ส.ว.มณีรัฐ เสนอ 6 มาตรการเร่งด่วน จี้ ‘นายกฯ’ ใช้การทูตเชิงรุก แก้ปัญหาสารปนเปื้อนน้ำกก

เมื่อเวลา 11.30 น. วันที่ 27 เมษายน ที่รัฐสภา น.ส.มณีรัฐ เขมะวงศ์ ส.ว. แถลงข่าวเรื่องวิกฤตมลพิษลุ่มน้ำข้ามพรมแดน กก สาย รวก โขง ว่า วิกฤตสารพิษลุ่มน้ำข้ามพรมแดนนับวันยิ่งทวีความรุนแรงมากยิ่งขึ้น ต้นตอมาจากพื้นที่ต้นน้ำในรัฐฉาน ประเทศเมียนมาที่มีการทำเมืองแร่ทองคำและแร่แร่เอิร์ธกว่าพันเหมืองที่ไร้การควบคุม ไม่มีระบบบำบัดที่เหมาะสม ทำให้โลหะหนักกว่า 9 ชนิด ทั้งสารตะกั่วและแคดเมียมถูกปล่อยออกสู่แหล่งน้ำและไหลเข้าสู่ลุ่มน้ำในประเทศไทย ทำให้คุณภาพน้ำในหลายพื้นที่ทั้งจังหวัดเชียงรายและเชียงใหม่ มีความขุ่นข้นผิดปกติ ตรวจพบสารปนเปื้อนเกินค่ามาตรฐาน 9 เท่า อยู่ในระดับที่อันตราย

น.ส.มณีรัฐ กล่าวต่อว่า ที่สำคัญปัญหาเหล่านี้ไม่ได้จำกัดอยู่ในต้นน้ำในจังหวัดเชียงรายและเชียงใหม่เท่านั้น แต่ลุกลามไปถึงลุ่มน้ำโขง เช่น จังหวัดเลย หนองคาย และประเทศลาว สะท้อนให้เห็นว่าปัญหาที่เกิดขึ้นไม่ใช่ปัญหาของท้องถิ่นแต่เป็นวิกฤตปัญหาระดับภูมิภาค โดยเฉพาะในลุ่มน้ำโขงที่หล่อเลี้ยงชีวิตผู้คนกว่าล้านชีวิต ตลอดระยะเวลา 1 ปีที่ผ่านมา สิ่งที่น่ากังวลคือเราไม่สามารถคาดการณ์ได้ว่าสารพิษที่สะสมจะส่งผลต่อสุขภาพประชาชนในระยะยาวหรือไม่ และจะปรากฏขึ้นเมื่อไร แต่สิ่งที่เกิดขึ้นในวันนี้ส่งผลกระทบต่อวิถีชีวิต ชุมชน และคนในพื้นที่อย่างชัดเจน

น.ส.มณีรัฐ กล่าวอีกว่า จากการลงพื้นที่ร่วมกับคณะกรรมาธิการพัฒนาการเมืองฯ ส.ว. และโครงการ ส.ว.พบประชาชน พบว่าภาคการเกษตรต้องพึ่งพาน้ำจากแม่น้ำกกและแม่น้ำสาย บางพื้นที่ตรวจพบสารปนเปื้อนในแปลงเกษตร ขณะที่เกษตรกรยังคงต้องใช้น้ำต่อไป และยังรอการสนับสนุนด้านการบำบัดและหาแหล่งน้ำทดแทนจากภาครัฐ

น.ส.มณีรัฐ กล่าวด้วยว่า ขณะที่การท่องเที่ยวโดยเฉพาะผู้ประกอบการแพริมน้ำสูญเสียรายได้หลักแสนบาท ทุกวันนี้เหลือรายได้เพียงวันละไม่กี่ร้อยบาท บางพื้นที่ในต.ท่าตอน อ.แม่อาย จ.เชียงใหม่พบว่าแพริมน้ำที่เปิดให้บริการรายเดียวเท่านั้น ส่วนภาคประมงพื้นบ้านตั้งแต่เดือนเมษายน 2568 หลังพบปลาแข้ผิดปกติ ทำให้เชื่อมั่นของผู้บริโภคลดลง และในเดือนนี้คณะกรรมการจังหวัดได้ออกประกาศว่า ให้หลีกเลี่ยงการบริโภคเครื่องในและสัตว์หน้าดินทุกชนิด เพราะเป็นจุดสะสมของสารพิษ ชี้ให้เห็นว่าสารปนเปื้อนเหล่านี้ ได้เข้าสู่ห่วงโซ่อาหารของคนในพื้นที่แล้ว

น.ส.มณีรัฐ กล่าวอีกว่า ที่สำคัญที่สุดเรื่องน้ำอุปโภคและบริโภค ประชาชนกว่า 70,000 ครัวเรือนที่ต้องใช้น้ำประปาภูมิภาคประสบปัญหาความไม่มั่นใจ แม้การประปาส่วนภูมิภาคจะยืนยันว่าน้ำผ่านเกณฑ์มาตรฐาน แต่ต้องแบกรับกับต้นทุนการบำบัดน้ำที่สูงขึ้น และแม้ประปาหมู่บ้านแม้จะมีการติดตั้งระบบนาโนเทคบำบัดน้ำ
แต่มีเพียง 5 แห่งจาก 100 แห่ง ตลอดสายน้ำ ไม่รวมถึงน้ำบาดาลที่มีการตรวจติดตามผลในการใช้ชุดทดสอบ (Test Kit) เป็นบางครั้งเท่านั้น ทั้งนี้แม้จังหวัดเร่งหาแหล่งน้ำทดแทนตามยุทธศาสตร์และงบประมาณ แต่อาจจะต้องใช้เวลาอย่างน้อย 3-5 ปี

น.ส.มณีรัฐ กล่าวต่อว่า วิกฤตนี้เป็นปัญหาที่ท้องถิ่นไม่สามารถแก้ไขเองได้ หน่วยงานในพื้นที่ทำได้เพียงการเฝ้าระวังและติดตามผลกระทบ การแก้ไขปัญหานี้จะต้องอาศัยบทบาทของรัฐบาลในการกำหนดนโยบายมาตรการการป้องกันเยียวยา และการจัดการกับต้นตอของมลพิษอย่างจริงจัง ทั้งนี้ จากการลงพื้นที่ของนายอนุทิน ชาญวีรกูล นายกรัฐมนตรี ที่จ.เชียงใหม่เมื่อวันที่ 20 เมษายนที่ผ่านมา ถือเป็นสัญญาณที่ดีที่ได้มีการหยิบยกปัญหาแม่น้ำกก รวก สาย และโขง เข้ามาหารือร่วมกับปัญหาฝุ่น PM 2.5 พร้อมทั้งมีข้อสั่งการการตรวจสุขภาพ การสื่อสารที่ชัดเจน การเยียวยาแก่ประชาชน รวมถึงการยกระดับความร่วมมือระหว่างประเทศ แต่ยังไม่มีความชัดเจนใหม่นอกจากการแต่งตั้งคณะกรรมการภัยพิบัติภาคเหนือและมาตรการเยียวยาผู้ได้รับผลกระทบ ที่ยังไม่มีรายละเอียด เราจึงต้องติดตามกันต่อไป

น.ส.มณีรัฐ กล่าวอีกว่า ขณะที่การเจรจาในระดับรัฐต่อรัฐ บทบาทยังไม่ชัดเจนมากนัก มติ ครม.ในวันที่ 17 มีนาคมที่ผ่านมา ยังมีสถานะการเจรจาอยู่เพียงแค่ขั้นตอนการขอความร่วมมือและจัดทำข้อร่วมมือระหว่างเมียนมา จึงขอเสนอให้ประเทศไทยมีมาตรการทางการทูตเชิงรุก กำหนดกรอบเวลาที่ชัดเจน และใช้กลไกความร่วมมือทั้งในระดับอาเซียนและนานาชาติ ล่าสุดสถานทูตออสเตรเลียได้เสนอความช่วยเหลือในการแก้ไขปัญหานี้แล้ว

น.ส.มณีรัฐ กล่าวอีกว่า ทั้งนี้ ตนขอสนับสนุนหลักการใช้ผู้ก่อมลพิษเป็นผู้จ่าย เพื่อให้เกิดขึ้นในทางปฏิบัติโดยไม่ปล่อยให้ต้นทุนทางสุขภาพ สิ่งแวดล้อม และความมั่นคงทางอาหารตกเป็นภาระกับรัฐและประชาชนผู้ได้รับผลกระทบ โดยมีข้อเรียกร้องมาตรการเร่งด่วนในการแก้ไขปัญหาระยะสั้น 6 ข้อ ได้แก่ 1.จัดทำงบประมาณให้จังหวัดจัดทำแผนเฝ้าระวังน้ำ ตะกอนดิน ห่วงโซ่อาหาร และสุขภาพอย่างต่อเนื่องเป็นเวลา 5 ปี 2.งบประมาณจัดตั้งศูนย์ตรวจโลหะหนักประจำจังหวัด เพื่อให้จังหวัดเชียงรายเพิ่มขีดความสามารถในการเฝ้าระวังอย่างรวดเร็วยิ่งขึ้น

น.ส.มณีรัฐ กล่าวอีกว่า 3.งบประมาณด้านการจัดหาแหล่งน้ำดิบใหม่ทดแทน การใช้น้ำประปาทั้งในส่วนแม่น้ำกกและน้ำโขง 4.การจัดหาระบบบำบัดให้ประปาชุมชนตลอดสายน้ำกก รวก สาย โขง 5.จัดหาแหล่งน้ำใหม่และมาตรการบำบัดน้ำ เพื่อใช้ในการเกษตร และ 6.การเยียวยารายได้ให้แก่ผู้ได้รับกระทบ ทั้งทางด้านภาคการเกษตร การประมง ผู้ค้าท้องถิ่น เช่น ผู้ประกอบการแพปลาหรือปางช้าง

น.ส.มณีรัฐ กล่าวอีกว่า สำหรับการผลักดันแก้ไขวิกฤตครั้งนี้ เราได้มีการตั้งคณะทำงานศึกษาการจัดการมลพิษข้ามพรมแดนตามหลักธรรมาภิบาลและสิทธิมนุษยชน กรณีศึกษาลุ่มน้ำชายแดนของคณะกรรมาธิการพัฒนาการเมืองฯ ส.ว.เราจะเน้นศึกษาตรวจสอบตามหลักธรรมาภิบาลและการปกป้องสิทธิมนุษยชนขั้นพื้นฐาน ที่ประชาชนทุกคนพึงมีในการเข้าถึงสิทธิน้ำสะอาดและสภาพแวดล้อมที่ดีตามที่รัฐธรรมนูญ

ด้าน นายนรเศรษฐ์ ปรัชญากร ส.ว. กล่าวว่า ในประเด็นดังกล่าวความรุนแรงเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็ว โดยเฉพาะในปีนี้ จะเห็นว่าเหมืองแร่หายากเพิ่มขึ้นหลายร้อยเหมืองในช่วงไม่กี่เดือนที่ผ่านมา สารพิษปนเปื้อนในแม่น้ำกก รวก สาย โขงเพิ่มขึ้นอย่างมากมาย จนพบว่าเกิดค่ามาตรฐานถึงเกือบ 9 เท่าเป็นอันตรายอย่างเห็นได้ชัด ดังนั้นควรจะได้รับความสนใจจากรัฐบาลมากกว่านี้ จึงขอเรียกร้องให้รัฐบาลลงไปช่วยดูแลประชาชนในพื้นที่ริมแม่น้ำทุกสายที่ได้รับผลกระทบ ขอวิงวอนไปถึงฝ่ายบริหารทุกท่านให้ความสำคัญกับเรื่องนี้ และขอให้ใช้การทูตเชิงรุกมากขึ้น ใช้แรงกดดันจากซัพพลายเชนต่าง ๆ เพื่อตรวจสอบว่าบริษัทใดที่ใช้วัตถุดิบแร่หายากในเหมืองเหล่านี้หรือไม่ เพื่อให้ปรับเปลี่ยนแก้ไข