คอลัมน์ สุวรรณภูมิในอาเซียน : พิธีทูลพระขวัญ รัชกาลที่ 7 ของนานาชาติพันธุ์ในล้านนา

ภายหลังจากที่ พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จขึ้นเถลิงถวัลยราชสมบัติสืบสนองพระองค์พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวในเดือนพฤศจิกายน พุทธศักราช 2468 ได้ไม่นาน ทรงพระราชดำริว่าการคมนาคมติดต่อระหว่างกรุงเทพฯ กับมณฑลพายัพ คือหัวเมืองฝ่ายเหนือทั้งปวงมีความสะดวกสบายขึ้นกว่าแต่ก่อน เพราะมีเส้นทางรถไฟไปมาถึงกันแล้ว เป็นกาลอันสมควรที่จะได้เสด็จพระราชดำเนินเลียบมณฑลพายัพเพื่อที่จะได้ทรงรู้จักมักคุ้นกับภูมิประเทศและพสกนิกรทั้งปวง สำหรับเป็นช่องทางที่จะได้ทรงทำนุบำรุงบ้านเมืองให้เจริญรุ่งเรืองยิ่งขึ้น

การเสด็จพระราชดำเนินเป็นครั้งแรกนั้นกำหนดในเดือนมกราคม พุทธศักราช 2469 ได้เสด็จพระราชดำเนินประพาสจังหวัดต่างๆ รายทางไปโดยลำดับ

จังหวัดที่มีความสำคัญมากที่สุดในรายการเสด็จพระราชดำเนินครั้งนั้น คือ จังหวัดเชียงใหม่ ด้วยเป็นหัวเมืองเอกของมณฑล พระราชกรณียกิจที่จังหวัดเชียงใหม่มีหลากหลาย ขณะที่เจ้านายฝ่ายเหนือและประชาชนทั้งหลายต่างก็มีความปีติยินดี จัดการรับเสด็จสนองพระเดชพระคุณเต็มกำลัง

ด้วยคราวนั้นเป็นครั้งแรกที่พระมหากษัตริย์ในพระมหาจักรีบรมราชวงศ์เสด็จพระราชดำเนินขึ้นไปจนถึงถิ่นนั้น แม้พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวจะเคยเสด็จพระราชดำเนินขึ้นไปถึงนครเชียงใหม่มาก่อนแล้ว แต่ก็เป็นเวลาที่ยังทรงดำรงพระราชอิสริยยศเป็นสมเด็จพระบรมโอรสาธิราชฯ สยามมกุฎราชกุมาร ยังมิได้เสด็จผ่านพิภพเป็นพระเจ้าแผ่นดิน

การเสด็จพระราชดำเนิน “ประพาสเวียงพิงค์” ของพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวครั้งนี้ จึงถือเป็นเหตุการณ์สำคัญยิ่งครั้งหนึ่งในประวัติศาสตร์

เพื่อบันทึกเหตุการณ์สำคัญไว้เป็นหลักฐาน พระยาราชนกูลวิบูลย์ภักดีพิริยพาหะ (อวบ เปาโรหิตย์ ต่อมาเป็นเจ้าพระยามุขมนตรี) สมุหเทศาภิบาลมณฑลพายัพ ได้มีบัญชาให้ รองอำมาตย์ตรีกมล มโนชญากร จ่าจังหวัดน่าน จัดทำจดหมายเหตุขึ้นโดยรวบรวมจากข่าวที่ประกาศเป็นทางราชการประกอบกับรายงานของจังหวัดที่ได้จัดการรับเสด็จ พร้อมทั้งมีภาพประกอบเรื่องราวด้วย

เมื่อจัดทำจดหมายเหตุดังกล่าวเรียบร้อยแล้ว พระยาราชนกูล ได้นำขึ้นทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวาย และได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้พิมพ์พระราชทานในวันขึ้นปีใหม่ พุทธศักราช 2474 ใช้ชื่อหนังสือว่า “จดหมายเหตุเสด็จพระราชดำเนิรเลียบมณฑลฝ่ายเหนือ พระพุทธศักราช 2469”

หนังสือสำคัญเล่มนี้ได้มีการพิมพ์ซ้ำขึ้นอีกสองสามวาระ เช่น ฉบับพิมพ์ของสถาบันพระปกเกล้าและฉบับพิมพ์ของกรมศิลปากร แต่การพิมพ์ทั้งฉบับพระราชทานและฉบับที่พิมพ์ซ้ำขึ้นภายหลังมีข้อจำกัดด้วยเทคนิคการพิมพ์ ทำให้ภาพประกอบที่มีความสำคัญและสามารถใช้เป็นหลักฐานศึกษาค้นคว้าเรื่องราวให้กว้างขวางต่อไปได้อีกมากไม่มีความชัดเจนเพียงพอ

จนเมื่อประมาณปีเศษมานี้ ศาสตราจารย์พิเศษ ธงทอง จันทรางศุ อุปนายกสภาจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ในฐานะเครือญาติของเจ้าพระยามุขมนตรี ได้รับความกรุณาจากรองศาสตราจารย์ ดร. นวลศิริ เปาโรหิตย์ ผู้เป็นหลานปู่สืบสายโลหิตโดยตรงจากเจ้าพระยามุขมนตรีให้ได้ชมและศึกษาสมุดภาพพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จประพาสเวียงพิงค์ ภาพทั้งหมดเป็นภาพต้นฉบับที่มีความคมชัด สามารถเห็นรายละเอียดต่างๆ ได้ดีขึ้นกว่าภาพที่ปรากฏในฉบับพิมพ์เป็นหนังสือมาแต่ก่อนเป็นอันมาก

เพื่อขยายวงความรู้ในเรื่องนี้ให้กว้างขวางออกไป ศาสตราจารย์พิเศษ ธงทอง จันทรางศุ จึงจัดทำคำอธิบายภาพขึ้นใหม่ อาศัยข้อมูลจากหนังสือจดหมายเหตุฉบับเดิมประกอบกับการค้นคว้าเพิ่มเติม สำเร็จเป็นต้นฉบับสมุดภาพ “ประพาสเวียงพิงค์” เล่มนี้ และมอบให้หน่วยงานที่สนใจจัดพิมพ์ขึ้นเผยแพร่ได้ตามความประสงค์

ในการทำคำอธิบายประกอบภาพ ศาสตราจารย์พิเศษ ธงทอง จันทรางศุ ได้ขอให้นายศิรธัช ศิริชุมแสง ผู้เป็นศิษย์ช่วยค้นคว้าเรียบเรียงเบื้องต้น โดยได้รับความอนุเคราะห์ข้อมูลบางส่วนเกี่ยวกับนครเชียงใหม่ จากผู้ช่วยศาสตราจารย์พิชญา สุ่มจินดา และนายทศพร นันต๊ะ คณะวิจิตรศิลป์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ข้อมูลเกี่ยวกับโรงเรียนปรินส์รอยแยลส์วิทยาลัย เวียงป่าเป้า และข้อมูลเกี่ยวกับการรำโคม จากนายธำมรงค์ บุญราช สำนักการสังคีต กรมศิลปากร กับทั้งได้ขอให้ นายกฤช อัจฉริยาภิรมย์ ผู้เป็นศิษย์อีกคนหนึ่งช่วยเหลือจัดพิมพ์ต้นฉบับด้วย และขอให้ ดร. พิเศษ สอาดเย็น ศิษย์อีกคนหนึ่งช่วยสอบทานและแก้ไขตกเติม ความเอื้อเฟื้อเหล่านี้จึงทำให้ต้นฉบับคำอธิบายประกอบภาพสำเร็จบริบูรณ์ขึ้นมาได้

จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยซึ่งเป็นสถานศึกษาระดับอุดมที่ได้เคยรับพระราชทานพระมหากรุณาธิคุณในพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวมาแต่ก่อน พิจารณาเห็นว่าสมุดภาพประพาสเวียงพิงค์นี้เป็นหนังสือที่ทรงคุณค่ายิ่ง สมควรจัดพิมพ์ขึ้นเผยแพร่เป็นการเฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว กับทั้งจะได้นำภาพบางภาพจากสมุดเล่มนี้ไปจัดนิทรรศการชั่วคราวที่พิพิธภัณฑ์พระตำหนักดาราภิรมย์ อำเภอแม่ริม จังหวัดเชียงใหม่ ซึ่งเป็นพื้นที่ของจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยด้วย

จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยหวังว่าสมุดภาพประพาสเวียงพิงค์เล่มนี้ จะเป็นที่ตื่นตาตื่นใจของผู้ที่ได้รับไว้ศึกษา และจะได้ใช้ประโยชน์ในการศึกษาค้นคว้าทางด้านประวัติศาสตร์ ศิลปวัฒนธรรม คติชนวิทยา และศาสตร์อื่นๆ ให้กว้างขวางออกไป สมตามเจตนาของมหาวิทยาลัยทุกประการ

[คำนำ ของ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย]