เมื่อวันที่ 13 มีนาคม ดร.นพ.วรตม์ โชติพิทยสุนนท์ โฆษกกระทรวงสาธารณสุข ให้สัมภาษณ์ถึงกระแสความวิตกกังวลของประชาชนต่อสถานการณ์ความไม่สงบในกลุ่มประเทศตะวันออกกลาง ซึ่งมีการเผยแพร่ข้อมูลในสื่อสังคมออนไลน์จำนวนมาก โดยบางกระแสแนะนำให้ประชาชนเตรียมเงินสดหรือกักตุนอาหาร เนื่องจากเกรงว่าจะเกิดผลกระทบเป็นวงกว้างต่อเศรษฐกิจหรือระบบโครงสร้างพื้นฐานต่าง ๆ ว่า ความวิตกกังวลในช่วงสถานการณ์วิกฤตถือเป็นเรื่องธรรมชาติของมนุษย์ เพราะเป็นสัญชาตญาณพื้นฐานในการเอาตัวรอด โดยสัญชาตญาณดังกล่าวมีทั้งด้านที่เป็นประโยชน์และด้านที่อาจสร้างปัญหาได้ หากมนุษย์สามารถควบคุมความกังวลนั้นได้ ก็จะกลายเป็น “ความตระหนัก” ที่ทำให้เรามีการเตรียมตัวอย่างเหมาะสม แต่หากปล่อยให้ความกลัวเข้าครอบงำ ก็อาจกลายเป็น “ความตื่นตระหนก” ที่ทำให้ตัดสินใจเกินความจำเป็น
“ในเวลาที่เกิดเหตุการณ์วิกฤต เราต้องประเมินสถานการณ์อย่างมีเหตุผล โดยต้องดูทั้งโอกาสที่จะเกิดขึ้นจริง และความเป็นไปได้ของเหตุการณ์นั้นๆ บางเรื่องแม้จะมีโอกาสเกิดขึ้น แต่ความเป็นไปได้อาจต่ำมากจนแทบไม่เกิดขึ้นจริงเลย” ดร.นพ.วรตม์ กล่าว
เมื่อถามถึงกระแสในสื่อสังคมออนไลน์ที่แนะนำให้ประชาชนเตรียมเงินสดหรือกักตุนอาหารเพื่อรับมือเหตุการณ์ระดับโลกนั้น ดร.นพ.วรตม์ กล่าวว่า จากการติดตามข้อมูลจนถึงขณะนี้ ยังไม่พบผู้เชี่ยวชาญหรือหน่วยงานใดออกมาแนะนำอย่างจริงจังให้ประชาชนต้องกักตุนสินค้า
“ถ้าเรามองย้อนกลับไปในอดีต ไม่ว่าจะเป็นวิกฤตเศรษฐกิจ วิกฤตการเงิน หรือเหตุการณ์สำคัญระดับโลกหลายครั้ง ก็ไม่เคยมีเหตุการณ์ใดที่ทำให้ประเทศไทยต้องกักตุนสินค้าอุปโภคบริโภคอย่างมหาศาล ดังนั้นเราควรเรียนรู้จากประสบการณ์ในอดีตด้วย” ดร.นพ.วรตม์ กล่าว
เมื่อถามว่า ปัจจุบันสื่อสังคมออนไลน์มีบทบาทอย่างมากต่อการรับรู้ข่าวสารของประชาชน จนอาจทำให้หลายคนรู้สึกว่าหากไม่ทำตามคำเตือนในโลกออนไลน์อาจได้รับผลกระทบในอนาคต ดร.นพ.วรตม์ กล่าวว่า ในทางจิตวิทยามีแนวคิดที่เรียกว่า “Bandwagon Effect” หรือพฤติกรรมการทำตามกระแส ซึ่งเกิดขึ้นเมื่อมนุษย์เห็นคนจำนวนมากทำสิ่งใดสิ่งหนึ่ง แล้วเกิดความรู้สึกว่าตนเองควรทำตาม แม้ในความเป็นจริงอาจไม่ได้มีความจำเป็น
“ตัวอย่างง่ายๆ เช่น ร้านอาหารที่มีคนต่อคิวยาว เรามักจะรู้สึกว่าร้านนั้นต้องอร่อยแน่นอน ทั้งที่บางครั้งเราอาจไม่รู้เลยว่าอาหารดีจริงหรือไม่ เช่นเดียวกัน เมื่อเห็นคนจำนวนมากเริ่มวิตกกังวลหรือเริ่มกักตุนสินค้า ก็อาจทำให้คนอื่นรู้สึกว่าต้องทำตาม ทั้งที่บางครั้งอาจไม่จำเป็นต้องทำเลย” ดร.นพ.วรตม์ กล่าว
ดร.นพ.วรตม์ กล่าวว่า ความน่ากลัวของโลกโซเชียลที่ทำให้ข้อมูลจำนวนมากแพร่กระจายอย่างรวดเร็ว โดยเฉพาะภาพหรือเนื้อหาที่ถูกสร้างขึ้นด้วยเทคโนโลยีปัญญาประดิษฐ์ (AI) ซึ่งบางครั้งถูกนำเสนอในลักษณะที่สร้างความตื่นตระหนกให้กับประชาชน ช่วงนี้เราเห็นภาพที่สร้างจาก AI จำนวนมาก เช่น ภาพความเสียหายจากสงคราม หรือภาพสถานการณ์ที่ดูน่ากลัว ซึ่งภายหลังมีการเฉลยว่าไม่ใช่ภาพจริง สิ่งเหล่านี้สามารถทำให้ประชาชนเกิดความวิตกกังวลเพิ่มขึ้นได้
เมื่อถามว่า หากประชาชนยังต้องการเตรียมตัวเพื่อความสบายใจ ควรเตรียมสิ่งของมากน้อยเพียงใด ดร.นพ.วรตม์ กล่าวว่า การเตรียมความพร้อมไม่ใช่เรื่องผิด แต่ควรทำในระดับที่เหมาะสมและไม่เกินความจำเป็น หากต้องการเตรียมเพื่อความสบายใจ อาจเตรียมอาหารแห้งหรืออาหารสำเร็จรูปบางส่วน เช่น ปริมาณที่เพียงพอสำหรับประมาณ 1 สัปดาห์ แต่ไม่จำเป็นต้องกักตุนจำนวนมาก และไม่ควรซื้อสินค้าเพื่อเก็งกำไร แล้วควรพิจารณาว่าสิ่งที่ซื้อมานั้นจำเป็นต้องใช้จริงในช่วงเวลาหนึ่งถึงสองสัปดาห์หรือไม่ หากจำเป็นก็สามารถเตรียมไว้ได้ แต่ควรวางแผนการใช้ให้เหมาะสม และพยายามใช้ของที่มีอยู่ให้หมดก่อน เพื่อไม่ให้เกิดการสูญเสียจากสินค้าเสื่อมคุณภาพหรือหมดอายุ
เมื่อถามถึงระดับความเครียดของประชาชนในช่วงนี้ ซึ่งมีหลายประเด็นในสังคมเกิดขึ้นพร้อมกัน ทั้งสถานการณ์ต่างประเทศ เศรษฐกิจ และการเมือง ดร.นพ.วรตม์ กล่าวว่า โดยปกติเมื่อเกิดเหตุการณ์วิกฤตในต่างประเทศ ย่อมมีผลกระทบทางจิตใจต่อประชาชนบ้าง แต่สำหรับประเทศไทย ผลกระทบมักไม่รุนแรงมาก เนื่องจากเหตุการณ์ค่อนข้างห่างไกลจากชีวิตประจำวันของประชาชน คนไทยมีความสามารถในการปรับตัวสูง ดังนั้นแม้จะมีข่าววิกฤตในต่างประเทศ คนไทยส่วนใหญ่ก็สามารถรับมือและปรับตัวกับสถานการณ์ได้
“สิ่งสำคัญที่สุดในช่วงที่สังคมมีความกังวลคือการมีสติและคำนึงถึงประโยชน์ส่วนรวม หากทุกคนกักตุนสินค้าเกินความจำเป็น ก็อาจส่งผลกระทบต่อคนอื่นที่จำเป็นต้องใช้สินค้านั้นจริง ๆ ดังนั้นในสถานการณ์ที่มีความกังวล สิ่งที่สำคัญที่สุดคือจิตสาธารณะ การไม่เห็นแก่ตัว และการแบ่งปัน เพราะสิ่งเหล่านี้จะช่วยให้สังคมสามารถผ่านพ้นวิกฤตไปได้ดีที่สุด” ดร.นพ.วรตม์ กล่าว
