วารสาร มจร แจงปมอ้างชื่อ ‘เกษียร-สนพ.มติชน’ พบใช้ AI ทำบรรณานุกรมหนังสือไม่มีจริง ถอน 2 บทความ
สืบเนื่องจากกรณีที่เพจมติชนได้แจ้งข้อเท็จจริงเกี่ยวกับการนำชื่อ “สำนักพิมพ์มติชน” ไปอ้างอิงเป็นแหล่งจัดพิมพ์หนังสือในเอกสารอ้างอิงของบทความวิชาการบางชิ้น ทั้งที่หนังสือดังกล่าวไม่ได้จัดพิมพ์หรือจัดจำหน่ายโดยสำนักพิมพ์มติชน ล่าสุด วารสาร มจร สังคมศาสตร์ปริทรรศน์ ได้มีหนังสือชี้แจงผลการตรวจสอบและแนวทางดำเนินการต่อกรณีดังกล่าวแล้ว
ก่อนหน้านี้ เพจมติชนได้แจ้งถึงกรณีการอ้างอิงชื่อสำนักพิมพ์มติชน ซึ่งปรากฏในเอกสารอ้างอิงของบทความวิชาการบางชิ้น โดยระบุหนังสือ “จีนในสยาม”, “รัฐไทยกับความเปลี่ยนแปลงทางการเมือง” และ “การเมืองไทยในยุคเปลี่ยนผ่าน” ว่าเป็นผลงานของ ศ. ดร. เกษียร เตชะพีระ และจัดพิมพ์โดยสำนักพิมพ์มติชน (สำหรับ “จีนในสยาม” ระบุว่าจัดพิมพ์โดย “มติชน”)
อย่างไรก็ตาม จากการตรวจสอบของสำนักพิมพ์มติชนพบว่า ไม่เคยจัดพิมพ์หรือจัดจำหน่ายหนังสือทั้งสามชื่อดังกล่าว การระบุชื่อสำนักพิมพ์มติชนเป็นแหล่งจัดพิมพ์ในเอกสารอ้างอิงจึงเป็นข้อมูลที่ไม่ตรงกับข้อเท็จจริง
วารสาร มจร สังคมศาสตร์ปริทรรศน์ ชี้แจงกรณีปรากฏการอ้างอิงหนังสือ “รัฐไทยกับความเปลี่ยนแปลงทางการเมือง” และ “การเมืองไทยในยุคเปลี่ยนผ่าน” ว่าเป็นผลงานของ ศ. ดร. เกษียร เตชะพีระ และจัดพิมพ์โดยสำนักพิมพ์มติชน ทั้งที่สำนักพิมพ์ยืนยันว่าไม่เคยจัดพิมพ์หรือจัดจำหน่ายหนังสือดังกล่าว พร้อมเผยผลตรวจสอบพบความคลาดเคลื่อนเกิดขึ้นในขั้นตอนจัดทำต้นฉบับ หลังผู้นิพนธ์ใช้เครื่องมือปัญญาประดิษฐ์ช่วยจัดทำรายการอ้างอิงโดยไม่ได้ตรวจสอบแหล่งข้อมูลจริง
กรณีดังกล่าวสืบเนื่องจากสำนักพิมพ์มติชนได้ตรวจสอบพบการนำชื่อสำนักพิมพ์มติชนไปอ้างเป็นแหล่งจัดพิมพ์หนังสือที่ไม่มีอยู่จริงในรายการอ้างอิงของบทความวิชาการบางชิ้น ก่อนทำหนังสือถึงวารสาร มจร สังคมศาสตร์ปริทรรศน์ เพื่อขอให้ตรวจสอบและชี้แจงข้อเท็จจริง
ล่าสุด วารสาร มจร สังคมศาสตร์ปริทรรศน์ ได้มีหนังสือชี้แจงผลการตรวจสอบ โดยระบุว่า กองบรรณาธิการได้ดำเนินการตรวจสอบตามกระบวนการจริยธรรมการตีพิมพ์ และพบว่ารายการอ้างอิงที่มีข้อมูลคลาดเคลื่อนปรากฏอยู่ในบทความจำนวน 2 เรื่อง ได้แก่ “เสรีภาพกับความรับผิดชอบในระบอบประชาธิปไตย: สังเคราะห์แนวคิดเชิงปรัชญารัฐศาสตร์” ของ ศิริกล้า แก้วสุทอ และ “จริยธรรมทางการเมืองในโลกแห่งความไม่แน่นอน: การรื้อสร้างฐานคิดของรัฐและความรับผิดชอบสาธารณะ” ของ กมัยธร มงคลกุล ซึ่งตีพิมพ์ในวารสารปีที่ 15 ฉบับที่ 4 (กรกฎาคม-สิงหาคม 2569)
จากการตรวจสอบพบว่า หนังสือ “การเมืองไทยในยุคเปลี่ยนผ่าน” ปรากฏในรายการอ้างอิงของบทความเรื่อง “เสรีภาพกับความรับผิดชอบในระบอบประชาธิปไตยฯ” ขณะที่หนังสือ “รัฐไทยกับความเปลี่ยนแปลงทางการเมือง” ปรากฏในบทความเรื่อง “จริยธรรมทางการเมืองในโลกแห่งความไม่แน่นอนฯ” โดยกองบรรณาธิการตรวจสอบแล้วไม่พบว่าหนังสือทั้งสองชื่อมีการจัดพิมพ์อยู่จริง ซึ่งสอดคล้องกับผลการตรวจสอบของทางสำนักพิมพ์มติชน
พร้อมยอมรับใช้ปัญญาประดิษฐ์ จัดทำรายการอ้างอิง ไม่ตรวจสอบแหล่งข้อมูล สำหรับสาเหตุของความคลาดเคลื่อน โดยทางวารสารระบุว่า จากการตรวจสอบและการให้ผู้นิพนธ์ชี้แจงเป็นหนังสือ พบว่าความผิดพลาดเกิดขึ้นในขั้นตอนการจัดทำต้นฉบับและรายการอ้างอิงของผู้นิพนธ์ โดยมีการใช้เครื่องมือสืบค้นและปัญญาประดิษฐ์ช่วยจัดทำรายการอ้างอิง แต่ไม่ได้ทวนสอบการมีอยู่จริงของแหล่งข้อมูล
ทั้งระบุอีกว่า การรับรองความถูกต้องของรายการอ้างอิงเป็นความรับผิดชอบของผู้นิพนธ์ตามเงื่อนไขการส่งบทความของวารสาร ทั้งนี้ เหตุการณ์ดังกล่าวไม่ได้เกิดจากการกระทำโดยเจตนาของกองบรรณาธิการหรือบุคคลอื่น อย่างไรก็ตาม กองบรรณาธิการยอมรับว่ากระบวนการกลั่นกรองของวารสารในขั้นตอนตรวจสอบการมีอยู่จริงของรายการอ้างอิงยังมีข้อจำกัด จึงไม่สามารถตรวจพบข้อบกพร่องก่อนการตีพิมพ์ได้
ทางวารสาร มจร สังคมศาสตร์ปริทรรศน์ จึงสั่งถอดถอน 2 บทความ พร้อมแจ้ง TCI-ต้นสังกัด ภายหลังการตรวจสอบ กองบรรณาธิการมีมติในการประชุมเมื่อวันที่ 26 สิงหาคม 2569 ให้ถอดถอน (Retract) บทความทั้งสองออกจากการตีพิมพ์ ตามแนวปฏิบัติของคณะกรรมการจริยธรรมการตีพิมพ์ (COPE) และศูนย์ดัชนีการอ้างอิงวารสารไทย (TCI) โดยวารสารได้ปรับปรุงข้อมูลในช่องทางเผยแพร่แล้ว ทั้งการคาดลายน้ำ “RETRACTED” ในทุกหน้าของบทความ การระบุข้อความ “[RETRACTED ARTICLE]” บริเวณหน้าชื่อบทความในระบบฐานข้อมูล รวมถึงแทนที่บทคัด
