราศาสตร์ถือเอาวันสำคัญทั้งสี่ อันได้แก่ วสันตวิษุวัต ครีษมายัน ศารทวิษุวัต และเหมายัน เป็นจุดเริ่มต้นฤดู นั่นคือ วสันตวิษุวัตเป็นจุดเริ่มต้นฤดูใบไม้ผลิ ครีษมายันเป็นจุดเริ่มต้นฤดูร้อน ศารทวิษุวัตเป็นจุดเริ่มต้นฤดูใบไม้ร่วง และเหมายันเป็นจุดเริ่มต้นฤดูหนาว การแบ่งฤดูกาลฟ้าแบบนี้จะไม่ตรงกับฤดูกาลจริงสักเท่าใดนัก แต่ส่วนใหญ่ก็จะไม่ถือสากัน เพราะฤดูของฟ้าไม่มีจริงอยู่แล้ว ที่เรียกชื่อกันเช่นนี้เป็นเพียงความต้องการแบ่งช่วงเวลาในรอบปีออกเป็นสี่ส่วนเท่า ๆ กันโดยอิงชื่อฤดูกาลบนโลกเท่านั้น
นายวิมุติ กล่าวว่า แม้คนไทยเราจะไม่ถือสาเรื่องชื่อของวิษุวัตและอายันที่เหลื่อมกับฤดูกาลจริง แต่คนอีกซีกโลกหนึ่งเขาไม่คิดเช่นนั้น ดังที่ทราบกันดีว่า ฤดูกาลของซีกโลกเหนือกับซีกโลกใต้จะตรงข้ามกัน ช่วงที่ซีกโลกเหนือเป็นฤดูร้อน ซีกโลกใต้จะเป็นฤดูหนาว ดังนั้นวัน vernal equinox ที่ทางบ้านเราเริ่มจะร้อน แต่ทางซีกโลกใต้กำลังจะเข้าฤดูหนาว พอถึง autumnal equinox ที่ทางเราเริ่มจะเย็น ทางซีกโลกใต้กำลังจะอุ่น การเรียกวิษุวัตตามฤดูกาลที่อิงซีกโลกเหนือจึงเป็นความขัดความรู้สึกอย่างมากสำหรับคนซีกโลกใต้ จึงมีความพยายามจะเรียกชื่อวิษุวัตและอายันเสียใหม่โดยอิงเดือนที่เกิดแทนฤดูกาล ซึ่งมีความเป็นสากลมากกว่า
“มักกล่าวกันว่า วันวิษุวัตเป็นวันที่ดวงอาทิตย์ขึ้นตรงทิศตะวันออกพอดีและตกทางทิศตะวันตกพอดี หากมองให้ละเอียด ก็ไม่ตรงเสียทีเดียว และเป็นไปไม่ได้ที่ดวงอาทิตย์จะขึ้นทางตะวันออกพอดีและตกทางตะวันตกพอดีในวันเดียวกัน เพราะดวงอาทิตย์เปลี่ยนตำแหน่งบนทรงกลมฟ้าตลอดเวลา ดวงอาทิตย์จะขึ้นตรงจุดตะวันออกพอดีหรือตกทางจุดตะวันตกพอดีก็ต่อเมื่อการขึ้นหรือตกนั้นเกิดขึ้นในช่วงที่ดวงอาทิตย์มาอยู่ที่จุดวิษุวัตพอดี ซึ่งเป็นไปได้ยากมาก หากจะกล่าวให้ถูกต้องมากกว่าก็คือ วันวิษุวัตเป็นวันที่ดวงอาทิตย์ขึ้นใกล้จุดตะวันออกที่สุดและตกใกล้จุดตะวันตกมากที่สุด อย่างไรก็ตาม ความคลาดเคลื่อนนี้ต่ำมากเพียงไม่ถึงหนึ่งองศา โดยทั่วไปจึงอนุโลมได้ว่าเป็นวันที่ดวงอาทิตย์ขึ้นและตกทางทิศตะวันออกและตะวันตกพอดี”นายวิมุติ กล่าว
