วงเสวนานิติฯ มธ. ชี้ 90 ปีรธน.ไทย คือสนามรบ ที่ยังไม่ยุติ ของ 2 พลังการเมือง ปิยบุตรยกผลประชามติ 21 ล้านเสียง ยันฉบับ’60 ชนะแล้ว ทางความคิด สุดท้ายก็ต้องแก้ 

เมื่อวันที่ 14 พฤศจิกายน 2569 ที่คณะนิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ (ท่าพระจันทร์) ศูนย์กฎหมายมหาชนจัดกิจกรรมเสวนาวิชาการเรื่อง “วิชาการกฎหมายรัฐธรรมนูญไทยในศตวรรษที่ 21 : คำวิพากษ์และคำนิยม” โดยมีวิทยากรร่วมเสวนา ได้แก่ นายธงชัย วินิจจะกูล อาจารย์ภาควิชาประวัติศาสตร์ มหาวิทยาลัย Wisconsin-Madison สหรัฐอเมริกา, นายทศพร แสนสวัสดิ์ อาจารย์ประจำคณะนิติศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, นายปิยบุตร แสงกนกกุล แกนนำคณะก้าวหน้า, นายรวินทร์ ลีละพัฒนะ อาจารย์ประจำคณะนิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์, นายอภินพ อติพิบูลย์สิน อาจารย์ประจำคณะนิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์

นายธงชัย กล่าวว่า ในแง่มุมของนักประวัติศาสตร์ หน้าที่ของรัฐธรรมนูญคือการเป็นเครื่องมือจำกัดและควบคุมอำนาจ ซึ่งไม่สอดคล้องกับสังคมไทย เพราะหากย้อนดูในประวัติศาสตร์ กฎหมายในสังคมไทยทุกกฎหมาย ไม่ใช่เครื่องมือจำกัดอำนาจ แต่เป็นเครื่องมือทำให้การใช้อำนาจสมเหตุสมผล ดังนั้นสำหรับสังคมไทย รัฐธรรมนูญไม่ได้มีไว้จำกัดอำนาจของรัฐ อีกทั้งรัฐธรรมนูญในบริบทของประวัติศาสตร์ไทย เป็นการบัญญัติขึ้นมาเพื่อต่อต้านระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์ หรือการปกครองโดยบุคคล (Rule by man) รัฐธรรมนูญ จึงเป็นการเขียนออกมา เพื่อเป็นสัญลักษณ์ต่อสู้การปกครอง ต้องการให้กฎหมายเป็นใหญ่ สถาปนาระบอบที่โครงสร้างการเมืองเป็นของประชาชน

นายธงชัย กล่าวว่า สังคมไทย 90 กว่าปีที่ผ่านมา การต่อสู้กันระหว่างการปกครองโดยบุคคล กับการปกครองแบบใช้กฎหมาย ยังไม่ยุติ รัฐธรรมนูญทั้ง 20 กว่าฉบับ ต่อให้เป็นฉบับที่ห่วยเลว จึงเป็นความพยายามสถาปนาระบอบที่ประนีประนอมการต่อสู้นี้ แต่ผู้ที่นิยมการปกครองโดยบุคคล ก็ยังพยายามสถาปนาระบอบการเมือง ที่ทำให้การปกครองโดยบุคคลมีอิทธิพลหรือมรดกตกทอด ไม่มากก็น้อย ดังนั้น รัฐธรรมนูญจึงเป็นเหมือนสนามรบระหว่างพลังการปกครองโดยบุคคล กับพลังที่พยายามสถาปนาระบอบประชาธิปไตย

นายธงชัย กล่าวต่อว่า หลักสูตรนิติศาสตร์ไทยจนปัจจุบัน เป็นแบบโรงเรียนกฎหมายตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ 6 อยู่บนรากฐานของหลักสูตรแบบอาณานิคม ซึ่งเป็นการผลิตผู้พิพากษาแบบด่วนตามที่ระบบอาณานิคมต้องการ กล่าวคือเอาเป้าหมายการสอบเนติบัณฑิต การสอบผู้พิพากษา และการสอบอัยการ มาบังคับกำหนดหลักสูตรนิติศาสตร์เป็นหลัก อะไรที่น่าเรียนจึงเป็นเพียงวิชาเลือก นักศึกษาจึงไม่สนใจ เพราะวิชาเหล่านั้นมีผลน้อยต่อการสอบ หลักสูตรจึงกลับหัวกลับหางจากที่ควรเป็น

นายธงชัย กล่าวว่า รัฐธรรมนูญของไทยที่เป็นอยู่ สะท้อนสภาวะความเป็นไทย กฎหมายรัฐธรรมนูญไม่ได้ห่วย แต่ห่วยเพราะเมืองไทยห่วย หรือเป็นตามที่การเมืองไทยมันเป็น ยุครัฐธรรมนูญสั้น เพราะพลังอำนาจหลายฝ่ายเปลี่ยนอยู่เรื่อย วนไปวนมาอยู่ไม่กี่รูปแบบ ทำให้รัฐธรรมนูญแต่ละฉบับลอกกันได้ เสริมแต่งกันนิดหน่อย ดังนั้น การที่รัฐธรรมนูญของไทยอายุสั้น เป็นการสะท้อนสภาวะทางการเมือง แต่ไม่ใช่หมายถึงว่า เราต้องถือเป็นอัตลักษณ์ของไทยที่คงไว้ไม่เปลี่ยนแปลง แต่ต้องศึกษาทำความเข้าใจ และตั้งความปรารถนาว่าจะออกจากสภาวะนี้ได้อย่างไร ส่วนจะเป็นอย่างไรนั้น ตนมองว่าปรับเป็นไทยแบบเดิมก็สายไปแล้ว จะเป็นฝรั่งก็ไม่ได้ จึงหาทางไปข้างหน้าของเราเอง

ด้าน นายปิยบุตร กล่าวว่า หากดูการแบ่งยุคสมัยวิชากฏหมายรัฐธรรมนูญในประเทศไทย แบ่งคร่าว ๆ ได้ 4 ยุค ได้แก่ 1. พ.ศ. 2475 อภิวัฒน์สยามภายหลังจากการเปลี่ยนแปลงระบอบการปกครองจึงมีการนำวิชาดังกล่าวมาสอน ซึ่งจบปี 2490 2.หลังพ.ศ.2490 ยังมีการเรียนการสอน แต่ไม่มีบทรัฐธรรมนูญให้ศึกษา เพราะส่วนใหญ่เป็นการปกครองชั่วคราว หรือแม้จะเป็นถาวร แต่เนื้อหาข้างในไม่สอดคล้องกับหลักสากลที่รู้จัก และเรียนกันมาในตำรา เป็นระบอบเผด็จการอำนาจนิยมเผด็จการทหาร

3.ปี 2540 ยุคการปฏิรูปการเมือง ที่เข้าสู่ยุครัฐธรรมนูญนิยม เชื่อว่าการแก้ไขปัญหาบ้านเมือง การปฏิรูปทางการเมือง ทำได้โดยรัฐธรรมนูญ ซึ่งเกิดองค์กรใหม่ใหม่ขึ้นมาเต็มไปหมด ผ่านมาจนถึงปัจจุบัน 30 ปี และ 4.ศตวรรษ 21 รัฐธรรมนูญกลายเป็นเครื่องมือของระบอบอำนาจนิยม ในอดีตหวังว่าเป็นเครื่องมือปลดปล่อยประชาชน แต่ปัจจุบันกลายเป็นเครื่องมือของระบอบอำนาจนิยมไปเรียบร้อยแล้ว ซึ่งไม่ต่างจากหลากหลายประเทศ โดยเข้ามาภายใต้หน้ากากของระบอบประชาธิปไตยผ่านการเลือกตั้ง

นายปิยบุตร กล่าวต่อว่า รัฐธรรมนูญเป็นเหรียญสองด้าน มี 3 ประเด็น คือ 1.ความเป็นกฎหมายความเป็นการเมือง ไม่มีทางที่จะเรียนกฎหมายรัฐธรรมนูญได้ โดยไม่สนใจการเมือง แต่ในไทยมีความพยายามทำให้เรื่องนี้เป็นเรื่องนิติศาสตร์ โดยไม่มีเรื่องการเมือง แต่จะทำอย่างไรในเมื่อวัตถุเป็นเรื่องการเมืองทั้งสิ้น นอกจากนี้เมื่อกฎหมายรัฐธรรมนูญถึงเวลาบังคับใช้จริงในทางปฏิบัติกลายเป็นเรื่องการเมืองทั้งหมด

2.ประชาชนเป็นผู้ก่อตั้งรัฐธรรมนูญ อ้างทุกวัน แต่ประชาชนจะไม่เปลี่ยนแปลงได้เลย เมื่อประชาชนต้องการแก้ไขปรับเปลี่ยน ก็จะถูกขัดขวางทุกครั้ง พร้อมยกตัวอย่างหมวดที่ 3 ที่ให้สิทธิเสรีภาพในการแสดงออกด้านต่างๆ แต่เมื่อมีการกระทำลงไปแล้ว กลับถูกริดรอนสิทธิทั้งสิ้น เพราะมีข้อจำกัด ไปกระทั่งกำจัดสิทธิ์ไปเลย 3.เหรียญสองด้านของประชาธิปไตย และเผด็จการอำนาจนิยม เมื่อถึงเวลาเป็นพลังในทางการเมืองของแต่ละฝ่ายในการสู้กัน

“ท้ายที่สุดแล้วเหรียญสองด้านที่มีความเป็นกฎหมายกับการเมือง อำนาจประชาชน แต่ล้อมคอกประชาชนเอาไว้ ไม่ให้ประชาชนมีอำนาจ รวมไปถึงการส่งเสริมการเป็นประชาธิปไตย หรือเป็นเครื่องมือของเผด็จการอำนาจนิยมกันแน่” รศ.ดร.ปิยบุตร กล่าว

นายปิยบุตร กล่าวว่า เมื่อพูดว่าควรออกจากความคิดแบบขั้วตรงข้ามประเทศพัฒนาแล้วหรือประเทศกำลังพัฒนา เอาเข้าจริงมี พื้นที่สีเทาที่ทับซ้อนกันอยู่ โดยอาจจะมีการหยิบยืมแบบตัดตอน ตัดแปะแบบผิดๆ ก็มี เพื่ออ้างความชอบธรรม เป็นการลอกมาแบบผิดๆ คิดว่าประเทศไทยเป็นแนวโน้มของโลกเป็นผู้นำเทรนด์หลายเรื่อง เช่น นิติสงคราม ประเทศไทยเป็นต้นตำรับ ใช้ศาลในการดำเนินการแทนทหารที่มายึดอำนาจ ซึ่งมองว่าเป็นผู้นำแนวโน้มของโลกได้เลย

นายปิยบุตร เสนอว่า กฎหมายรัฐธรรมนูญในตอนที่ 21 ควรฟื้นความเป็นการเมืองให้กับวิชากฎหมายรัฐธรรมนูญ ต้องไม่ปล่อยให้เรื่องทั้งหมด ตกอยู่ในมือนิติศาสตร์ นักกฎหมาย หรือคนที่เรียนปริญญาโท ปริญญาเอกเรื่องกฎหมายเพียงเท่านั้น แต่ในความเป็นจริงเป็นพลังตามอำนาจทางการเมืองที่สู้กันอยู่ โดยจะศึกษาอะไร ก็ต้องมีวิเคราะห์อำนาจทางการเมืองที่เป็นอยู่ว่ามีใครบ้าง และขณะนี้คุณแจ่มชัดว่ามี 2 พลัง กำลังสู้กันอยู่ผ่านรัฐธรรมนูญ อยู่ที่ว่าท้ายที่สุดใครจะเป็นคนแพ้คนชนะ

นายปิยบุตร กล่าวอีกว่า หากถามว่า รัฐธรรมนูญ 2560 จะสามารถเปลี่ยนแปลงได้หรือไม่ ก็อยู่ที่พลังทางการเมือง วันนี้เสนอให้ตาย ก็แก้ไม่ได้ ซึ่งตอนนี้ชนะแล้วในทางความคิด แต่สุดท้ายแล้ว ก็ต้องแก้ ไม่ต้องดูรายมาตรา แต่ดูว่าข้างหลังสู้กับอะไรกันอยู่ ซึ่งตัวบทที่เป็นแบบนี้ เพราะพลังอนุรักษ์นิยมที่ชนะอยู่ ซึ่งต้องต่อสู้กันต่อ หากวันนึงฝ่ายก้าวหน้าชนะ ตัวบทก็จะออกมาเป็นอีกรูปแบบ ดังนั้น จึงต้องฟื้นความเป็นการเมือง

นายปิยบุตร กล่าวอีกว่า เราต้องออกจากกรอบวิธีคิดประเทศด้อยพัฒนา หรือประเทศพัฒนา โดยขึ้นชื่อว่า รัฐนิสัย สันดาน เหมือนกันหมด เพราะคือพลังอำนาจที่ต้องการคุมคน คือเครื่องมือทางชนชั้นหนึ่ง ที่เหนือกว่าอีกชนชั้น ดังนั้น ถ้าออกจากกรอบคิดดังกล่าว เราจะมองว่าทุกรัฐแสดงเหมือนกัน อยู่ที่ว่าจะแสดงอาการของโรคออกมาแบบไหน เปรียบเสมือนว่า แต่ละรัฐมีกล่องดวงใจ หากประชาชนมาต่อต้านดวงใจ จากรัฐที่มีอารยะ ดูแลคน ก็กลายเป็นอสูรกายทันที

นายปิยบุตร กล่าวอีกว่า ต้องฟื้นอำนาจสถาปนารัฐธรรมนูญของประชาชนกลับมาให้ได้ อยากบอกว่าหมวด 15 การแก้ไขเพิ่มเติมรัฐธรรมนูญ ที่เราพยายามแก้กัน เป็นการป้องกันการแก้ไขรัฐธรรมนูญมากกว่า และยังวางกับดักกลไกเต็มไปหมด ดังนั้น หัวใจสำคัญของรัฐธรรมนูญในแต่ละฉบับ อยู่ที่หมวดว่าด้วยการแก้ทำอย่างไร ให้หมวดดังกล่าว ไม่ใช่หมวดป้องกันการแก้ สุดท้ายจึงต้องกลับไปเชื่อว่า อำนาจสถาปนารัฐธรรมนูญเป็นของประชาชน หากประชาชนออกเสียงประชามติโดยพร้อมเพรียงกันว่ายกเลิกรัฐธรรมนูญ มันก็ต้องยกเลิก ต่อให้รัฐธรรมนูญไม่ได้เขียน แต่ถ้าประชาชนจะรวมตัวกันทำประชามติ ทำไมจะทำไม่ได้ หากบอกว่าเจ้าของรัฐธรรมนูญ คือประชาชน ซึ่งเป็นสิทธิที่มีมาตั้งแต่กำเนิดใครขวางไม่ได้

นายปิยบุตร กล่าวว่า รัฐธรรมนูญ 2560 เราลองแก้มากี่ครั้ง ล้มเหลวหมด ทำได้อย่างเดียวคือการแก้ไขระบบเลือกตั้ง หากฟังจะทำให้รัฐธรรมนูญใหม่ไม่มีทางเกิดขึ้นได้เลย ซึ่งศาลวินิจฉัยว่าให้ทำประชามติก่อน ซึ่งได้ทำไปแล้วในวันที่ 8 กุมภาพันธ์ที่ผ่านมา คือเสียงกว่า 21 ล้านเสียง อยากให้มีการทำรัฐธรรมนูญฉบับใหม่ ย้ำว่าประชาชนผู้เป็นเจ้าของประเทศต้องการยกเลิกรัฐธรรมนูญ 2560 และเปรียบเทียบต่อไปว่า มันยกเลิกไปแล้ว แต่ขณะนี้ ยังไม่มีของใหม่เข้ามาแทน ดังนั้น รัฐธรรมนูญ 2560 จึงอยู่สถานะของชั่วคราว รอยกเลิกโดยสมบูรณ์ เพราะตัวใหม่ยังไม่มา ดังนั้น องค์กรที่เกิดตามรัฐธรรมนูญ 2560 ทั้งหมด บทบัญญัติว่าด้วยวิธีการแก้สารพัดอย่างอย่างนั้น จะมาบีบคอประชาชนเจ้าของประเทศได้อย่างไร ว่าต้องทำแบบนั้นแบบนี้ จึงกลายเป็นเรื่องกลับตาลปัตรว่าองค์กรที่ประชาชนทำคลอดขึ้นมา กลับมาบีบคอประชาชนผู้ทำคลอด

ขณะที่ นายรวินท์ กล่าวว่า รัฐธรรมนูญในศตวรรษที่ 21 ทำให้เราต้องย้อนกลับมามองว่า รัฐธรรมนูญไม่ใช่เป็นแค่บทลายลักษณ์อักษรเท่านั้น แต่เป็นสิ่งที่มีความหนาแน่นและมีพลังทางสังคมมากกว่านั้น เป็นชุดความคิดที่มีความชอบธรรม

นายรวินท์ มองว่า พลังทางอุดมการณ์กำลังดึงกันอยู่ในระบอบรัฐธรรมนูญของไทย หากจะถามว่าส่งเสริมประชาธิปไตยหรือเป็นเครื่องมือของเผด็จการนั้น ตนได้ทำการศึกษามาแล้ว มองว่ามันเป็นสิ่งที่อยู่ควบคู่กันไปเสมอ แม้จะมีตัวบทที่เป็นหลักสากล แต่ก็ยังมีหลักความเป็นไทยที่อาจทำให้รัฐธรรมนูญถูกบังคับใช้ในลักษณะเฉพาะ

นายรวินท์ ยกตัวอย่างว่า สิทธิบางอย่างตามหลักสากล เช่น สิทธิสตรี หรือสิทธิผู้พิการ ประเทศไทยก็ให้สิทธิ์เต็มที่ ขณะที่บางเรื่องเรากลับตัดสินโดยยึดหลักไทยๆ จึงต้องย้อนกลับมาดูพลังทางสังคมที่กำลังต่อสู้โต้แย้งกันอยู่ อย่างไรก็ตาม อยากให้กลับมามองว่าบทเรียนของเราสร้างอะไร ยอมรับว่าในประเทศมีปัญหาจริงๆ เรามีข้อจำกัด ไม่ควรดูแค่ลายลักษณ์อักษร แต่ต้องดูบริบทแวดล้อมด้วย

ด้าน นายทศพร กล่าวว่า รัฐธรรมนูญตั้งแต่ปี 2475 มาจนถึงปัจจุบัน ข้อดีคือเราได้ทดสอบระบบมาแล้วกว่า 20 ฉบับ โดยมีบางอย่างที่ใช้ได้เฉพาะในประเทศไทย และไม่สามารถใช้ได้ในต่างประเทศ ซึ่งตลอดเวลาที่ผ่านมาเราอาจจะมีส่วนประกอบที่ถูกต้อง แต่อาจจะต้องรอจนกว่าจะมีส่วนผสมที่ลงตัวเพื่อสร้าง “หลอดไฟ” ที่เป็นแสงสว่างให้กับประเทศไทยอย่างยาวนาน โดยสิ่งที่เราเห็นตรงกันคือ หลักการด้านสิทธิและเสรีภาพ ซึ่งทำให้เราได้หลักใหญ่คือคำว่า “ศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์” แต่การนำไปใช้ในทางปฏิบัติจะเป็นอย่างไรนั้นก็ต้องแยกออกจากกัน