เปิดข้อเสนอต่อที่ประชุมJWG แก้วิกฤตสารพิษข้ามพรมแดน
หมายเหตุ – นักวิชาการด้านสิ่งแวดล้อมและเครือข่ายภาคประชาชนปกป้องแม่น้ำกก สาย รวก โขง
และกระบุรี สะท้อนปัญหาสารพิษในแม่น้ำจากการทำเหมืองแร่ในประเทศเพื่อนบ้าน รวมทั้งมีข้อเสนอต่อที่ประชุมคณะกรรมการปฏิบัติการ (Joint Working Group: JWG) ที่กรุงเทพฯ ระหว่าง วันที่ 25-26 พฤศจิกายน 2569 เพื่อเร่งแก้ปัญหาสารหนูและโลหะหนักปนเปื้อนข้ามพรมแดนในแม่น้ำในพื้นที่ภาคเหนือ
ผศ.ดร.ว่าน วิริยา
อาจารย์ประจำภาควิชาเคมี-ผช.หน.ศูนย์วิจัยวิทยาศาสตร์สิ่งแวดล้อม มหาวิทยาลัยเชียงใหม่

การประชุมคณะกรรมการปฏิบัติการ (Joint Working Group: JWG) ครั้งที่ 1 ที่จะจัดขึ้นในวันที่ 25-26 พฤศจิกายน 2569 เพื่อเร่งแก้ปัญหาสารหนูและโลหะหนักปนเปื้อนข้ามพรมแดนในแม่น้ำสาย แม่น้ำกก และแม่น้ำรวก มีข้อเสนอหลายด้านที่อยากฝากถึงรัฐบาลและหน่วยงานที่เกี่ยวข้องที่จะเข้าร่วมประชุม อันดับแรกคือ ต้องมีการตรวจวัดสารพิษในแม่น้ำร่วมกันในคณะกรรมการตรวจสอบทั้ง 2 ฝ่ายว่ามีต้นตอจากไหนเพื่อความชัดเจน
ส่วนเนื้อหาใน TOR ที่รัฐบาลไทยลงนามกับเมียนมาเรื่องขอบเขตอำนาจหน้าที่ของคณะทำงานที่แต่งตั้งขึ้นมาเพื่อแก้ไขปัญหามลพิษในแม่น้ำกกและแม่น้ำสาย เมื่อเดือนสิงหาคมที่ผ่านมา จากการตรวจสอบพบว่า การเปิดเผยข้อมูลต่างๆ ต้องได้รับความเห็นชอบทั้ง 2 ฝ่าย อยากเสนอให้ปรับเปลี่ยนเป็นต้องมีการเปิดเผยข้อมูลให้ได้รับทราบไม่ว่าจะเป็นฝ่ายใดฝ่ายหนึ่ง และกระบวนการในการทดสอบต้องเป็นไปตามมาตรฐานสากล
เนื่องจากมาตรฐานการตรวจสอบสารหนูปนเปื้อนในน้ำระหว่างไทยและเมียนมามีความแตกต่างกัน มาตรฐานค่าสารหนูในน้ำ ไทยอยู่ที่ไม่เกิน 0.01 มิลลิกรัมต่อลิตร แต่เมียนมากำหนดมาตรฐานน้ำผิวดินแห่งชาติไว้ที่ 0.05 มิลลิกรัมต่อลิตร หากจะอ้างอิงก็ควรอ้างค่ามาตรฐานสากลที่องค์การอนามัยโลก (WHO) กำหนด คือไม่เกิน 0.01 มิลลิกรัมต่อลิตร แล้วจึงมาร่วมกันตรวจวัดด้วยกัน
ข้อเสนอที่ 2 เรื่องกระบวนการในการขนส่งแร่ที่ผิดกฎหมาย หรือการนำแร่จากเหมืองแร่ผิดกฎหมาย ต้องมีกระบวนการในการตรวจสอบและหยุดการขนส่ง ขณะเดียวกันประเทศไทยต้องไม่เป็นสถานที่ Transit โดยไม่บ่งบอกถึงแร่ดังกล่าวชัดเจน
ข้อเสนอที่ 3 เรื่องนวัตกรรมและงานวิจัย ควรเป็นงานวิจัยที่ทั้ง 2 ฝ่ายร่วมกันเพื่อแก้ไขปัญหา เนื่องด้วยการทำเหมืองแร่เกิดขึ้นมาแล้วหลายปี มีการสะสมของสารพิษในทั้ง
2 พื้นที่ และพื้นที่อื่นๆ ในประเทศข้างเคียงด้วย ดังนั้น ผู้รับผิดชอบต้องเป็นผู้ที่ก่อมลพิษขึ้นมา จะต้องเป็นผู้ออกค่าใช้จ่ายเพื่อแก้ปัญหา ซึ่งรวมถึงเรื่องของนวัตกรรมต่างๆ ที่จะนำมาใช้และต้องเยียวยาประชาชนที่ได้รับผลกระทบทั้ง 2 พื้นที่
ข้อเสนอสุดท้าย คือ กระบวนการมีส่วนร่วมที่จะต้องเยียวยาและทำอย่างเร่งด่วน คือ ต้องมีกระบวนการในการหยุดทำเหมืองแร่ที่เป็นต้นตอปล่อยสารพิษลงสู่แม่น้ำ เพราะเวลานี้รู้แล้วว่ามลพิษเกิดจากแหล่งเหมืองแร่จึงควรหยุดกิจกรรมทั้งหมดก่อน เพื่อทำให้กระบวนการทำเหมืองแร่ถูกกฎหมาย
การประชุมที่จะเกิดขึ้นต้องไม่คุยเฉพาะกับเมียนมาเท่านั้น ควรมีฝั่งว้าและฝ่ายเทคนิคที่ดูแลพื้นที่รัฐฉานร่วมโต๊ะเจรจาเพื่อแก้ไขปัญหานี้ เพราะรัฐบาลเมียนมาไม่สามารถทำอะไรในพื้นที่ดังกล่าวได้ โดยส่วนตัวมองว่าการประชุมครั้งนี้อาจไม่ใช่การประชุมที่เบ็ดเสร็จเรียบร้อย จึงควรมีกระบวนการที่มีส่วนร่วมของผู้ที่มีอำนาจในพื้นที่ที่ปลดปล่อยมลพิษออกมา
ส่วนกรณีนายสุชาติ ชมกลิ่น รัฐมนตรีว่าการกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม จะประกาศเขตควบคุมมลพิษรอบแม่น้ำกก แม่น้ำสาย และแม่น้ำรวกนั้น ในกระบวนการแก้ปัญหาสามารถประกาศได้ แต่ไม่ใช่การประกาศเพียงอย่างเดียวแล้วไม่มีมาตรการอื่นมาแก้ไขปัญหา หรือการเยียวยาประชาชนที่ได้รับผลกระทบชัดเจน ไม่เห็นด้วยที่จะประกาศ แต่ถ้าประกาศแล้วมีงบประมาณลงพื้นที่ มีกระบวนการค้นหา วิธีการ หรือ
นำนวัตกรรมมาช่วยแก้ปัญหาก็เห็นด้วย เช่นเดียวกับกรณี ส.ว.และ ส.ส.เสนอให้รัฐบาลใช้ยาแรง ตามมาตรา 9 แห่ง พ.ร.บ.ส่งเสริมและรักษาคุณภาพสิ่งแวดล้อมแห่งชาติ พ.ศ.2535 เพื่อแก้วิกฤตสารปนเปื้อนในแม่น้ำภาคเหนือ และปัญหาสารพิษจากขยะกากอุตสาหกรรม ก็เป็นสิ่งที่ต้องทำควบคู่กันเพราะในอนาคตเราไม่สามารถรู้ได้ว่าจะเกิดปัญหาอะไรขึ้นอีกในประเทศ จึงต้องนำมาตรการนี้ใช้ควบคุมเพื่อไม่ให้เกิดปัญหาขึ้นอีกในอนาคต
การที่นายสุชาติ ชมกลิ่น จะขอเข้าไปดูพื้นที่เหมืองแร่ในประเทศเพื่อนบ้านเพื่อดูพื้นที่สร้างฝายดักตะกอน โดยส่วนตัวทำงานกับทุกฝ่าย รวมทั้งองค์กรเอกชน หรือเอ็นจีโอ ที่ทำงานด้านสิ่งแวดล้อมในประเทศเพื่อนบ้าน ซึ่งมีการเชิญทีมวิจัยเข้าไปเก็บตัวอย่างในพื้นที่เหมืองแร่ แต่ไม่กล้าไปเพราะอันตรายมาก ยอมรับว่าเป็นหนึ่งในทีมที่มีตัวอย่างน้ำจากประเทศเพื่อนบ้านมากที่สุดแต่ไม่สามารถเปิดเผยข้อมูลทั้งหมดได้ การเดินทางเข้าไปจะเข้าไปเพื่ออะไร เพราะสามารถดูจากแผนที่ดาวเทียมทางอากาศได้ การขอเข้าไปในพื้นที่ไม่ใช่เรื่องง่ายหรือหากเข้าไปได้จะมีกระบวนการอย่างไรต่อไปในการแก้ปัญหา
ทั้งนี้ หากมีการยกประเด็นปัญหาเรื่องมลพิษในแม่น้ำ และสารพิษจากขยะกากอุตสาหกรรมเป็นวาระแห่งชาติ และนายกรัฐมนตรีนั่งบัญชาการหัวโต๊ะ เป็นเรื่องที่ควรเกิดตั้งแต่แรกที่มีปัญหาไม่ควรปล่อยให้เวลาล่วงเลยมานานทับถมมาเรื่อยๆ กระจายไปในพื้นที่ต่างๆ ซึ่งบางประเด็นก็ไม่ใช่ข้อมูลจริงทั้งหมด จนประชาชนเกิดความตื่นตระหนกและนักท่องเที่ยวก็ไม่กล้าเดินทางมา หากนายกรัฐมนตรีตั้งปัญหานี้ขึ้นเป็นวาระแห่งชาติและเดินหน้าแก้ไขมาตั้งแต่ต้นก็จะเกิดเรื่องดีๆ ขึ้นกว่านี้
การนำเสนอข่าวในประเด็นเรื่องสารพิษในแม่น้ำ ควรนำเสนอข่าวในด้านที่ชัดเจนและถูกต้อง เพื่อไม่ให้ชาวบ้านในพื้นที่ จ.เชียงใหม่และเชียงราย ตื่นตระหนก เพราะตอนนี้ชาวบ้านวิตกกังวลมาก ไม่กล้ากินอาหารหรือพืชผักในพื้นที่เพราะกลัวปนเปื้อนสารหนูและโลหะหนัก หากตรวจสารหนูในประชากรในประเทศไทยทั้งหมดทุกคนมีสารหนูในร่างกาย แต่มีมากมีน้อยขึ้นอยู่กับแต่ละบุคคล เพราะสารหนูมีทั้งที่เป็นอินทรีย์และอนินทรีย์ แบบอินทรีย์ทุกคนได้รับอยู่แล้วในคนที่กินอาหารทะเล หรืออาหารแปรรูป ซึ่งมีสารหนูที่เป็นอินทรีย์ที่ร่างกายขับออกได้
แต่สารหนูที่เป็นอันตราย คือที่เป็นอนินทรีย์ คนที่อยู่ในพื้นที่ใกล้แม่น้ำที่มีอันตราย ใน 100 คน อาจมี 5 คนที่ได้รับผลกระทบจากสารหนู จึงไม่ควรกังวลมากไปว่าน้ำประปาในพื้นที่จะมีสารหนูปนเปื้อน โดยเฉพาะประปาส่วนภูมิภาคไม่มีปัญหาเรื่องโลหะหนักปนเปื้อนอยู่แล้ว ยกเว้นระบบประปาหมู่บ้าน หรือบ่อน้ำที่อยู่ใกล้แหล่งน้ำที่พบสารหนูปนเปื้อน แต่พื้นที่ไกลๆ ไม่มีผลกระทบ
น.ส.เพียรพร ดีเทศน์
กรรมการบริหาร Rivers and Rights
มูลนิธิพัฒนาชุมชนและเขตภูเขา (พชภ.)

ปัญหามลพิษข้ามพรมแดนในปัจจุบันไม่ได้เกิดขึ้นแค่ในพื้นที่ จ.เชียงราย แค่แม่น้ำกก สาย รวก โขง เท่านั้น แต่ยังมี 7 จังหวัดลุ่มน้ำโขงภาคอีสาน แม่น้ำสาละวินที่ จ.แม่ฮ่องสอน และแม่น้ำกระบุรี ที่ จ.ระนองด้วย ซึ่งถือเป็นโจทย์ใหญ่ของประเทศไทย ไม่ใช่มองมาที่ จ.เชียงราย เพียงจุดเดียว ซึ่งสาเหตุสำคัญของปัญหาเหล่านี้เกิดจากการทำเหมืองที่ขาดการควบคุมในพื้นที่ต้นน้ำของแต่ละสายน้ำ เป็นการทำเหมืองในประเทศเพื่อนบ้านอย่างเข้มข้นและมีขยายตัวเพิ่มขึ้นอยู่ตลอดเวลา
เหมืองแร่เหล่านี้ มีทั้งไม่ปรากฏชัดและปรากฏชัดที่เห็นได้จากพื้นที่ชายแดนไทย หรือในภาพถ่ายทางดาวเทียมของทั้งจิสด้าของประเทศไทย หรือระบบดาวเทียมของต่างประเทศ ไม่เพียงแต่จะมีจำนวนมาก ยังมีแนวโน้มของการเพิ่มหรือขยายตัวของเหมืองแร่มากขึ้นเรื่อยๆ ซึ่งแนวทางการประกาศเขตควบคุมมลพิษของกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม (ทส.) ถือเป็นแนวทางที่ดี ที่เชื่อว่าจะสามารถควบคุมหรือแก้ไขปัญหาเรื่องมลพิษข้ามพรมแดนได้ในระดับหนึ่ง แต่ไม่ไช่เพียงแค่แม่น้ำกก สาย รวก หรือน้ำโขง ที่ จ.เชียงราย แต่ต้องควบคุมพื้นที่กว้างกว่านี้ เช่น ล่าสุดที่ จ.หนองคาย สำนักงานสาธารณสุขจังหวัดประกาศว่าตรวจพบสารหนูในร่างกายเกินมาตรฐานของคนที่อาศัยในลุ่มน้ำโขงถึง 17 คน ที่เป็นชาวประมงและคนที่สัมผัสกับแม่น้ำโขงมาโดยตลอด
การทำงานเพื่อแก้ไขปัญหามลพิษ ต้องทำงานควบคู่กันไปในหลายระดับ ต้องมีการเจรจาเหมืองแร่ที่ไม่มีการควบคุมในประเทศเพื่อนบ้านประเทศที่รับซื้อ หรือประเทศที่ได้ประโยชน์จากห่วงโซ่อุปทานแร่เหล่านี้ ไม่เพียงแต่ประเทศเมียนมา อาจรวมถึงประเทศอื่นที่ได้รับประโยชน์ โดยเฉพาะประเทศจีน เข้าใจว่านายกรัฐมนตรีของไทยเข้าไปพูดคุยเจรจากับประเทศเหล่านี้บ้างแล้ว แต่ยังไม่ทราบข้อมูลว่าจะมีการยุติอย่างไรกับต้นทางของแหล่งก่อมลพิษ ตอนนี้เหมืองเหล่านี้ยังมีความพยายามเปิดเหมืองเพิ่มขึ้น จึงเป็น
สิ่งที่น่ากังวลเป็นอย่างยิ่ง
คิดว่าหากมองในแง่ดี วันนี้หน่วยงานภาครัฐของไทยยังมีการตรวจสอบเรื่องนี้ โดยกรมควบคุมมลพิษยังมีการตรวจการปนเปื้อนของสารโลหะหนักที่เป็นพิษซึ่งไหลมาจากแม่น้ำสายต่างๆ ในเขตประเทศเมียนมาอย่างต่อเนื่อง โดยเฉพาะแม่น้ำสาย ตลอด 2 ปีที่่ผ่านมาการตรวจ 23 ครั้ง แม่น้ำมีสารพิษโดยเฉพาะสารหนูเกินค่ามาตรฐานทั้ง 23 ครั้ง ในขณะเดียวกันประชาชนที่อยู่ในพื้นที่ที่ได้รับผลกระทบ เช่น ชาวนา อาจจะไม่สามารถขายข้าวได้หรือราคาตกต่ำ หรือชาวนาในพื้นที่อื่นที่ไม่เกี่ยวข้องกับลำน้ำ ลุ่มน้ำที่เป็นก็อาจถูกเหมารวม ไม่สามารถที่จะขายข้าวได้
ขณะนี้พบว่าโรงสีข้าวหลายแห่งปฏิเสธการรับซื้อข้าวเปลือกจากเกษตรกรในพื้นที่ซึ่งสร้างความเดือดร้อนให้กับชาวนาเป็นอย่างมาก เนื่องจากก่อนหน้านี้เกษตรกรมีความกังวลเกี่ยวกับปัญหาสารปนเปื้อนในแหล่งน้ำและผลผลิตทางการเกษตรอยู่แล้ว เมื่อถึงฤดูเก็บเกี่ยวซึ่งเป็นช่วงเวลาที่ชาวนาจะนำผลผลิตออกจำหน่ายเพื่อสร้างรายได้ กลับต้องเผชิญกับปัญหาไม่มีตลาดรองรับและถูกปฏิเสธการรับซื้อ ทั้งที่เกษตรกรไม่ได้เป็นผู้ก่อให้เกิดปัญหามลพิษดังกล่าว จึงมองว่าเป็นสถานการณ์ที่ไม่เป็นธรรมต่อประชาชนที่ต้องแบกรับผลกระทบ
เสนอให้กระทรวงเกษตรและสหกรณ์ และกระทรวงพาณิชย์ เข้ามาแก้ไขปัญหาอย่างเร่งด่วน
ด้วยการรับซื้อข้าวจากเกษตรกรทั้งหมด พร้อมจัดระบบตรวจสอบและแยกแหล่งที่มาของผลผลิตให้ชัดเจนว่าข้าวแต่ละส่วนมาจากพื้นที่ใด รวมถึงตรวจวิเคราะห์สารปนเปื้อนอย่างเป็นระบบ เพื่อจำแนกข้าวที่สามารถนำไปใช้เป็นอาหารได้อย่างปลอดภัย ส่วนผลผลิตที่ไม่เหมาะสมสำหรับการบริโภค ก็ควรพิจารณานำไปใช้ประโยชน์ในรูปแบบอื่น เช่น การผลิตเอทานอลหรืออุตสาหกรรมแปรรูป โดยต้องอยู่ภายใต้หลักเกณฑ์ความปลอดภัยที่เกี่ยวข้อง เพื่อไม่ให้เกษตรกรต้องรับภาระความเสียหายเพียงฝ่ายเดียว
ปัญหามลพิษไม่สามารถแก้ไขได้ด้วยหน่วยงานใดหน่วยงานหนึ่ง จะต้องบูรณาการร่วมกัน เช่น การแก้ปัญหาข้าว จะต้องแยกแยะว่าจะซื้อข้าวอย่างไร ส่วนไหนปนเปื้อนหรือส่วนไหนไม่ปนเปื้อน ต้องเร่งแก้ปัญหานี้อย่างจริงจังและทันที ต้องมองว่าเป็นปัญหาภัยคุกคามระหว่างประเทศ ไม่ใช่ปัญหาท้องถิ่นเฉพาะ อ.แม่สาย หรือ จ.เชียงราย เท่านั้น ต้องผนวกกันหลายกระทรวง เช่น กรมอุตสาหกรรมพื้นฐานและการเหมืองแร่ มีการตรวจเหมืองแร่ว่าจะมีการจำกัดเหมืองแร่อย่างไร
ปัญหามลพิษข้ามแดนเป็นปัญหาที่ใหญ่มาก เมื่อเทียบกับปัญหากากสารพิษที่ จ.ปราจีนบุรีหรือชลบุรี ใหญ่พอๆ กัน เกิดจากการทำอุตสาหกรรมที่ขาดการรับผิดชอบ ฉวยโอกาสที่ภาครัฐมาบังคับใช้กฎหมายน้อยหรือมีช่องโหว่กว้าง หรือมีช่องว่างทางกฎหมาย ทำให้เกิดภาระกับประชาชน เป็นภาระต่อแผ่นดินไทยที่ใช้น้ำอยู่ รวมถึงเศรษฐกิจ สุขภาพ แหล่งรายได้ด้วย
รัฐบาลต้องเร่งเข้ามาจัดการปัญหาและเยียวยาประชาชนโดยทันที รวมถึงวางมาตรการดูแลประชาชนทุกกลุ่มที่อาศัยอยู่ในพื้นที่เสี่ยงต่อการปนเปื้อน เนื่องจากประชาชนเหล่านี้กำลังได้รับผลกระทบจากปัญหามลพิษข้ามพรมแดนที่มีต้นตอมาจากกิจกรรมเหมืองแร่ในประเทศเพื่อนบ้าน ซึ่งชาวบ้านไม่ได้มีส่วนเกี่ยวข้องกับการก่อปัญหา แต่กลับต้องแบกรับผลกระทบทั้งด้านสุขภาพ การประกอบอาชีพ และความมั่นคงทางเศรษฐกิจในชีวิตประจำวัน
ปัญหาการปนเปื้อนสารโลหะหนัก โดยเฉพาะสารหนูเกินค่ามาตรฐานอย่างรุนแรงในแม่น้ำที่ไหลมาจากประเทศเพื่อนบ้าน โดยเฉพาะอย่างยิ่งในรัฐฉาน ได้แก่ แม่น้ำกก สาย รวก โขง สาละวิน และกระบุรีทางตอนใต้ของประเทศไทยนั้น พบว่ามีการทำเหมืองจำนวนมากที่ต้นน้ำลำธารในเขตของพม่า ซึ่งทราบกันดีว่ากลไกการควบคุมบริหารจัดการเหมืองแร่ หรือการจัดการมาตรฐานสิ่งแวดล้อมนั้น เรียกได้ว่าไม่มีเลย สิ่งที่กำลังเกิดขึ้นในขณะนี้ก็คือ แผ่นดินไทย ลำน้ำจำนวนมากในประเทศไทย รวมทั้งประชาชนไทย
และเกษตรกรไทย กำลังแบกรับต้นทุนทางสิ่งแวดล้อม ต้นทุนทางความมั่นคง และสุขภาพ จากการทำเหมืองที่ไร้ความรับผิดชอบแบบนี้
ในฐานะคนเชียงรายคนหนึ่ง ซึ่งได้รับผลกระทบโดยตรง เห็นว่ารัฐบาลไทยควรจะเจรจากับรัฐบาลพม่าและชนกลุ่มน้อยต่างๆ ที่เกี่ยวข้อง รวมทั้งธุรกิจทั้งหลายที่เกี่ยวข้องกับเหมืองแร่และอุตสาหกรรมแร่เหล่านี้ ให้กำกับดูแล มีความรับผิดชอบ และยุติต้นทางของมลพิษเหล่านี้ทันที ปีนี้เป็นปีที่ 2 เท่านั้นที่ประชาชนทราบว่ามีการทำเหมืองตอนบน ก่อนหน้านี้หลายปีก็มีการเริ่มทำเหมืองแล้ว และเหมืองเหล่านี้เพิ่มตัวอย่างรวดเร็ว ข้อมูลจาก สติมสัน เซ็นเตอร์ (Stimson Center) ระบุชัดเจนว่า เพียงปีนี้เท่านั้นมีเหมืองเพิ่มในพื้นที่ลุ่มน้ำโขงมากถึง 91 แห่ง เฉพาะพื้นที่ของกองกำลังว้า กองกำลังตะอาง กองกำลังโกก้างที่ไม่มีการควบคุมใดๆ หากประเทศไทยจริงจังกับการเจรจากับกลุ่มเหล่านี้รวมทั้งรัฐบาลทหารพม่า เชื่อว่ามีแนวทางที่จะจัดการได้
กรณีกระทรวงทรัพยากรฯมีแนวคิดจะเสนอ พ.ร.บ.สิ่งแวดล้อม เพื่อให้กระทรวงมีอำนาจจัดการบริหารเรื่องมลพิษเหล่านี้ เป็นเรื่องที่ดี แต่ปัญหามลพิษข้ามแดนเป็นปัญหาใหญ่ กระทรวงทรัพยากรฯเพียงกระทรวงเดียวไม่สามารถแก้ปัญหานี้ได้ทั้งหมด เพราะเรื่องนี้เกี่ยวข้องกับหลายกระทรวงมาก หากนายกรัฐมนตรี หรือคณะรัฐมนตรี มองปัญหานี้ไปที่ต้นเหตุ คือ เหมืองแร่ที่มีจำนวนมากและเพิ่มจำนวนขึ้น จึงต้องร่วมกันแก้ปัญหาในหลายระดับควบคู่กันไป ต้องเป็นนโยบายของรัฐบาลให้ทุกกระทรวงสามารถเข้ามาขับเคลื่อนหรือทำงานได้ ให้หน่วยที่ดูแลด้านต่างๆ เข้ามาจัดการร่วมกัน ที่สำคัญคือ ปัจจุบันนี้ รัฐไทยมองเห็นหรือยังว่าเรื่องนี้เป็นปัญหาข้ามพรมแดนที่มีปัญหามาจากประเทศเพื่อนบ้าน
กรณีภาคอีสานก็พบมีเหมืองแร่แรร์เอิร์ธ เหมืองแร่ทองคำ รวมทั้งโรงแต่งแร่ในประเทศเพื่อนบ้าน ทำให้ปลาในแม่น้ำโขงเป็นแผลพิการผิดปกติและตรวจพบสารหนูในแม่น้ำโขงและคนเกินค่ามาตรฐาน การที่ทางการไทยจะใช้เวทีการประชุมคณะกรรมการปฏิบัติการ (Joint Working Group: JWG) วันที่ 25-26 พฤศจิกายน ซึ่งเป็นการประชุมครั้งแรกประเทศไทย เพื่อขอเข้าไปดูพื้นที่เหมืองและจุดดักตะกอนฝั่งเหมือง เพื่อพิจารณาสร้างจุดดักตะกอนฝั่งเหมืองและฝั่งไทยนั้น ไม่แน่ใจว่าจะแก้ปัญหาได้ไหม เพราะเรายังไม่เห็นภาพการดักตะกอนเหล่านี้มาก่อน เหมืองที่เขาทำถูกต้องมีกระบบการจัดการที่ดี มีการจัดการสิ่งแวดล้อม ป้องกันมลพิษออกสู่สิ่งแวดล้อมมีมูลค่าสูงมาก แต่เหมืองเหล่านี้กำลังใช้โอกาสที่ประเทศเพื่อนบ้านของเรามีการใช้กฎหมายน้อย หรือไม่มีการบังคับใช้กฎหมาย มาเอาแร่สำคัญไป ขณะที่ผลกระทบมลพิษทั้งหมดไหลลงสู่ประเทศไทย สู่แม่น้ำหลายสายของไทยกระทบประชาชนหลายล้านคน
หากจะพูดถึงเหมืองในประเทศเพื่อนบ้านไม่ได้พูดเพียงแค่เหมือง 1 แห่ง เฉพาะที่ใกล้ชายแดนแม่สาย ที่เห็นจากภาพถ่ายดาวเทียมมีถึง 14 เหมือง และแม่น้ำกกมี 12 เหมือง ในลุ่มน้ำโขงทั้งหมดมีถึง 900 เหมือง เราจะทำอย่างไรให้เหมืองเหล่านี้ยุติการปล่อยมลพิษ หรือจัดการสิ่งแวดล้อมให้อยู่ในระดับที่ยอมรับได้ร่วมกัน มิเช่นนั้นก็คงแก้ไม่ได้ มันต้องคุยรัฐบาลต่อรัฐบาล และผู้เกี่ยวข้องกับผู้อยู่ในห่วงโซ่อุปทานเหมืองแร่เหล่านี้ด้วย
มีการเสนอให้รัฐบาลยกเรื่องนี้เป็นวาระแห่งชาติ เรียกร้องให้นายกรัฐมนตรีนั่งหัวโต๊ะเพื่อประชุมเรี่องนี้ หากเป็นไปได้เป็นเรื่องที่ดีมากๆ เพราะเรื่องนี้ชาวเชียงรายเรียกร้องมา 2 ปีแล้วนับตั้งแต่เริ่มได้รับผลกระทบ และมีผลการตรวจต่อเนื่องมาตลอด
ซึ่งวาระแห่งชาตินอกจากจะแก้ปัญหานี้ได้ยังสามารถอนุรักษ์พื้นฟูแม่น้ำที่ยังสะอาด เช่น ลำน้ำสาขาต่างๆ อาทิ แม่น้ำจัน แม่น้ำลาวน้ำแม่กรณ์ และลำน้ำอื่นๆ ให้เป็นแหล่งน้ำสะอาดร่วมกับชุมชนที่ประชาชนสามารถพึ่งพาได้ต่อไป หวังว่าจะทำให้พ้นทุกข์ 2 ปีที่ชาวเชียงรายต้องเผชิญมา
สำหรับภาครัฐ โดยเฉพาะกระทรวงเกษตรและสหกรณ์จะปูพรมสอบผลกระทบทั้งหมดใหม่ ทั้งดิน น้ำ พืชผักในลุ่มน้ำสายกว่า 300 จุด การตรวจซ้ำถือเป็นการดี จะทำให้รู้ว่ามีอะไรปนเปื้อนบ้าง มากน้อยเพียงไร แต่คงไม่มีผลต่อการจัดการปัญหามากนัก ตราบใดที่ไม่นำผลที่ได้ไปต่อยอดการจัดการปัญหาที่ต้นเหตุ คือ เหมืองแร่ในประเทศเพื่อนบ้าน หากรัฐบาลยอมรับว่านี่คือภัยคุกคามที่ทำลายความมั่นคงของประเทศ
มีสารพิษเข้าสู่ระบบนิเวศสิ่งแวดล้อม ส่งผลกระทบต่อประชาชนที่อาศัยอยู่ ก็มีหลายแนวทางที่ต้องจัดการ ต้องการตรวจสอบการนำเข้า-ส่งออกแร่ หรืออุปกรณ์ที่เกี่ยวข้อง เจรจากับประเทศเพื่อนบ้านเจรจากับห่วงโซ่อุปทานที่เกี่ยวข้องกับเหมืองแร่ การจัดการเหมืองให้มีมาตรฐานการเฝ้าระวังความเสี่ยงด้านสุขภาพ การเฝ้าระวังการปนเปื้อนในแหล่งน้ำ การจัดการเยียวยาชดเชยให้กับเกษตรกรที่ได้รับผลกระทบ ประชาชนที่สูญเสียรายได้ ประชาชนที่ต้องมีรายจ่ายเพิ่มขึ้น บริการจัดการให้ประชาชนให้เข้าถึงน้ำสะอาดได้
ประเทศไทยไม่ใครเป็นถังขยะให้ใคร ประเทศไทยเคยเป็นอู่ข้าวอู่น้ำ ครัวโลก แต่วันนี้กลับต้องมาปนเปื้อนสารพิษจากประเทศเพื่อนบ้านโดยที่ประชาชนไม่ได้สร้างขึ้นมาเลย กำลังกลายเป็นพื้นที่สังเวย เป็นพื้นที่กระทบจากอุตสาหกรรมขยะที่ประชาชนไม่รู้เรื่องเลย แนวคิดที่จะใช้ยาแรง มาตรา 9 แห่งพระราชบัญญัติส่งเสริมและรักษาคุณภาพสิ่งแวดล้อมแห่งชาติ พ.ศ.2535 มาบังคับใช้จัดการ อาจเป็นแนวทางหนึ่งที่สามารถบริหารจัดการให้เป็นไปในทิศทางที่ดีขึ้น
อำนาจและกฎหมายของไทยที่จัดการหรือดำเนินการกับเรื่องมลพิษมากมาย แต่ที่ผ่านมายังไม่เคยใช้ ต้องดูว่าเมื่อปัญหาสารพิษกำลังเป็นภัยใหญ่และภัยใกล้ตัวคนไทยมากขึ้นรัฐบาลจะดำเนินการอย่างไรกับเรื่องนี้

