นักปวศ. เปิดเหตุผลคนตื่นตัว ‘ภูมิรัฐศาสตร์’ ขุดราก-ยกหลักฐานตอบชัด ‘ภูเขาไฟลาไคระเบิด’ เกี่ยวอะไรกับปฏิวัติฝรั่งเศส?
เมื่อวันที่ 12 มิถุนายน ที่ Bao Cafe สาขาสีลมซอย 7 (อาคาร 393 ชั้น 1) สำนักพิมพ์มติชน จัดงานเสวนา ‘BaoBook ก้าวให้รอด มองสมรภูมิโลก นำโดย นายคุณากร วาณิชย์วิรุฬห์ นักประวัติศาสตร์-อารยธรรมโบราณ อาจารย์ ภัณฑารักษ์ผู้เชี่ยวชาญด้านประวัติศาสตร์โลกและภูมิรัฐศาสตร์ ดำเนินรายการโดย นายเอกภัทร์ เชิดธรรมธร
บรรยากาศเวลา 13.30 น. มีการเสวนาในหัวข้อ ‘BaoBook ก้าวให้รอด มองสมรภูมิโลก‘ ในตอนหนึ่ง นายคุณากร วาณิชย์วิรุฬห์ กล่าวว่า ภูมิรัฐศาสตร์ คือ ภูมิศาสตร์ บวกกับ รัฐศาสตร์ เป็นการนำ 2 สิ่งนี้มาบวกเข้าด้วยกัน นิยามที่เป็นที่ยอมรับคือการศึกษาความสัมพันธ์ระหว่างประเทศโดยคำนึงถึงมิติทางพื้นที่ธรรมชาติและมนุษย์ โดยการศึกษา 2 สิ่งนี้ ตัวที่เหลื่อมซ้อนกันคือประวัติศาสตร์ ซึ่งการจะศึกษาภูมิรัฐศาสตร์ เราต้องศึกษาสิ่งที่เป็นอยู่ เช่น ภูเขา แม่น้ำ พื้นที่ต่างๆ ศึกษาสิ่งที่เป็นมา เช่น ความเป็นมาของรัฐ ซึ่งคือประวัติศาสตร์ และศึกษาสิ่งที่อยากให้มันเป็นไปในอนาคต คือ นโยบาย ซึ่งเป็นเรื่องรัฐศาสตร์ ฉะนั้นจึงเป็นลักษณะการศึกษาที่เข้าคิวกันของข้อเท็จจริงทาง ภูมิศาสตร์ พัฒนาการในเชิงเวลา คือประวัติศาสตร์ และสภาวะปัจจุบันที่จะกำหนดเป้าหมายในอนาคต
นายคุณากรกล่าวต่อว่า ประเด็นที่ทำให้ ภูมิรัฐศาสตร์เป็นที่สนใจในปัจจุบัน เป็นเพราะ การที่สถานะระบบโลกหลังสงครามเย็นที่ส่งผลให้กลายเป็นโลกเสรีนิยม ที่สหรัฐอเมริกา เป็นมหาอำนาจของโลก โดยที่ไม่มีคู่แข่ง ในช่วง ปี ค.ศ.1990-2020 ประมาณ 30 ปี ซึ่งภาวะแบบนี้กำลังจบสิ้นลงไปแล้ว สถานะที่ไม่มีคู่แข่งกำลังเปลี่ยนไป เริ่มมีการท้าท้ายอย่างเป็นชิ้นเป็นอันจากมหาอำนาจชั้นรอง
“สิ่งเหล่านี้ทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลงเชิงโครงสร้างซึ่งเปิดพื้นที่ให้คนรู้สึกว่า ความเป็นไปในความสัมพันธ์ระหว่างประเทศ ย่างเข้าสู่ยุคสมัยใหม่ จากโลกขั้วเดียวกลายเป็นหลายขั้ว พอเกิดหลายขั้วจะต้องเกิดการปฏิสัมพันธ์กันอาจจะมีลักษณะในการร่วมมือกันเป็นก๊ก มีลักษณะของการแข่งขัน ขัดแย้ง ต่อต้านกัน ซึ่งในสมัยโลกมหาอำนาจขั้วเดียว ปัญหาความขัดแย้งแทบไม่มี แต่ในปัจจุบันเริ่มมีความซับซ้อนมากขึ้น ทำให้ภูมิรัฐศาสตร์เป็นที่น่าสนใจขึ้นมา” นายคุณากรชี้
นายคุณากรกล่าวต่อว่า การเกิดขึ้นของมหาอำนาจ เบอร์ 2 เบอร์ 3 เบอร์ 4 ซึ่งขยายอิทธิพลมากขึ้น ไม่ว่าจะเป็นเชิงการทหาร เศรฐกิจ เริ่มกลายเป็นบรรทัดฐานใหม่ของปัจจุบัน ด้วยรากทางประวัติศาสตร์ บวกกับการขึ้นมาของมหาอำนาจเบอร์รอง พอประกอบเข้าด้วยกันมันสร้างความตึงเครียดแบบที่ไม่เคยปรากฏมาก่อน ยกตัวอย่าง กรณีในทวีปแอฟริกา เมื่อก่อนเป็นภาวะมีมรดกจากยุคของอังกฤษ ฝรั่งเศส และชาติอื่นๆ ด้วย แต่ทุกวันนี้มีจีนเข้ามา จีนกลายเป็นพาร์ทเนอร์ ที่ประเทศในแอฟริกาสะดวกใจที่จะทำงานด้วยส่วนหนึ่ง เพราะจีนมีระบบการปกครองที่ต่างจากตะวันตก
“ตะวันตกเข้ามา อาจจะเข้ามาจัดระเบียบว่า คุณต้องมีสิทธิมนุษยชน ต้องมีประชาธิปไตย ต้องมีกี่พรรค อะไรแบบนั้นต่างๆนาๆ พวกที่เป็นผู้นำในแอฟริกาหลายๆ ประเทศรู้สึกว่าไม่ใช่ เพราะฉะนั้นไม่ต้องเข้ามา เขามองว่าอาจจะเสียมากกว่าได้ ซึ่งจีนจะไม่เข้าไปยุ่งกับระบบการปกครองของแอฟริกา แต่จะเข้าไปให้สัมปทาน เช่น โครงการก่อสร้างต่างๆ อาจจะต้องมีบริษัทจีนเข้ามา เป็นคนรับงาน ในบางประเทศที่มีความสุ่มเสี่ยงเกี่ยวกับการปกครอง จีนก็อาจจะเข้ามาพร้อมกับเจ้าหน้าที่ เพื่อจะให้มั่นใจได้ว่าโครงการการก่อสร้างทั้งหมดมันจะดำเนินการไปอย่างราบรื่น ซึ่งการทำแบบนี้บางประเทศในตะวันตกมองว่า เหมือนมีกองกำลังต่างชาติเข้าไปอยู่ในแอฟริกา ซึ่งมิติตรงนี้จะเป็นการจุดประกายให้ความขัดแย้งเกิดขึ้น เพราะบทบาทที่น้อยลงของประเทศมหาอำนาจ” นายคุณากรกล่าว
นายคุณากรกล่าวต่อว่า ในประเด็นของราก หรือบริบทในเชิงอดีตที่มีผลมาปัจจุบันในการศึกษา ภูมิรัฐศาสตร์ ขอยกตัวอย่าง ‘ภูเขาไฟระเบิดในไอซ์แลนด์ปะทุ’ สิ่งนี้เกี่ยวอะไรกับการปฏิวัติฝรั่งเศส มันมีหลักฐานบันทึกเกี่ยวกับการปะทุครั้งใหญ่ภูเขาไฟในไอซ์แลนด์ ปี ค.ศ.1983-1984 ภูเขาไฟลาไค (Laki volcano) ปะทุอยู่ 8 เดือน เถ้าถ่านของภูเขาไฟล็อกชั้นบรรยากาศจนกระทั่งสามารถสังเกตได้ในอียิปต์และอเมริกาเหนือ ส่งผลให้อุณหภูมิของโลกลดลง เพราะแสงอาทิตย์เข้ามาได้น้อยลง ทำให้ผลผลิตทางเกษตรไม่เติบโตอย่างปกติ โดยเฉพาะข้าวสาลี
“และนั่นก็คือจุดเริ่มต้นที่ทำให้เกิดสภาวะข้าวยากหมากแพง ซึ่งส่งผลต่อชุมชนในประเทศฝรั่งเศสและหลายๆ ที่ ถ้าเราอ่านเกี่ยวกับการปฏิวัติฝรั่งเศสจะมีฉากหนึ่ง ที่ชาวนารุกฮือเดินขบวนไปหน้าพระราชวังแวร์ซาย จนทำให้เกิดการประท้วง”
“ถ้าเรามองในมุมมองภูมิศาสตร์ ปรากฏการปะทุของภูเขาไฟ Laki ชี้ให้เห็นว่าไม่ว่าระบบการปกครองของฝรั่งเศส จะเป็นแบบไหน สุดท้ายแล้วก็มีความเป็นไปได้ว่าจะมีความวุ่นวายในฝรั่งเศส ซึ่งรุนแรงพอที่จะทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลง” นายคุณากรกล่าว และว่า ที่ตนกล่าวแบบนี้ ไม่ใช่ว่ามนุษย์ไม่ได้มีบทบาทเลย แค่อยากจะให้สนใจ 2 ประเด็นคือ
1.ต้องพิจารณาปัจจัยแวดล้อมให้มันรอบด้าน ต้องให้น้ำหนักกับสิ่งที่ไม่ใช่การตัดสินใจของมนุษย์ให้มากขึัน
2.เราสามารถเรียนรู้จากมุมมองของนักประวัติศาสตร์และนักภูมิศาสตร์ได้
“ในด้านหนึ่ง ประวัติศาสตร์ซึ่งมีมุมมองในเชิงระบบมากขึ้น เข้าใจและตระหนักถึงปัจจัยอื่นๆ ในขณะเดียวกัน รัฐศาสตร์ซึ่งให้ความสนใจเกี่ยวกับสิ่งที่เฉพาะเจาะจง ไม่ว่าจะเป็นภูมิศาสตร์ ประวัติศาสตร์ของชาติพันธุ์ ก็จะเป็นรัฐศาสตร์ที่มีมุมมองลึกมากขึ้น” นายคุณากรระบุ
นายคุณากรกล่าวต่อว่า เรื่องภูเขาไฟระเบิด ส่งผลให้ปัจจุบันที่เรามองว่าการเปลี่ยนแปลงบางอย่าง โดยที่มนุษย์ไม่ได้เกี่ยวข้อง ไม่ค่อยมีส่วนทางการเมืองเปลี่ยนไป ยกตัวอย่าง กรณีของประเทศตุรกี ที่มีแผ่นดินไหวขนาดใหญ่ 2 ระลอก ส่งผลให้มีผู้เสียชีวิตมากมาย รัฐเองรู้อยู่แล้วว่าต้องระดมสรรพกำลังเพื่อที่จะซัพพอร์ต เพื่อให้คนที่ประสบภัยไม่รู้สึกถูกทอดทิ้ง แต่ในตอนนั้นบริบทของตุรกีคือกำลังมีการเลือกตั้งใหญ่ โดย ประธานาธิบดี เรเจป ไตยิป แอร์โดอัน เข้าไปช่วยเหลือเต็มที่ ซึ่งพื้นที่ที่มีแผ่นดินไหวเป็นพื้นที่ที่มีปัญหากันเรื่องชาติพันธุ์ เรื่องของชาวเคิร์ดในตุรกี การที่รัฐบาลกลางเข้าไปช่วยเหลือ จึงไม่ใช่การเข้าไปเฉยๆ แต่เป็นการเข้าไปเพราะมองว่าถ้าทำได้ดี นี่เป็นโอกาสที่จะช่วงชิงเสียงสนับสนุนของคนในพื้นที่นั้น
“ฉะนั้นประเด็นเรื่องของการจัดการภัยพิบัติทางธรรมชาติ จึงเป็นบทเรียน เพราะรู้ว่าหากไม่จัดการจะเกิดอะไรขึ้น และการจัดการสามารถนำประโยชน์อะไรมาได้บ้าง” นายคุณากรชี้
นายคุณากรกล่าวต่อว่า อีกตัวอย่างที่เห็นได้ชัดในเรื่องภูมิรัฐศาสตร์ คือเมื่อ 2500 ปีที่แล้ว เป็นยุคทองของ ‘เอเธนส์’ สัญลักษณ์แห่งความล้ำเลิศของอารยธรรมตะวันตก จนถึงทุกวันนี้เรายังชอบที่จะสร้างอาคารและใช้สัดส่วนทองคำที่เป็นความรู้จากยุคนั้น การที่จู่ๆ ผู้นำนครรัฐเอเธนส์ โดยเฉพาะอย่างยิ่ง เพริคลีส (Pericles) สร้างอะไรต่างๆ นานา จนทำให้เอเธนส์เป็นมหาอำนาจในโลกกรีกโบราณ เราอาจจะมองว่าเป็นเพราะความฉลาด ความปราดเปรื่องของกรีก ที่มีปรัชญา นักปกครองอะไรต่างๆ
“จริงๆ แล้วการที่เอเธนส์เป็นแบบนี้ และสามารถยืนหยัดท้าทายการรุกรานของเปอร์เชียได้มีปัจจัยอื่นๆ ที่มีผลสำคัญด้วยแต่เราแทบไม่พูดถึงมัน คือการค้นพบเหมืองแร่เงิน Laurion ที่เหมือนเป็นการเปิดหีบสมบัติทรัพยากรธรรมชาติให้เอเธนส์ ซึ่งมันสามารถแปลงเป็นเงินเอาไปจ้างสิ่งต่างๆ จนรวมนครรัฐอื่นๆ ปกป้องตัวเองจากเปอร์เซียได้ กรณีแบบนี้อยากจะแสดงให้เห็นว่าภูมิรัฐศาสตร์ สำคัญกับสังคมแค่ไหน” นายคุณากรกล่าว
