คณะกรรมาธิการ คือ เครื่องมือของรัฐสภาอย่างหนึ่งในการตรวจสอบฝ่ายบริหาร และอย่างยิ่งแล้วโดยเฉพาะฝ่ายค้านที่จะมีอำนาจในการถ่วงดุล อำนาจเรียกข้อมูลและบุคคลมาชี้แจงเพื่อตรวจสอบความชอบธรรมและความรับผิดชอบของรัฐบาลต่อสภาผู้แทนราษฎร ในทำนองเปรียบเทียบ การอภิปรายไม่ไว้วางใจเป็นการตรวจสอบรัฐบาลในภาพใหญ่ คณะกรรมาธิการก็คือเครื่องมือสำหรับการตรวจสอบในรายละเอียด เป็นพื้นที่ที่ฝ่ายค้านสามารถติดตามนโยบาย ตรวจสอบการใช้งบประมาณ เรียกหน่วยงานที่เกี่ยวข้องมาชี้แจง และขุดค้นข้อเท็จจริงในประเด็นที่อาจยังไม่ปรากฏเป็นข่าวหรือยังไม่ใหญ่พอที่จะนำไปสู่การอภิปรายไม่ไว้วางใจ
ความสำคัญของกลไกนี้จึงอยู่ที่การทำให้การตรวจสอบรัฐบาลไม่จำเป็นต้องรอจนถึงวันที่ฝ่ายค้านยื่นญัตติซักฟอก แต่สามารถดำเนินการได้ตลอดทั้งปี เป็นที่น่าสนใจว่า กรรมาธิการที่ได้รัยความสนใจมักจะเป็นกรรมาธิการโควตาพรรคฝ่ายค้านที่ทำหน้าที่ตรวจสอบอย่างเข้มข้นกว่า ขณะเดียวกันก็ยังเป็นพื้นที่บ่มเพาะให้กับสส.หน้าใหม่ เห็นได้ว่าสส. ฝ่ายค้านหลายคนที่โด่งดังและเป็นที่รู้จักของสังคมส่วนใหญ่ก็เริ่มมาจากทำงานในชั้นกรรมาธิการ หรือในบางกรณีก็เป็นการฝึกพูด ตั้งประเด็นและตรวจสอบผ่านข้อมูลที่ได้มา สส.สมัยแรกส่วนใหญ่ก็จะไปนั่งอยู่ในคณะกรรมาธิการ คณะอนุกรรมาธิการแล้วแต่พรรคนั้นจะได้รับมอบหมาย
สำหรับสภาผู้แทนราษฎรชุดที่ 27 มีการจัดตั้งคณะกรรมาธิการสามัญทั้งหมด 35 คณะ คณะละ 15 คน โดยการจัดสรรตำแหน่งประธานเป็นไปตามสัดส่วนของจำนวนสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรแต่ละพรรค โดยพรรคภูมิใจไทยได้รับตำแหน่งประธาน 14 คณะ พรรคประชาชน 9 คณะ พรรคเพื่อไทย 5 คณะ พรรคกล้าธรรม 4 คณะ พรรคประชาธิปัตย์ 2 คณะ และพรรคไทรวมพลัง 1 คณะ
เมื่อพิจารณาตามสถานะทางการเมืองของพรรคฝ่ายค้านหลักในปัจจุบัน พรรคประชาชนและพรรคประชาธิปัตย์จึงมีตำแหน่งประธานคณะกรรมาธิการรวมกัน 11 คณะ จากทั้งหมด 35 คณะ น่าสนใจว่า ในจำนวน 11 คณะดังกล่าว มีหลายคณะที่เกี่ยวข้องโดยตรงกับการตรวจสอบการทำงานของรัฐบาล
เริ่มจากคณะกรรมาธิการของ สส.รังสิมันต์ โรม ประธานคณะกรรมาธิการการกฎหมาย การยุติธรรมและสิทธิมนุษยชน ซึ่งมีขอบเขตการทำงานเกี่ยวข้องกับกระบวนการยุติธรรมและการใช้อำนาจรัฐและเป็นประเด็นอยู่ในขณะนี้ ขณะที่ นพ.วาโย อัศวรุ่งเรือง ดำรงตำแหน่งประธานคณะกรรมาธิการกิจการศาล องค์กรอิสระ องค์กรอัยการ รัฐวิสาหกิจ องค์การมหาชน และกองทุน
ด้านการตรวจสอบงบประมาณ น.ส.รักชนก ศรีนอก เป็นประธานคณะกรรมาธิการศึกษาการจัดทำและติดตามการบริหารงบประมาณ ซึ่งเป็นหนึ่งในกลไกสำคัญในการติดตามการใช้จ่ายเงินของรัฐบาล ตั้งแต่กระบวนการจัดทำงบประมาณไปจนถึงการนำงบประมาณไปใช้จริง
ขณะที่ นายวีระยุทธ กาญจน์ชูฉัตร เป็นประธานคณะกรรมาธิการการพัฒนาเศรษฐกิจ นายศุภณัฐ มีนชัยนันท์ เป็นประธานคณะกรรมาธิการการคมนาคม นายเอกราช อุดมอำนวย เป็นประธานคณะกรรมาธิการการทหาร นายภัทรพงษ์ ลีลาภัทร์ เป็นประธานคณะกรรมาธิการการป้องกันและบรรเทาผลกระทบจากภัยพิบัติและสาธารณภัย น.ส.ภคมน หนุนอนันต์ เป็นประธานคณะกรรมาธิการการพัฒนาการเมือง การสื่อสารมวลชน และการมีส่วนร่วมของประชาชน และ น.ส.รัชนก สุขประเสริฐ เป็นประธานคณะกรรมาธิการการสวัสดิการสังคม
ส่วนพรรคประชาธิปัตย์ได้รับตำแหน่งประธาน 2 คณะ ได้แก่ นายพิทักษ์เดช เดชเดโช ประธานคณะกรรมาธิการการป้องกันปราบปรามการฟอกเงินและยาเสพติด และ นายสกลธี ภัททิยกุล ประธานคณะกรรมาธิการการสาธารณสุข
กล่าวได้ว่า แม้ฝ่ายค้านจะไม่ได้เป็นผู้กำหนดทิศทางการบริหารราชการแผ่นดิน แต่การมีประธานคณะกรรมาธิการอยู่ในหลายด้านทำให้ฝ่ายค้านยังมีพื้นที่ในการติดตาม ตรวจสอบ และตั้งคำถามต่อการทำงานของรัฐบาลได้อย่างต่อเนื่อง
หากมองออกไปยังต่างประเทศ จะพบว่าคณะกรรมาธิการเป็นกลไกที่มีความสำคัญอย่างยิ่งต่อการทำงานของรัฐสภา โดยเฉพาะในอังกฤษและสหรัฐอเมริกา ซึ่งมีระบบการตรวจสอบที่แตกต่างกัน แต่ต่างให้ความสำคัญกับบทบาทของคณะกรรมาธิการ อังกฤษใช้ระบบ Select Committee ที่เชื่อมโยงคณะกรรมาธิการแต่ละชุดเข้ากับกระทรวงที่รับผิดชอบโดยตรง ประธานคณะกรรมาธิการส่วนใหญ่ได้รับเลือกจากสมาชิกสภาทั้งสภา และมีธรรมเนียมให้ประธาน Public Accounts Committee มาจากฝ่ายค้าน เพื่อทำหน้าที่ตรวจสอบความคุ้มค่าของการใช้จ่ายภาครัฐ
แม้ระบบอังกฤษจะมีอำนาจ send for persons, papers and records แต่บังคับ ส.ส. สมาชิกสภาขุนนาง หรือรัฐมนตรีให้มาชี้แจงไม่ได้ไม่ได้มีอำนาจบังคับบุคคลมาชี้แจงได้ แต่ใช้แรงกดดันทางการเมือง คุณภาพของรายงาน และความคาดหวังของสาธารณะเป็นเครื่องมือสำคัญ ส่วนสหรัฐอเมริกาให้อำนาจคณะกรรมาธิการในการออกหมายเรียก (Subpoena) บุคคลและเอกสาร หากผู้ถูกเรียกไม่ปฏิบัติตามอาจเข้าสู่กระบวนการดำเนินคดีฐานหมิ่นรัฐสภา (Contempt of Congress) ได้
ทั้งสองประเทศมีความแตกต่างสำคัญคือ อังกฤษใช้ความชอบธรรมและแรงกดดันทางการเมืองเป็นเครื่องมือ ขณะที่สหรัฐฯ มีอำนาจทางกฎหมายรองรับการตรวจสอบอย่างชัดเจนและสะท้อนให้เห็นว่า คณะกรรมาธิการเป็นสถาบันที่มีบทบาทในการควบคุมและกำกับดูแลฝ่ายบริหาร
มองกลับมาที่ประเทศไทย ข้อจำกัดสำคัญของคณะกรรมาธิการเกิดขึ้นหลังศาลรัฐธรรมนูญวินิจฉัยในปี 2563 ว่าบทบัญญัติบางมาตราของ พ.ร.บ.คำสั่งเรียกของคณะกรรมาธิการฯ พ.ศ. 2554 ขัดต่อรัฐธรรมนูญ 2560 มาตรา 129 ผลจากคำวินิจฉัยดังกล่าวทำให้มีการตราฐ พ.ร.บ.อำนาจเรียกของคณะกรรมาธิการของสภาผู้แทนราษฎรและวุฒิสภา พ.ศ.2568 ซึ่งในหลักการคณะกรรมาธิการยังมีอำนาจเรียกบุคคลหรือเอกสารมาประกอบการพิจารณา แต่ไม่มีอำนาจออกคำสั่งเรียกที่มีผลบังคับและบทลงโทษทางอาญาเช่นในอดีต
ถือเป็นข้อจำกัดสำคัญของกลไกตรวจสอบและถ่วงดุลที่ถูกท้าทาย เพราะในทางปฏิบัติการตรวจสอบจะมีประสิทธิภาพได้ก็ต่อเมื่อคณะกรรมาธิการสามารถเข้าถึงข้อมูลและข้อเท็จจริงที่จำเป็น ไม่ใช่ต้องรอความสมัครใจจากหน่วยงานหรือบุคคลที่ถูกตรวจสอบเพียงฝ่ายเดียว
ล่าสุด มีการเสนอแนวทางการปฏิบัติงานของคณะกรรมาธิการทั้ง 35 คณะ ยังกลายเป็นประเด็นถกเถียงทางการเมือง หลังมีการกำหนดให้การเรียกบุคคลและการบรรจุวาระบางเรื่องต้องผ่านมติของคณะกรรมาธิการ รวมถึงการจัดการกรณีที่มีหลายคณะพิจารณาเรื่องซ้ำซ้อนกัน ฝ่ายที่สนับสนุนมองว่าเป็นการสร้างมาตรฐานการทำงาน ลดความซ้ำซ้อน และป้องกันการใช้อำนาจโดยปราศจากมติขององค์คณะ ขณะที่ฝ่ายค้านกังวลว่าแนวทางดังกล่าวจะทำให้การตรวจสอบของฝ่ายค้านมีข้อจำกัดมากขึ้น โดยเฉพาะเมื่อคณะกรรมาธิการมีสมาชิกจากทั้งฝ่ายรัฐบาลและฝ่ายค้าน และการตัดสินใจต้องอาศัยเสียงข้างมาก
สำหรับข้อความเห็นของผมในทางการเมือง การอภิปรายไม่ไว้วางใจอาจเป็นเครื่องมือที่สร้างแรงสั่นสะเทือนต่อรัฐบาลได้มากที่สุด แต่ก็เป็นกลไกที่มีข้อจำกัดทั้งในด้านเวลาและผลทางการเมือง เพราะท้ายที่สุดต้องอาศัยเสียงข้างมากในสภาเป็นผู้ตัดสินว่ารัฐบาลจะยังคงดำรงตำแหน่งต่อไปหรือไม่
แต่กลไกที่จะมีประสิทธิภาพมากที่สุดของฝ่ายค้านคือ คณะกรรมาธิการ ซึ่งปัจจุบันถ้ามองตามการตรวจสอบอาจจะ Active ประเด็นไม่กี่คณะ สำหรับผมหากได้ใช้ให้เต็มที่ใน 11 คณะ จะสามารถติดตามประเด็นเฉพาะด้าน เรียกข้อมูลจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง เปิดพื้นที่ให้ประชาชนเข้าร้องเรียน และนำข้อเท็จจริงที่ค้นพบไปขยายผลสู่การอภิปรายในสภาได้ ซึ่งนี่จะเป็นจุดเริ่มต้นและฐานข้อมูลสำคัญของการอภิปรายไม่ไว้วางใจต่อไป
และจะน่าผิดหวังเป็นสำคัญหากข้อเสนอปฏิรูประบบคณะกรรมาธิการ (กมธ.) ในปัจจุบัน โดยกำหนดให้การเชิญหรือเรียกบุคคลหรือเอกสารมาชี้แจง ต้องได้มติที่ประชุม กมธ. ประเด็นปัญหาอยู่ที่การสร้างข้อจำกัดในการเชิญซึ่งเป็นลักษณะการขอความร่วมมือโดยสมัครใจมากกว่า หากจะกำหนดให้ต้องผ่านมติที่ประชุมทุกครั้งไป อาจเป็นการสร้างข้อจำกัดให้กับคณะกรรมาธิการในในการปฏิบัติงานได้ หรือล่าสุดที่มีการเสนอแก้ไขข้อบังคับการประชุมสภาฯ ที่ร่างหนึ่งที่ได้รับการเสนอในสภาฯ กำหนดให้การแถลงข่าวหรือชี้แจงเรื่องใด ๆ ของ กมธ. ของใช้มติไม่น้อยกว่ากึ่งหนึ่งของ กมธ. ทั้งหมดเท่าที่มีอยู่ หรือการถ่ายทอดสดการประชุมที่ต้องได้รับมติที่ประชุมเช่นเดียวกัน เรื่องนี้ก็จะเป้นประเด็นการตั้งคำถามเรื่องการรับรู้ของประชาชนเช่นเดียวกัน
แม้การมีประธานกรรมาธิการจากฝ่ายค้าน 11 คณะ จะไม่ได้เป็นหลักประกันเสมอไปว่ารัฐบาลจะถูกตรวจสอบอย่างมีประสิทธิภาพ เพราะยังต้องขึ้นอยู่กับอำนาจตามกฎหมาย ความเป็นอิสระในการทำงาน คุณภาพของข้อมูล และความสามารถในการทำให้ข้อค้นพบกลายเป็นประเด็นสาธารณะ แต่สิ่งหนึ่งที่ปฏิเสธไม่ได้คือ ในวันที่ฝ่ายค้านไม่มีอำนาจบริหาร และไม่สามารถกำหนดนโยบายของรัฐบาลได้โดยตรง คณะกรรมาธิการคือหนึ่งในพื้นที่สำคัญที่สุดที่ฝ่ายค้านยังสามารถใช้ตรวจสอบการใช้อำนาจรัฐได้
หากการใช้อำนาจตรวจสอบนี้ถูกจำกัดลงไป พร้อมๆ กับสถานการณ์ความเชื่อมั่นต้อองค์กรตรวจสอบอย่างองค์อิสระที่มีอยู่ จะเป็นการสร้างแรงกดดันและความตึงเครียดทางการเมืองโดยไม่จำเป็น เพราะในระบอบประชาธิปไตยยิ่งมีพื้นที่เล่นให้กับฝั่งขั้วความคิดตรงข้ามน้อยเท่าไหร่โอกาสที่ความขัดแย้งจะบานปลายยิ่งเป็นไปมากทเท่านั้น ดังเช่นที่เราเห็นมาในอดดีต

