เมื่อใบอนุญาต ‘ร้านอาหาร’ กลายเป็น ‘ผับบาร์’ ความบิดเบี้ยวของผู้ประกอบการ สู่หายนะของผู้ใช้บริการ

เมื่อใบอนุญาต ‘ร้านอาหาร’ กลายเป็น ‘ผับบาร์’ ความบิดเบี้ยวของผู้ประกอบการ สู่หายนะของผู้ใช้บริการ

เหตุเพลิงไหม้สถานบันเทิงย่านลาดพร้าว ไม่ได้สะท้อนเพียงโศกนาฏกรรมที่คร่าชีวิตและบาดเจ็บของผู้คนเท่านั้น แต่ยังเปิดคำถามสำคัญต่อระบบกำกับดูแลสถานประกอบการในประเทศไทยว่า วันนี้มี “ร้านอาหาร” จำนวนมากที่ดำเนินกิจการในลักษณะไม่ต่างจาก “ผับบาร์” หรือ “สถานบริการ” แต่กลับอยู่ภายใต้ใบอนุญาตคนละประเภท ซึ่งหมายถึงมาตรฐานการกำกับดูแลที่แตกต่างกันอย่างมีนัยสำคัญ

คำถามสำคัญจึงไม่ใช่เพียงว่า ใครเป็นผู้รับผิดชอบต่อเหตุที่เกิดขึ้น แต่คือระบบกฎหมายที่มีอยู่ในปัจจุบัน กำลังเปิดช่องให้ผู้ประกอบการบางส่วนเลือกใช้ใบอนุญาตที่ขอได้ง่ายกว่า มีต้นทุนต่ำกว่า และถูกตรวจสอบน้อยกว่า ขณะที่รูปแบบการดำเนินธุรกิจจริงกลับสร้างความเสี่ยงในระดับเดียวกับสถานบริการ

ร้านอาหารกับสถานบริการ ใช้กฎหมายคนละชุด

ภายใต้กฎหมายไทย “ร้านอาหาร” และ “สถานบริการ” เป็นกิจการคนละประเภท

ร้านอาหารอยู่ภายใต้พระราชบัญญัติการสาธารณสุข พ.ศ.2535 โดยการขออนุญาตเป็นอำนาจขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น เช่น กรุงเทพมหานคร เทศบาล หรือองค์การบริหารส่วนตำบล ตามมาตรา 38 ผู้ประกอบการต้องแสดงให้เห็นว่าสถานที่ผ่านมาตรฐานด้านสุขาภิบาล ความสะอาด ระบบครัว ห้องน้ำ การจัดการของเสีย และข้อกำหนดด้านอาคารที่เกี่ยวข้อง

ขณะที่ “สถานบริการ” อยู่ภายใต้พระราชบัญญัติสถานบริการ พ.ศ.2509 ซึ่งกำหนดให้กิจการที่เปิดเพื่อความบันเทิง มีการดื่มสุรา ดนตรีสด การแสดง หรือการเต้นรำ ต้องได้รับใบอนุญาตจากนายทะเบียนสถานบริการก่อนเปิดดำเนินกิจการ โดยต้องผ่านการตรวจสอบจากหลายหน่วยงาน ทั้งฝ่ายปกครอง ตำรวจ ผังเมือง และมาตรการด้านความปลอดภัย

ที่สำคัญ สถานบริการยังสามารถตั้งได้เฉพาะในพื้นที่ที่กฎหมายกำหนดให้เป็น “โซนนิ่งสถานบริการ” เท่านั้น

นี่คือความแตกต่างที่ทำให้การขอใบอนุญาตสถานบริการมีเงื่อนไขและข้อจำกัดมากกว่าร้านอาหารอย่างชัดเจน

ช่องว่างที่ผู้ประกอบการจำนวนไม่น้อยเลือกใช้

ตลอดหลายปีที่ผ่านมา รูปแบบธุรกิจร้านอาหารได้เปลี่ยนไปอย่างมาก

ร้านอาหารจำนวนมากไม่ได้ขายอาหารเป็นกิจกรรมหลักอีกต่อไป แต่กลายเป็นร้านที่มีเวทีการแสดง ดนตรีสด ดีเจ ระบบแสง สี เสียง การจำหน่ายเครื่องดื่มแอลกอฮอล์เป็นรายได้หลัก และเปิดให้บริการจนดึกดื่น

แม้ลักษณะการประกอบกิจการจะใกล้เคียงกับผับหรือบาร์ แต่กลับใช้ใบอนุญาต “ร้านอาหาร”

เหตุผลไม่ซับซ้อน เพราะการขอใบอนุญาตร้านอาหารทำได้ง่ายกว่า เปิดได้ในพื้นที่ที่หลากหลายกว่า ไม่ติดข้อจำกัดเรื่องโซนนิ่ง และมีต้นทุนการดำเนินการต่ำกว่า

จากนั้น ผู้ประกอบการก็ยื่นขออนุญาตเพิ่มเติม เช่น การติดตั้งเครื่องขยายเสียงตามกฎหมายว่าด้วยการควบคุมการใช้เครื่องขยายเสียง หรือดำเนินการเกี่ยวกับการจำหน่ายเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ให้ถูกต้องตามกฎหมายที่เกี่ยวข้อง

เมื่อเอกสารแต่ละส่วนได้รับอนุญาตจากหน่วยงานที่รับผิดชอบของตนเอง ระบบกลับไม่มี “กลไกเชื่อมโยง” เพื่อตรวจสอบว่า ภาพรวมของกิจการได้เปลี่ยนสภาพจากร้านอาหารไปเป็นสถานบริการแล้วหรือไม่

กล่าวอีกนัยหนึ่ง หน่วยงานแต่ละแห่งตรวจเฉพาะเรื่องในอำนาจของตน แต่ไม่มีใครมองภาพรวมของกิจการทั้งระบบ

เมื่อไม่มีการตรวจสอบซ้ำ

นี่คือช่องว่างสำคัญของระบบกำกับดูแล ร้านอาหารได้รับใบอนุญาตจากองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น ต่อมาขออนุญาตใช้เครื่องขยายเสียงจากอีกหน่วยงานหนึ่ง ดำเนินการเรื่องการจำหน่ายเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ภายใต้กฎหมายอีกฉบับ

ผ่านการตรวจด้านอาคารอีกหน่วยงาน

แต่หลังจากกิจการค่อย ๆ เพิ่มเวที เพิ่มระบบแสงสีเสียง เพิ่มจำนวนผู้ใช้บริการ เพิ่มการจัดคอนเสิร์ต และเปลี่ยนโมเดลรายได้จากการขายอาหารไปสู่การขายเครื่องดื่ม กลับไม่มีระบบใดเข้าไปประเมินใหม่ว่า กิจการดังกล่าวยังเป็น “ร้านอาหาร” ตามใบอนุญาตเดิมอยู่หรือไม่

การตรวจสอบส่วนใหญ่เกิดขึ้นเมื่อมีการร้องเรียน หรือเมื่อเกิดเหตุแล้วเท่านั้น

นั่นทำให้กิจการบางแห่งสามารถดำเนินธุรกิจในลักษณะของสถานบริการเป็นเวลานาน โดยไม่เคยถูกพิจารณาให้เข้าสู่ระบบใบอนุญาตสถานบริการเลย

ความต่างของใบอนุญาต ไม่ใช่แค่เรื่องเอกสาร

หลายคนอาจมองว่าไม่ว่าจะเป็นร้านอาหารหรือสถานบริการ ก็เป็นสถานที่ที่ประชาชนเข้าไปนั่งกิน ดื่ม และฟังดนตรีเหมือนกัน

แต่ในทางกฎหมาย ความแตกต่างของใบอนุญาต หมายถึงระดับการกำกับดูแลที่ต่างกันอย่างสิ้นเชิง

สถานบริการต้องเผชิญเงื่อนไขที่เข้มงวดกว่า ทั้งเรื่องพื้นที่ตั้ง การควบคุมเวลาเปิด-ปิด การตรวจสอบโดยฝ่ายปกครองและตำรวจ ตลอดจนการพิจารณาความเหมาะสมของสถานที่

ขณะที่ร้านอาหารถูกออกแบบมาเพื่อรองรับกิจการจำหน่ายอาหารเป็นหลัก ไม่ใช่เพื่อรองรับผู้คนจำนวนมากที่เข้ามาดื่มสุรา ฟังดนตรี และใช้บริการจนดึก

หากกิจการเปลี่ยนลักษณะไป แต่ยังใช้ใบอนุญาตเดิม ความเสี่ยงที่เกิดขึ้นย่อมตกอยู่กับผู้ใช้บริการ

ผู้ประกอบการได้ประโยชน์ แต่ผู้บริโภครับความเสี่ยง

ในทางธุรกิจ การใช้ใบอนุญาตร้านอาหารย่อมช่วยลดข้อจำกัดหลายประการ

ไม่ต้องเผชิญเงื่อนไขโซนนิ่งที่เข้มงวด

ไม่ต้องผ่านกระบวนการขออนุญาตสถานบริการที่ซับซ้อน

สามารถเลือกทำเลได้มากกว่า

ลดต้นทุนด้านกฎหมายและการดำเนินการ

แต่ผลประโยชน์เหล่านี้แลกมาด้วยความเสี่ยงของผู้บริโภค

เพราะเมื่อจำนวนผู้ใช้บริการเพิ่มขึ้น การใช้พื้นที่เปลี่ยนไป ระบบอาคาร ทางหนีไฟ การบริหารความแออัด และการอพยพฉุกเฉิน อาจไม่ได้ถูกประเมินให้สอดคล้องกับการใช้งานจริง

เมื่อไม่มีเหตุ ทุกอย่างดูเหมือนดำเนินไปได้ตามปกติ

แต่เมื่อเกิดเหตุฉุกเฉิน ไม่ว่าจะเป็นเพลิงไหม้ ไฟฟ้าลัดวงจร หรือเหตุแตกตื่น ความแตกต่างระหว่าง “ร้านอาหาร” กับ “สถานบริการ” จะไม่ใช่เรื่องของชื่อใบอนุญาตอีกต่อไป หากแต่เป็นเรื่องของชีวิตผู้คน

ถึงเวลาปิดช่องว่างของกฎหมาย

เหตุเพลิงไหม้ครั้งนี้จึงอาจเป็นจุดเปลี่ยนสำคัญที่รัฐควรทบทวนระบบกำกับดูแลทั้งระบบ

คำถามสำคัญอาจไม่ใช่ว่า ใบอนุญาตออกถูกต้องหรือไม่ แต่คือ หลังจากได้รับใบอนุญาตแล้ว รัฐมีระบบติดตามหรือไม่ว่า รูปแบบการประกอบกิจการได้เปลี่ยนไปจากวันที่ยื่นขออนุญาตหรือเปล่า

หากร้านอาหารมีลักษณะการดำเนินกิจการเข้าข่ายสถานบริการตามนิยามในมาตรา 3 แห่งพระราชบัญญัติสถานบริการ พ.ศ.2509 ก็ควรมีกลไกให้มีการประเมินใหม่ และหากเข้าเกณฑ์ ก็ต้องเข้าสู่ระบบการขอใบอนุญาตสถานบริการอย่างเป็นธรรมกับผู้ประกอบการรายอื่น

อีกทั้งหน่วยงานที่เกี่ยวข้องควรเชื่อมโยงฐานข้อมูลการอนุญาตระหว่างท้องถิ่น ฝ่ายปกครอง ตำรวจ หน่วยงานควบคุมอาคาร และหน่วยงานด้านสาธารณสุข เพื่อลดปัญหาการกำกับดูแลแบบต่างคนต่างทำ

ท้ายที่สุด สิ่งที่ควรถูกตั้งคำถาม ไม่ใช่เพียงว่าผู้ประกอบการทำผิดกฎหมายหรือไม่ แต่คือ ระบบของรัฐกำลังเปิดโอกาสให้ผู้ประกอบการบางรายเลือกใช้ช่องว่างของกฎหมาย เพื่อหลีกเลี่ยงมาตรฐานที่เข้มงวดกว่า แล้วผลักภาระความเสี่ยงทั้งหมดไปยังผู้ใช้บริการหรือไม่

หากคำตอบคือใช่ โศกนาฏกรรมครั้งนี้ก็อาจไม่ใช่อุบัติเหตุที่เกิดขึ้นโดยบังเอิญ แต่เป็นผลลัพธ์ของระบบกำกับดูแลที่ปล่อยให้ “ใบอนุญาตร้านอาหาร” ถูกใช้เป็นฉากหน้า ขณะที่การดำเนินกิจการจริงกลับเป็น “ผับบาร์” ซึ่งรองรับผู้คนจำนวนมากโดยไม่มีการทบทวนมาตรฐานให้สอดคล้องกับความเสี่ยงที่แท้จริง