รายงานหน้า 2 : ส่องมุมมอง ‘วราวุธ ศิลปอาชา’ ปมปัญหาบางกลอย
หมายเหตุ – นายวราวุธ ศิลปอาชา รัฐมนตรีว่าการกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม (ทส.) ให้สัมภาษณ์พิเศษ “มติชน” ถึงปมขัดแย้งระหว่างรัฐกับชาวบ้านกะเหรี่ยงบางกลอยปัญหาการดำเนินคดีฐานบุกรุกป่าและการบังคับย้ายชาวบ้านกะเหรี่ยงบางกลอย อ.แก่งกระจาน จ.เพชรบุรี ที่กลับขึ้นไปทำกินยังถิ่นฐานเดิมตาม “ยุทธการพิทักษ์ป่าต้นน้ำเพชร” ของอุทยานแห่งชาติแก่งกระจาน
⦁ประเด็นที่เกิดขึ้นกับชาวกะเหรี่ยงโป่งลึกบางกลอย จะทำให้การพิจารณายกพื้นที่ป่าแก่งกระจานเป็นมรดกโลกหรือไม่
ทางองค์การเพื่อการศึกษา วิทยาศาสตร์ และวัฒนธรรมแห่งสหประชาชาติ หรือ ยูเนสโก จะมีการประชุมนอกรอบกันก่อนในวันที่ 29 มีนาคมนี้ เดิมที่วางเอาไว้ว่าเดือนมิถุนายนจะมีการประชุมวาระปกติ คือ พิจารณาเอาป่าแก่งกระจานที่ประเทศไทยนำเสนอ และได้บรรจุเข้าวาระในการพิจารณา รวมทั้งพื้นที่อื่นๆ ที่ประเทศสมาชิกนำเสนอขึ้นเป็นมรดกโลกหรือไม่ หากยังคงมีการประชุมก็ต้องดูเงื่อนไขอีกว่าจะไปประชุมลักษณะไหน ต้องเดินทางไปไหมถ้าเดินทางไปให้ไปกี่คน หรือประชุมกันในรูปแบบไหน ผมคิดว่าจะต้องเดินทางไปเองด้วย พร้อมๆ กับนายสีหศักดิ์ พวงเกตุแก้ว อดีตปลัดกระทรวงการต่างประเทศและเอกอัครราชทูตไทยประจำฝรั่งเศส ในฐานะหัวหน้าคณะผู้แทนไทยในอนุสัญญามรดกโลกเพราะเรื่องของโป่งลึกบางกลอย เรื่องป่าแก่งกระจานนี่ ผมทำมานานเรื่องรายละเอียดของงาน ถามอะไรมาผมตอบคำถามได้หมดชี้แจงได้หมด
ความเข้าใจเกี่ยวกับเรื่องนี้ที่ผ่านมาหลายๆ เรื่องยังมีความคลาดเคลื่อนจากความเป็นจริงโดยสิ้นเชิง ปัญหาที่เกิดขึ้น เพราะมีคนรุ่นใหม่ที่เป็นชาวกะเหรี่ยง ออกจากบ้านไปใช้ชีวิต ไปทำงานข้างนอกพื้นที่เหมือนคนเมืองทั่วไป เมื่อเกิดปัญหาโควิดระบาดขึ้นมา คนเหล่านี้ก็กลับบ้านที่ บ้านบางกลอยล่างปกติ ซึ่งพื้นที่บางกลอยล่าง แม้เราจะจัดระบบสาธารณูปโภคเอาไว้ก็จริง แต่ในเรื่องของที่ทำกิน เมื่อมีจำนวนคนเพิ่มมากขึ้น ย่อมไม่เพียงพออยู่แล้ว ซึ่งเรื่องของการจัดสรรไม่พอและล่าช้า ส่วนหนึ่งอาจจะมาจากการทำงานของราชการด้วยเช่นกัน อย่างไรก็ตาม บางกลอยล่างทั้งหมดมันมีที่อยู่ส่วนหนึ่งประมาณ 70 ถึง 80 ไร่ ที่ยังไม่พร้อมในการที่จะดำรงชีพ คือน้ำไปไม่ถึง สภาพดินยังเป็นหินทราย ยังไม่สามารถทำการเกษตรได้ เขาก็เลยเป็นเรื่องเป็นราวขอย้ายขึ้นไปอยู่ด้านบน แล้วก็นำเรื่องการย้ายไปผูกเรื่องสิทธิมนุษยชน
ผมไม่ได้คิดอย่างนั้นเลยนะ ผมเห็นว่า ทุกคนมีสิทธิเท่ากันหมด เพียงแต่ว่าที่ดินแปลงนี้มันยังไม่ได้รับการพัฒนา และตอนนี้กระทรวงทรัพยากรฯ เราก็ให้ทั้งกรมทรัพยากรน้ำเข้าไป ต่อน้ำจากแม่น้ำเพชรมาเลย มีระบบน้ำประปา น้ำทำการเกษตรมาถึงที่เลย น้ำอุปโภคบริโภค ก็ให้กรมทรัพยากรน้ำบาดาลไปขุดบ่อใหม่เลย ปลายเดือนเมษายนไปตั้งถังสูงขึ้นมาแล้วก็กระจายน้ำเนี่ยได้ทั่วทั้งหมดภายในสิ้นเดือนนี้ครบร้อยเปอร์เซ็นต์ พื้นที่ตรงนี้เป็นพื้นที่ในอุทยานแห่งชาติแก่งกระจาน ที่ก่อนหน้ามีการกันพื้นที่เอาไว้แล้วตามกฎหมาย ตามสิทธิของผู้ที่อยู่อาศัยมาก่อน
ที่เป็นประเด็นกันคือการขอขึ้นไปบางกลอยกลาง เป็นบางกลอยกลางนะครับ ไม่ใช่บางกลอยบน แล้วก็ไม่ใช่ใจแผ่นดิน ซึ่งใจแผ่นดินนั้นเป็นพื้นที่ป่าต้นน้ำชั้นเยี่ยมเลย เป็นต้นกำเนิดแม่น้ำเพชร ผลิตน้ำให้กับอำเภอแก่งกระจานทั้งอำเภอ ที่สำคัญคือพื้นที่ตรงนี้มันบริสุทธิ์มาก ไม่มีระบบสาธารณูปโภคอะไรเลย เข้าไปอยู่ก็ไม่รู้จะทำอะไรกิน ขณะที่บางกลอยล่างเราจัดทุกสิ่งทุกอย่างเอาไว้ให้แล้ว
ถึงได้บอกว่าในมุมมองของผมนั้นเน้นเรื่องงานของกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม ทำงานในด้านสิ่งแวดล้อม ผมมองไม่เห็นว่า มันเกี่ยวข้องกับสิทธิมนุษยชนตรงไหน เพราะว่าถ้าพูดถึงสิทธิมนุษยชน ผมก็อ้างได้ว่าผมก็มีสิทธิมนุษยชนเหมือนกัน ผมก็เป็นคนไทย คนป่าแก่งกระจานก็เป็นคนเหมือนกัน เพราะเห็นว่าเป็นคนไทย แต่ผมมองว่ามีประชาชนได้รับการดูแลหรือยัง พื้นที่ในส่วนของบางกลอยกลางนั้น กฎหมายศาลปกครองและมีคำพิพากษาออกมาบอกว่าไม่ให้ใครทำมาหากิน ตั้งรกราก อันนี้ก็เป็นการดำเนินการตามคำพิพากษาของศาล วันที่เราไปอพยพคนลงมาก็ดำเนินการไปตามกฎหมาย วันนั้นมีพยานซึ่งเป็นผู้ที่เกี่ยวข้องมากมาย ทั้ง อัยการ หมอ พยาบาล มีการถ่ายคลิปเอาไว้ทุกขั้นตอน เราทำทุกอย่างตามกฎหมายหมด สำคัญสุดคือไม่มีความรุนแรงเกิดขึ้น
⦁ตอนนี้ดูเหมือนว่าเขาตั้งธงเอาไว้ว่าจะต้องขึ้นไปอยู่บางกลอยกลางหรือบางกลอยบน หรือตรงใจแผ่นดิน
ตอนนี้บางกลอยกลาง ไม่มีอะไรเลย ไม่มีสาธารณูปโภค แล้วก็ตอนที่เราไปนำกลับลงมาข้างล่าง แล้วตรวจสุขภาพเด็กหลายคน พบว่าเป็นโรคขาดสารอาหาร เจ้าหน้าที่สอบถามว่าขึ้นไปอยู่ข้างบนทำไม เขาก็บอกว่ามีคนบอกว่าให้ขึ้นไปก่อน แล้วเดี๋ยวมีคนจัดการให้ ไม่มีอะไรทำ ไม่มีอะไรกิน เดี๋ยวมีคนส่งเสบียงไปให้ ถามว่าอ้าวแล้วลงมาทำไม เขาก็บอกว่า เสบียงหมดแล้วไม่มีอะไรกิน อยากจะลงมาหางานหาการทำแล้ว กลับลงมาข้างล่างดีกว่า คือมันมีแค่ไม่กี่คน อยู่ข้างล่างมีทุกอย่างครบก็ไม่เห็นความจำเป็นที่ทำไมจะไปอยู่ข้างบนเลย
⦁รัฐมนตรีจะต้องไปชี้แจงในยูเนสโกหรือไม่เพราะมีการยกประเด็นนี้ขึ้นมา
เราก็ต้องทำเอกสารชี้แจงอยู่แล้ว เพราะเราทำทุกอย่างเป็นขั้นตอนและตามหลักการหมด รวมไปถึงหลักศีลธรรมด้วย แต่ถ้าหากว่ามีกรรมการในยูเนสโกท่านใดสงสัยในประเด็นไม่ว่าเรื่องอะไรก็ตาม ผมชี้แจงได้หมด และผมก็บอกทุกคนยุคนี้เรา เจรจาอย่างเดียว เราบอกว่าห้ามมีความรุนแรงเกิดขึ้นการปฏิบัติต่อชาวบ้านต้องเป็นไปโดยละม่อม ต้องทำทุกอย่างด้วยความเข้าใจ
⦁ยังมั่นใจอยู่หรือไม่ว่าป่าแก่งกระจานจะได้รับการยกย่องให้เป็นมรดกโลก
เป้าหมายของการที่จะขึ้นพื้นที่หนึ่งให้เป็นมรดกโลกนั้น ผมคิดว่าสาระสำคัญคือการที่จะทำอย่างไรที่จะอนุรักษ์สิ่งแวดล้อมบริเวณนั้นให้คงสภาพอยู่ ยกตัวอย่างเช่น พื้นที่ป่าเขาใหญ่ซึ่งเป็นมรดกโลกเหมือนกัน ก่อนหน้านี้ เราเคยได้รับจดหมายจากยูเนสโก ถามว่า ที่เรามีแผนจะสร้างอ่างเก็บน้ำ หลายๆ แห่งนั้นคุณจะต้องตัดต้นไม้โค่นป่าทิ้งเลยหรือ เราชี้แจงไปว่า อันนั้นมันเป็นการศึกษาแผนน้ำทั้งประเทศ ยังไม่ได้มีการตั้งงบประมาณ ไม่ได้ทำอะไรเลยคือเป็นการศึกษา คำถาม ที่แสดงความเป็นห่วงของยูเนสโกเช่นนี้ แปลว่าอะไร ก็แปลว่า ทางยูเนสโก ให้ความสำคัญกับการที่จะต้องอนุรักษ์พื้นที่ที่เป็นมรดกโลกยังคงสภาพแวดล้อมและมีสิ่งแวดล้อมที่ดีอยู่ ถ้าหากว่ายูเนสโก อนุมัติให้จัดขึ้นเป็นมรดกโลก ก็ต้องให้ความสำคัญกับระบบนิเวศ
แล้วความอุดมสมบูรณ์ของผืนป่าแก่งกระจานด้วยวิถีชีวิตของพี่น้องชาวกะเหรี่ยงที่เขามีวัฒนธรรมที่พูดถึงประเพณีการทำไร่หมุนเวียนต้องใช้ที่หลายสิบไร่ บางทีเป็นร้อยไร่ ก็จะสงสัยว่าขนาดทำอ่างเก็บน้ำให้กับเกษตรกร สร้างอ่างหนึ่งได้ประโยชน์เป็นแสนรายในพื้นที่ ถ้าตอบไม่ดีเขาก็ปลดเขาใหญ่ออกจากมรดกโลก แน่นอน แล้วกรณีนี้ล่ะ ยูเนสโกก็จะยอมไหมล่ะ พอขึ้นเป็นมรดกโลกแล้วให้พี่น้องกะเหรี่ยงมาทำไร่หมุนเวียนไปคนละ 500 ไร่ แล้วถ้าเกิดประชากรเขาเพิ่มขึ้นจาก 500 ไร่ได้เป็นพันไร่ละ ยูเนสโกจะยอมไหม ผมสามารถที่จะถาม ยูเนสโกได้เหมือนกันว่า เป้าหมายของการที่จะขึ้นเป็นมรดกโลกคืออะไร
เวลาพูดถึงวัฒนธรรมพูดถึงประเพณีวัฒนธรรมและประเพณีเป็นสิ่งที่สำคัญเป็นสิ่งที่บอกตัวตนเราว่าเมื่อก่อนเราเป็นคนมาจากไหนนี่กำพืดมาอย่างไร มีการพัฒนามาจากเรียกว่าประเพณีแบบไหนแล้วมันก็จะเป็นตัวกำหนดเท่านั้น แต่วัฒนธรรมบางอันอย่างเช่น ผมยกตัวอย่างประเพณีลอยกระทงอยู่คู่กับประเทศไทยมาเป็นร้อยๆ ปี ตั้งแต่สมัยประวัติศาสตร์ เราลอยกระทงเพื่อขอขมาพระแม่คงคา แต่ตอนนั้นเรามีประชากรกี่คน หนึ่งคนลอยหนึ่งกระทง แม่น้ำก็รับไหว จะถามว่าพอมาวันนี้คนไทยมีประชากร 66 ล้านคน ประเพณีของคนไทยที่ทำมาตั้งแต่ช้านาน แค่กรุงเทพฯอย่างเดียวกระทงปาเข้าไปเท่าไหร่ แม่น้ำลำคลองมันเจ๊งหนักกว่าเก่าไหม เลยสรุปว่าประเพณีที่เราทำกันมาตั้งแต่สมัยหลายร้อยปี สรุปแล้วมันเป็นประเพณีที่ควรทำยังไง วันนี้กลายเป็นว่าทุกคนขออย่าเพิ่งลอยนะ แต่ไม่ได้ห้ามขาด แค่เราปรับตัว ปรับวิธีการ เพราะสมัยมันเปลี่ยนไปแล้ว ไปกัน 10 คนไปกันครอบครัวหนึ่งก็ลอยกระทงเดียว หรือ บางคนมีการลอยกระทงออนไลน์ด้วยซ้ำ กาลเวลาเปลี่ยนแปลงวัฒนธรรมหรือประเพณีทั้งหลายมันต้องปรับให้เข้ากับสภาพของโลกมนุษย์ เราจะสามารถดำรงชีพต่อไปในอนาคตอยู่กับโลกใบนี้ได้ไงมนุษย์ต้องปรับตัวให้เข้ากับสิ่งแวดล้อม ให้เข้ากับธรรมชาติ ไม่ใช่ธรรมชาติปรับตัวให้เข้ากับเรา
ที่เล่ามาทั้งหมดประเพณีและวัฒนธรรมของพี่น้องชาวกะเหรี่ยงการทำสิ่งต่างๆ เหล่านี้แน่นอนก็มีทั้งข้อดีข้อด้อย เมื่อก่อนชุมชนของพี่น้องชาวกะเหรี่ยงหรือม้งหรือแต่ละส่วนก็มีไปหยิบมือเดียว แต่พอกาลเวลาผ่านไป เพิ่มขึ้นอีกมหาศาลจากพื้นที่ต้องใช้เป็นหลายสิบไร่
“ผมจะไม่เคยใช้คำว่ากลุ่มชาติพันธุ์ เพราะว่าในสายตาผมเนี่ยอยู่บนแผ่นดินไทย คนไทยทั้งนั้น ฉะนั้นถึงบอกว่าไม่ต้องมาพูดเรื่องกลุ่มชาติพันธุ์กับผม ไม่ต้องมาพูดถึงสิทธิมนุษยชนกับผม เพราะวันนี้ผมกำลังแก้ไขปัญหาให้กับพี่น้องเกษตรไม่มีที่ดิน แก้ปัญหาเรื่องของสิ่งแวดล้อมที่มีอยู่เพื่อให้ทุกคนอยู่ร่วมกันได้”
