‘วัส’ วิเคราะห์ปม ‘ศรีสุวรรณ’ ร้อง 4 พรรครับบริจาคช่วยน้ำท่วม ชี้ต้องแยกข้อกฎหมาย อย่าด่วนตัดสินจากชื่อบัญชี

เมื่อวันที่ 15 พฤศจิกายน นายวัส ติงสมิตร อดีตกสม. และอดีตผู้พิพากษา โพสต์ข้อความผ่านเฟซบุ๊ก “วัส ติงสมิตร กฎหมายและบ้านเมือง” ระบุว่า เจาะลึกข้อร้องเรียน “พี่ศรี” ปมรับเงินบริจาคช่วยน้ำท่วม: ผิดกฎหมายพรรค หรือแค่เข้าใจผิดเรื่องภาษี?

กรณีที่นายศรีสุวรรณ จรรยา ผู้นำองค์กรรักชาติ รักแผ่นดิน ยื่นคำร้องต่อคณะกรรมการการเลือกตั้ง (กกต.) ขอให้ไต่สวนและตรวจสอบพรรคการเมือง 4 พรรค ได้แก่ พรรคประชาชน พรรคภูมิใจไทย พรรคประชาธิปัตย์ และพรรคเพื่อไทย เกี่ยวกับการเปิดรับบริจาคเงินและสิ่งของเพื่อนำไปช่วยเหลือประชาชนผู้ประสบภัยน้ำท่วม ได้กลายเป็นประเด็นที่น่าสนใจในหลายมิติ ทั้งกฎหมายพรรคการเมือง ภาษีอากร กฎหมายควบคุมการเรี่ยไร และหลักการตีความกฎหมาย

คำถามสำคัญคือ การที่พรรคการเมืองหรือบุคคลที่เกี่ยวข้องเปิดรับบริจาคโดยใช้ชื่อบุคคลหรือมูลนิธิแทนชื่อพรรค จะถือเป็นการหลีกเลี่ยงกฎหมายพรรคการเมืองหรือไม่ และหากเงินบริจาคผ่านบัญชีบุคคลธรรมดาแล้วถูกนำไปช่วยเหลือผู้ประสบภัยทั้งหมด เจ้าของบัญชีจะต้องเสียภาษีเงินได้บุคคลธรรมดาหรือไม่?

บทความนี้มุ่งเน้นการแยกข้อกฎหมายออกจากกันอย่างชัดเจน เพราะ การไม่ต้องเสียภาษีเงินได้ ไม่ได้หมายความว่าการรับบริจาคนั้นถูกต้องตามกฎหมายพรรคการเมือง และในทางกลับกัน การมีข้อสงสัยตามกฎหมายพรรคการเมือง ก็ไม่ได้หมายความว่าเงินบริจาคทั้งหมดเป็นเงินได้ของเจ้าของบัญชีโดยอัตโนมัติ

1. ข้อร้องเรียนของนายศรีสุวรรณ จรรยา มุ่งเน้นประเด็นใดบ้าง?

จากประเด็นข้อร้องเรียนที่นำเสนอ สามารถจำแนกข้อสงสัยทางกฎหมายได้เป็น 3 มิติสำคัญ

1.1 มิติ พ.ร.ป.ว่าด้วยพรรคการเมือง พ.ศ. 2560

ประเด็นสำคัญอยู่ที่การเปิดรับบริจาคโดยไม่ได้ใช้ชื่อบัญชีธนาคารในนามพรรคการเมือง แต่ใช้ชื่อบุคคล กรรมการพรรค บุคลากร หรือมูลนิธิแทน ซึ่งข้อร้องเรียนตั้งข้อสงสัยว่าอาจไม่เป็นไปตามมาตรา 67 และมาตรา 71 รวมถึงหลักเกณฑ์ตามระเบียบ กกต.ว่าด้วยพรรคการเมือง

มาตรา 67: เป็นเรื่องการรับบริจาคโดยบุคคลที่เกี่ยวข้องกับพรรคการเมือง เช่น หัวหน้าพรรค กรรมการบริหารพรรค ตัวแทนพรรค หรือสมาชิก ในกรณีที่ผู้บริจาคประสงค์ให้เงินหรือทรัพย์สินนั้นเป็นประโยชน์แก่การดำเนินกิจกรรมของพรรค โดยมีหน้าที่แจ้งพรรคและดำเนินการตามหลักเกณฑ์ที่กฎหมายกำหนด

มาตรา 71: เป็นเรื่องการเปิดบัญชีธนาคารในนามพรรคการเมือง โดยหัวหน้าพรรคและเหรัญญิกพรรคต้องดำเนินการตามเงื่อนไขและแจ้งรายละเอียดต่อนายทะเบียนพรรคการเมืองภายในกำหนดเวลา

ข้อสังเกต: การใช้บัญชีชื่อบุคคลไม่ได้เป็นความผิดโดยอัตโนมัติ แต่ต้องตรวจสอบก่อนว่าเงินที่รับมานั้นเป็นเงินบริจาคเพื่อประโยชน์ส่วนตัวของผู้รับ หรือเป็นเงินที่ผู้บริจาคประสงค์ให้เป็นประโยชน์แก่พรรคการเมือง

หากเข้าลักษณะอย่างหลัง ย่อมต้องพิจารณาหน้าที่ตามมาตรา 67 ต่อไป ส่วนบทกำหนดโทษตามมาตรา 106 และมาตรา 122 ต้องพิจารณาแยกตามฐานความผิดและองค์ประกอบของแต่ละมาตราอย่างเคร่งครัด

1.2 มิติ พ.ร.บ.ควบคุมการเรี่ยไร พ.ศ. 2487

ต้องตรวจสอบว่าการเปิดรับบริจาคดังกล่าวเข้าลักษณะการเรี่ยไรที่ต้องได้รับอนุญาตหรือไม่ โดยพิจารณาวัตถุประสงค์ วิธีการ และช่องทางการเชิญชวน ตลอดจนข้อยกเว้นตามมาตรา 6 และมาตรา 8 ซึ่งมีหลักเกณฑ์เกี่ยวกับการเรี่ยไรเพื่อสาธารณประโยชน์ และการเรี่ยไรในที่สาธารณะหรือโดยการโฆษณา

ไม่ควรสรุปเหมารวมว่าการเปิดบัญชีรับบริจาคทุกกรณีต้องขออนุญาตในลักษณะเดียวกัน

1.3 มิติประมวลรัษฎากร

เป็นประเด็นที่น่าสนใจที่สุดในทางนิติศาสตร์ กล่าวคือ หากบุคคลธรรมดาเปิดบัญชีรับเงินบริจาค แล้วนำเงินทั้งหมดไปช่วยเหลือผู้ประสบภัยจริง เงินดังกล่าวจะถือเป็นเงินได้พึงประเมินของเจ้าของบัญชีหรือไม่?

ประเด็นนี้ต้องพิจารณาแยกจากความผิดตามกฎหมายพรรคการเมืองและกฎหมายควบคุมการเรี่ยไรอย่างเด็ดขาด

2. วิเคราะห์มิติภาษี: รับเงินผ่านบัญชีบุคคลธรรมดา ต้องเสียภาษีหรือไม่?

การตอบคำถามนี้ต้องยึดหลักสำคัญว่า “เงินที่ผ่านบัญชีบุคคล ไม่จำเป็นต้องเป็นเงินได้ของเจ้าของบัญชีเสมอไป”

โดยพิจารณาจากสาระสำคัญของการรับเงิน เจตนาของผู้บริจาค และสิทธิในการใช้ประโยชน์จากเงินนั้น มากกว่าดูเพียงชื่อบัญชีธนาคาร ซึ่งสอดคล้องกับแนวทาง Substance Over Form โดยแบ่งเป็น 2 กรณี

กรณีที่ 1: รับเงินในฐานะตัวแทนหรือผู้รวบรวมเงินบริจาค (Pass-through)

หากนาย ก. เปิดบัญชีธนาคารส่วนตัวเพื่อรับเงินบริจาค โดยประกาศชัดเจนว่าจะนำไปซื้อสิ่งของช่วยเหลือผู้ประสบภัย และ ก. ไม่มีสิทธิใช้เงินดังกล่าวเพื่อประโยชน์ส่วนตัว มีการนำไปใช้ตามวัตถุประสงค์จริง มีเหตุผลทางกฎหมายที่จะถือว่าเงินดังกล่าวไม่ใช่เงินได้ของ ก. แต่เป็นเงินที่รับไว้แทนผู้อื่น

ภาระการพิสูจน์ (Burden of Proof) ที่หนักหน่วง

แม้ในทางทฤษฎีจะไม่ใช่เงินได้ แต่ในทางปฏิบัติเจ้าของบัญชีต้องเตรียมหลักฐาน 6 ประการเพื่อยืนยันต่อกรมสรรพากร

1. ประกาศหรือข้อความเชิญชวนบริจาคที่ระบุวัตถุประสงค์ชัดเจน
2. หลักฐานการโอนเงินของผู้บริจาค
3. รายการเดินบัญชีธนาคาร (Statement) ที่แสดงยอดรับและจ่ายอย่างเป็นระบบ
4. ใบเสร็จรับเงินหรือหลักฐานการซื้อสิ่งของช่วยเหลือ
5. ภาพถ่ายหรือหลักฐานการส่งมอบเงินและสิ่งของให้แก่ผู้ประสบภัย
6. รายงานสรุปยอดรับบริจาค ยอดใช้จ่าย และเงินคงเหลือ ถ้ามี

ประเด็นระบบ e-Payment ตามมาตรา 3 สัตตรส

การที่มียอดรับโอนเข้าเกิน 3,000 ครั้ง หรือตั้งแต่ 400 ครั้งและมียอดรวมตั้งแต่ 2 ล้านบาทขึ้นไป จนธนาคารต้องรายงานกรมสรรพากรนั้น เป็นเพียงจุดเริ่มต้นของการตรวจสอบ ไม่ใช่ข้อสรุปว่าผู้รับโอนต้องเสียภาษีจากเงินทั้งหมด

กรณีที่ 2: รับเงินไว้เป็นประโยชน์ส่วนตัว

หากผู้บริจาคให้เงินโดยมีเจตนาให้เป็นประโยชน์แก่ผู้รับ และผู้รับมีสิทธิครอบครองหรือใช้ประโยชน์ตามอำเภอใจ ต้องพิจารณาประเภทเงินได้ตามมาตรา 40 และหลักเกณฑ์การยกเว้นภาษีตามมาตรา 42 เช่น มาตรา 42(27)–(29) เกี่ยวกับการให้โดยเสน่หาหรือสาธารณประโยชน์ ซึ่งไม่ควรนำเงินบริจาคช่วยภัยพิบัติมาปะปนกันโดยอัตโนมัติ

ข้อสรุปมิติภาษี

หากพิสูจน์ได้ว่าบุคคลธรรมดาเป็นเพียงผู้รับเงินแทนผู้บริจาคและไม่มีสิทธิประโยชน์ส่วนตัว ก็ไม่มีภาระต้องเสียภาษีเงินได้บุคคลธรรมดา แต่หากนำไปใช้ส่วนตัวต้องเสียภาษีตามกฎหมาย

3. วิเคราะห์เปรียบเทียบ: รับบริจาคผ่านมูลนิธิปลอดภัยกว่าบัญชีบุคคลธรรมดาหรือไม่?

หนึ่งในรูปแบบการรับบริจาคที่ควรนำมาเปรียบเทียบ คือการรับบริจาคผ่านมูลนิธิ เช่น กรณีมูลนิธิ ม.ร.ว.เสนีย์ ปราโมช ของพรรคประชาธิปัตย์ ซึ่งมีสถานะเป็นนิติบุคคลแยกต่างหากจากพรรคการเมืองและบุคคลธรรมดา มีโครงสร้างการรับเงินและการจัดทำบัญชีของตนเองชัดเจน แต่ต้องมองให้รอบด้านใน 3 ด้าน

ด้านที่หนึ่ง: ภาษีอากร

มูลนิธิที่จดทะเบียนเป็นนิติบุคคลไม่ได้หมายความว่าจะได้รับยกเว้นภาษีทุกประเภทโดยอัตโนมัติ ต้องพิจารณาประเภทรายได้และสถานะตามประกาศการเป็นองค์การหรือสถานสาธารณกุศลตามประมวลรัษฎากร รวมถึงสิทธิประโยชน์ของผู้บริจาคตามหลักเกณฑ์ของกรมสรรพากร

ด้านที่สอง: กฎหมายพรรคการเมือง

หากมูลนิธิรับเงินเพื่อดำเนินกิจกรรมสาธารณประโยชน์อย่างเป็นอิสระ มีวัตถุประสงค์ชัดเจน จะมีความแตกต่างจากการรับบริจาคในนามพรรค

แต่หากข้อเท็จจริงชี้ว่ามูลนิธิเป็นเพียงช่องทางรับเงินแทนพรรคเพื่อทำกิจกรรมทางการเมือง ก็ยังต้องตรวจสอบว่าเข้าข่ายมาตรา 67 หรือไม่

ด้านที่สาม: ความโปร่งใส

การรับบริจาคผ่านมูลนิธิที่ดำเนินงานอย่างเป็นอิสระและมีระบบบัญชีตรวจสอบได้ ย่อมมีโครงสร้างที่ชัดเจนกว่าบัญชีบุคคลธรรมดาในเชิงรูปแบบ แต่ไม่ใช่เกราะวิเศษที่จะป้องกันความรับผิดทางกฎหมายได้โดยอัตโนมัติ

4. การแยกแยะความรับผิด: “ไม่เสียภาษี” ไม่ได้แปลว่า “ไม่ผิดกฎหมายอื่น”

หัวใจสำคัญที่สุดคือการแยกการตรวจสอบออกเป็น 3 มิติที่เป็นอิสระต่อกัน

“ไม่เสียภาษีเงินได้บุคคลธรรมดา” ≠ “ถูกต้องตาม พ.ร.ป.พรรคการเมือง/พ.ร.บ.เรี่ยไร”

มิติภาษีอากร – กรมสรรพากร: พิจารณาว่าเงินเป็นของใคร มีการได้รับประโยชน์ทางเศรษฐกิจหรือไม่ และเข้าข้อยกเว้นภาษีหรือไม่

มิติกฎหมายพรรคการเมือง – กกต.: พิจารณาว่าเป็นการรับเพื่อประโยชน์พรรคหรือไม่ รวมถึงปฏิบัติตามมาตรา 67 มาตรา 71 และระเบียบ กกต.ครบถ้วนหรือไม่

มิติกฎหมายควบคุมการเรี่ยไร – กรมการปกครอง: พิจารณาว่าวิธีการและวัตถุประสงค์เข้าข่ายต้องขออนุญาตหรือไม่

ดังนั้น ต่อให้ผู้รับโอนเงินจะนำไปช่วยน้ำท่วมครบทุกบาทจนไม่ต้องเสียภาษี ก็ไม่ได้แปลว่าจะพ้นผิดในชั้น กกต. หรือ พ.ร.บ.เรี่ยไร

ในทางกลับกัน การมีข้อสงสัยเรื่องพรรคการเมืองก็ไม่ได้ทำให้เงินกลายเป็นเงินได้ส่วนตัวโดยอัตโนมัติ

บทสรุป: ตรวจสอบได้ แต่อย่าตัดสินก่อนแยกแยะข้อกฎหมาย

กรณีข้อร้องเรียนของนายศรีสุวรรณ จรรยา ต่อพรรคการเมืองทั้ง 4 พรรค เป็นสิ่งที่ควรได้รับการตรวจสอบอย่างจริงจัง เพราะเงินบริจาคคือความไว้วางใจของประชาชน แต่การตรวจสอบต้องตั้งอยู่บนฐานคิดที่ถูกต้อง

ด้านภาษีอากร: อย่าวัดจากชื่อบัญชี แต่วัดจากกรรมสิทธิ์ สิทธิประโยชน์ และความเป็นตัวแทนส่งต่อที่แท้จริง

ด้านกฎหมายพรรคการเมือง: ต้องพิจารณาเจตนาและระเบียบ กกต.ที่มีผลใช้บังคับในขณะเกิดเหตุอย่างเคร่งครัด

ด้านกฎหมายควบคุมการเรี่ยไร: ตรวจสอบวัตถุประสงค์และวิธีการขออนุญาตตามกฎหมาย

ด้านความโปร่งใส: ไม่ว่าจะเป็นบุคคล พรรคการเมือง หรือมูลนิธิ ทุกฝ่ายต้องมีหลักฐานแสดงที่มาและการใช้จ่ายที่ตรวจสอบได้

เจตนาดีในการช่วยเหลือผู้ประสบภัยควรได้รับการยกย่อง แต่ความโปร่งใสทางกฎหมายก็ต้องได้รับการพิสูจน์เช่นกัน ในระบอบประชาธิปไตย การตรวจสอบเป็นสิ่งจำเป็น แต่กระบวนการต้องตั้งอยู่บน หลักนิติธรรม (Rule of Law) ไม่ใช่ความรู้สึกทางการเมือง

วัส ติงสมิตร
นักวิชาการอิสระ
15 พฤศจิกายน 2569