วันที่ 9 มิถุนายน ศาสตราจารย์ระพี สาคริก ราษฎรอาวุโส นักวิชาการเกษตรผู้บุกเบิกวงการกล้วยไม้ของประเทศไทยสู่สากล อดีตอธิการบดีมหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ และรัฐมนตรีช่วยว่าการกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ โพสต์ข้อความทางเฟซบุ๊ก Prof-Rapee Sagarik ตั้งค่าเข้าถึงสาธารณะระบุว่า
พลังการบริหารเศรษฐกิจของประเทศที่ส่งผลกระทบต่อการศึกษาอย่างแก้ไขได้ยาก นับตั้งแต่เมืองไทยอยากเป็นประชาธิปไตยจนถึงขั้นผันเงินไปสู่การเกษตรในชนบทนับว่ามีผลทำให้อุปนิสัยของเกษตรกรไทยในชนบทเสื่อมโทรมลงไปอย่างแก้ไขได้ยาก เรื่องนี้เกิดขึ้นเมื่อมีการผันเงินสู่ชนบทโดยไม่คำนึงถึงนิสัยใจคอของคนท้องถิ่นโดยที่ยังไม่สามารถเป็นตัวของตัวเองได้ นอกจากนั้นแล้วเราต้องสูญเสียวัฒนธรรมประเพณีอย่างสำคัญ ทั้งนี้เพราะเหตุว่าเกษตรกรไทยโดยเฉพาะชาวนาชาวไร่ที่ร่วมมือกันอยู่ในชนบทเพื่อการปรึกษาหารือ คนเหล่านี้มีวัฒนธรรมที่สื่อถึงกันในท้องถิ่นด้วยการคุยกันเองอย่างใกล้ชิดในขณะที่กำลังดำนาและเกี่ยวข้าว
ในแต่ละแห่งมักมีชาวนาชาวไร่ลงมือทำงานในแบบที่เรียกกันว่า “ลงแขก” ลงแขกหมายถึง การร่วมมือร่วมใจกันในการทำงานโดยความรักความสามัคคี ดังเช่น คนท้องถิ่นลงลุยนาลุยโคลนเพื่อดำนาเกี่ยวข้าว ทั้งนี้ด้วยน้ำใจที่พลิกผันจากรายหนึ่งไปสู่อีกรายหนึ่งแบบที่เรียกกันว่าลงแขก การลงแขกทำนาในยุคก่อนๆ ชาวนาไม่ต้องเสียเงินค่าใช้จ่ายใดๆ ทั้งนั้น เพียงแต่ร่วมมือร่วมใจกัน เสร็จรายหนึ่งก็ไปช่วยอีกรายหนึ่ง การลงแขกแบบนี้ในยุคก่อนๆ ทำกันเองโดยไม่ต้องใช้เงิน แต่มีการแลกเปลี่ยนจากรายหนึ่งไปยังอีกรายหนึ่งได้อย่างรู้ขั้นตอนจนกระทั่งทำเสร็จเรียบร้อย ถ้าพูดถึงจิตใจคนท้องถิ่นในยุคก่อนๆ เขามีการลงแขกในการทำนาและเกี่ยวข้าว กระทั่งข้าวที่ตกหล่นอยู่ในพื้นนามันก็งอกขึ้นมาเป็นต้นใหม่ และแล้วก็รุมกันเกี่ยวจนเสร็จในฐานะที่มีกัปตันคอยดูแลมาตลอดทางโดยไม่ต้องสั่งการใดๆ ทั้งสิ้น เรื่องนี้เมื่อมีเงินผันส่งไปช่วย เกี่ยวข้าวเสร็จแล้วก็ได้เงิน เหตุการณ์แบบนี้มีผลทำลายจิตใจรวมทั้งความคิดคนในท้องถิ่นโดยเห็นแก่เงินเป็นใหญ่ เมื่อมีการนัดพบกันครั้งใดก็จะพูดถึงการจับจ่ายใช้เงินเป็นตัวตั้ง
วิธีการแบบนี้ถือว่าทำลายวัฒนธรรมท้องถิ่นโดยรู้เท่าไม่ถึงการณ์ เหตุการณ์ดังกล่าวมีคนวิพากษ์วิจารณ์กันอย่างกว้างขวางว่ามีผลทำลายความรักในชุมชนท้องถิ่น กระทั่งการสื่อสารคมนาคมที่ใช้บรรยากาศในระหว่างเกี่ยวข้าวและลงแขกทำอย่างอื่น ถัดจากนั้นมาแล้วสามารถเห็นได้ชัดเจนเพราะเมื่อมีการเรียกร้องให้ลงแขกเกี่ยวข้าวหรือลงแขกดำนา สมาชิกในหมู่บ้านมักจะเรียกร้องเอาเงินค่าจ้างเพราะตอนที่ลงแขกแต่ก่อนนี้เคยได้เงินผันมาใช้จ่าย การได้เงินผันมาใช้จ่ายในรายการลงแขกทำนา ทำให้คุณภาพทางจิตใจที่เคยมีน้ำใจต่อกันของชาวบ้านในท้องถิ่นเปลี่ยนไปเป็นต้องการเอาเงินเป็นใหญ่ นี่คือจุดสำคัญซึ่งแต่ก่อนไม่เคยมีแบบนี้ เพราะฉะนั้นการเกี่ยวข้าวในสมัยก่อนรวมทั้งการดำนา ทำกันด้วยน้ำใจและมีกัปตันคอยจัดการให้รู้ว่ารายไหนควรก่อนควรหลัง เป็นต้น
ต่อมาถึงเดี๋ยวนี้กัปตันหายไปแล้ว บางทีก็มีกัปตันอยู่แต่กัปตันเหล่านั้นทำหน้าที่จ่ายเงินค่าจ้างแทน และเงินค่าจ้างเหล่านั้นก็มาจากเงินผัน น่าเศร้าใจที่การใช้เงินเป็นตัวตั้งมีผลทำลายสิ่งเหล่านี้จนแทบไม่มีอะไรเหลือเลย เพราะการบริหารที่ใช้เงินเป็นตัวตั้งย่อมมีผลทำลายวัฒนธรรมท้องถิ่นอย่างเห็นได้ชัดเจน เช่นนี้เป็นต้น
เรื่องนี้เป็นบทเรียนอย่างสำคัญอย่างที่โบราณกล่าวไว้ว่า “การทำงานนั้นเป็นของง่าย แต่การสร้างสรรค์ขึ้นมาทดแทนของเดิมนั้นเป็นของยากยิ่ง”
สรุปแล้วอาจกล่าวได้ว่าอำนาจเงินกับวัฒนธรรมความรักซึ่งกันและกันเป็นเรื่องที่แยกออกจากกันไม่ได้ ถ้าขืนไปแยกออกจากกันเพราะความไม่รู้เราก็จะศูนย์เสียพื้นฐานของเราเองไปในที่สุด แต่ก่อนนี้การทำงานอยู่ในไร่ในสวนมีการปรึกษาหารือกันไปในตัวเสมือนเป็นการทบทวนสิ่งที่เราใช้เป็นวัฒนธรรมท้องถิ่นในอดีต ต่อมาภายหลังการใช้เงินตรามาเป็นตัวตั้งเลยทำให้มีผลทำลายเศรษฐกิจและสังคมรวมทั้งการสื่อสารมวลชนแบบชาวบ้านไปจนหมดไม่มีอะไรเหลืออีกแล้ว
เรื่องนี้ควรถือเป็นแบบอย่างที่น่าศึกษาหาความรู้ต่อไปในอดีตว่าก่อนจะทำอะไรก็แล้วแต่ขอให้นึกถึงวัฒนธรรมของดั้งเดิมถ้าวัฒนธรรมของดั่งเดิมที่เรามีอยู่มันมีผลช่วยให้เราอยู่ได้อย่างแน่นหนาและอบอุ่น โปรดอย่าใช้อำนาจเงินไปทำลายให้หมดสิ้นไปโดยไม่รู้สึกตัว เป็นต้น
งานค่ายอาสาพัฒนาชนบทของนิสิตนักศึกษา
ผู้เขียนเรียนรู้จากลูกศิษย์ ในระหว่างปฏิบัติงานอยู่ในมหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์นับตั้งแต่โอนจากกรมเกษตรและการประมงมาประจำอยู่ที่กรมการข้าวในช่วงที่กรมการข้าวตั้งขึ้นมาใหม่เมื่อปี พ.ศ.2493 เป็นต้นมา
ระพี สาคริก
ห้องจัดทำหอจดหมายเหตุศาสตราจารย์ระพี สาคริก
อาคารสถาบันวิจัยพืชสวน กรมวิชาการเกษตร
9 มิถุนายน 2559
