237 ปี คือห้วงเวลานับแต่รัชกาลที่ 1 ทรงสถาปนากรุงรัตนโกสินทร์เมื่อพุทธศักราช 2325 สร้างเมืองหลวงอันงดงามนามว่า “กรุงเทพมหานคร” ที่โลกรู้จักในวันนี้ ครอบคลุมพื้นที่สองฟากฝั่งแม่น้ำเจ้าพระยา ประกอบด้วยฝั่งพระนครและฝั่งธนบุรี
ตลอด 2 ศตวรรษที่ผ่านพ้น มีเรื่องราวเกิดขึ้นมากมายในทุกวัน ทุกชั่วโมง ทุกนาที บ้างถูกหลงลืมให้เลือนหายไปตามกาลเวลา บ้างถูกจดจำ บอกเล่า และบันทึกเป็นหน้าหนึ่งของ “ประวัติศาสตร์” ที่ไม่ใช่เพียงความเป็นมาของวัด วัง และบุคคลสำคัญในพงศาวดาร หากแต่รวมถึงพัฒนาการของบ้านเมืองอีกทั้งวิถีชีวิตของประชาชนบนผืนแผ่นดิน
และหนึ่งในเหตุการณ์จะที่เปลี่ยนแปลงวิถีชีวิตของผู้คนซึ่งสัญจรไประหว่างสองฝั่งเจ้าพระยา ก็คือการกำเนิดขึ้นของรถไฟฟ้ามหานคร หรือ รถไฟฟ้าใต้ดินในพื้นที่อนุรักษ์ ใจกลางเกาะรัตนโกสินทร์ ใน “สถานีสนามไชย” บนถนนชื่อเดียวกันโดยเป็นส่วนต่อขยายของเส้นทางรถไฟฟ้าใต้ดินจากสถานีหัวลำโพง ผ่านพื้นที่เมืองเก่า ก่อนลอดใต้แม่น้ำเจ้าพระยาบริเวณปากคลองตลาด ไปยังฝั่งธนบุรี เตรียมเปิดให้บริการเร็วๆ นี้ท่ามกลางการรอคอยของคนไทย
กลายเป็นประวัติศาสตร์หน้าใหม่ของกรุงรัตนโกสินทร์ ที่ต้องถูกจดจารไว้ในพุทธศักราช 2562
รายการขรรค์ชัย-สุจิตต์ ทอดน่องท่องเที่ยว ประจำเดือนกรกฎาคมนี้ ร่วมเป็นส่วนหนึ่งของประวัติศาสตร์แห่งยุคสมัยด้วยการถ่ายทอดความเป็นมาอันยาวนานของกรุงเทพมหานคร เปิดเรื่องราวความเหลื่อมซ้อนของพื้นที่ซึ่งน่าสนใจยิ่ง ผ่านสายตา 2 ผู้อาวุโส ผู้คลุกคลีอยู่ในกรุงเทพฯ-กรุงธนฯมาแต่ครั้งวัยเยาว์ กระทั่งสร้างตำนานชีวิตของตัวเอง
ขรรค์ชัย บุนปาน ประธานกรรมการบริษัทมติชน จำกัด (มหาชน) เติบโตในเรือกสวนฝั่งธนฯ ย่านบางขุนเทียน
สุจิตต์ วงษ์เทศ คอลัมนิสต์ชื่อดัง อดีตเด็กวัดเทพธิดาราม ฝั่งพระนคร
ก่อนโคจรมาพบกัน ร่วมชั้นเรียนโบราณคดีที่รั้วศิลปากร “วังท่าพระ” ใจกลางเกาะรัตนโกสินทร์ ไม่ไกลจาก “สถานีสนามไชย”
ร่วมด้วย รศ.ดร.ชาตรี ประกิตนนทการ อาจารย์คณะสถาปัตยกรรมศาสตร์ ม.ศิลปากร ซึ่งจะมาร่วมย้อนประวัติศาสตร์ผ่านแผนที่ในช่วงเวลาต่างๆ ให้สร้างจินตนาการคืนสู่อดีตไปพร้อมๆ กัน
จากเรือถึง”รถไฟฟ้า” กรุงเทพฯมาจากไหน?
กว่าจะเป็นกรุงเทพฯ เมืองหลวงที่มากมายด้วยสีสัน ผืนแผ่นดินดังกล่าว เคยเป็นส่วนหนึ่งของท้องทะเลอ่าวไทยอันกว้างใหญ่ไพศาล เมื่อกว่า 12,000 ปีมาแล้ว กระทั่งปรากฏการณ์ทางธรรมชาติได้พัดพาเอาตะกอนหรือโคลนตมมาทับถม จนกลายเป็นผืนดินอันอุดมสมบูรณ์
ผู้คนหลากหลายเข้ามาตั้งหลักแหล่ง จนถึงยุคเริ่มแรกของกรุงเทพฯ เมื่อไม่น้อยกว่า 500 ปีมาแล้ว เดิมเป็นเพียงชุมชนชาวสวนขนาดเล็ก ก่อนค่อยๆ เติบโตเป็นเมืองที่ชื่อว่า “บางกอก” ซึ่งเชื่อว่ามาจาก “บางมะกอก”
ปรากฏหลักฐานเก่าแก่ใน โคลงกำสรวลสมุทร วรรณคดียุคต้นกรุงศรีอยุธยาที่เอ่ยนาม “บาง” ต่างๆ อันสอดคล้องชื่อย่าน ชุมชน แขวง เขตในกรุงเทพฯทุกวันนี้ ไม่เพียงเท่านั้น ยังมีความทรงจำของชาวยุโรปที่บันทึกหลักฐานชุมชนย่านกรุงเทพฯ บริเวณริมฝั่งเจ้าพระยา ยังไม่นับพงศาวดารอีกทั้งเอกสารโบราณที่ทิ้งร่องรอยไว้มากมาย
ครั้นเข้าสู่รัชสมัยพระเจ้าตากสินมหาราช ทรงสถาปนากรุงธนบุรี ทางฝั่งตะวันตกของแม่น้ำเจ้าพระยา ต่อมารัชกาลที่ 1 ย้ายเมืองมาฝั่งตะวันออก แล้วมีพัฒนาการสืบต่อมาจนถึงปัจจุบัน จากบ้านเรือน สู่ตึกราม จากการคมนาคมทางน้ำยุคโบราณ สู่ถนนหนทางนับแต่สมัยรัชกาลที่ 4 รถลากจากเมืองจีนสมัยรัชกาลที่ 5 รถยนต์คันแรก ใน พ.ศ.2442 รถเมล์จากม้าเทียม กระทั่งเข้าสู่ระบบราง เดินรถไฟสายแรกในวันที่ 11 เมษายน 2436 และก้าวสู่การก่อเกิดรถไฟฟ้า จนมาถึงวันนี้ที่กำลังก้าวไปอีกขั้นสู่การเดินทางลอดใต้แม่น้ำเจ้าพระยา เชื่อมฝั่งพระนครและธนบุรีด้วยเทคโนโลยีล้ำสมัย จาก “สถานีสนามไชย” ที่รายล้อมด้วยสถานที่สำคัญในประวัติศาสตร์ราชสำนักสยาม สู่ “สถานีอิสรภาพ” เขตบางกอกใหญ่อันโอบล้อมด้วยชุมชนหลากหลายทางวัฒนธรรม ตั้งแต่ชาวพุทธ ย่านวัดพลับ หรือวัดราชสิทธาราม ยุคปลายกรุงศรีอยุธยา, ชาวมุสลิม ย่านกุฎีขาว และเจริญพาสน์, ชาวคริสต์ ย่านกะดีจีน และอื่นๆ อีกมากมาย
สุจิตต์ ขรรค์ชัย และชาตรี 3 วิทยากรมากความรู้ เตรียมข้อมูลแน่น เกร็ดประวัติศาสตร์แสนสนุก ปลุกจิตวิญญาณแห่งการเรียนรู้ไร้ขีดจำกัด
หลากชุมชนบน”เส้นทาง” หลายชาติพันธุ์ในสถานี”วัฒนธรรม”
แน่นอนว่าอีกประเด็นน่าสนใจนอกเหนือจากพื้นที่ก็คือชุมชนและผู้คนดังที่กล่าวมาข้างต้น หากลงลึกไปกว่านั้น กรุงเทพฯ ในยุคแรก แบ่งเป็นกลุ่มใหญ่แบบกว้างๆ ได้ 3 กลุ่ม คือ คนพื้นเมืองดั้งเดิม, คนต่างชาติภาษาและคนสยาม
หนึ่งในกลุ่มคนต่างชาติภาษาที่เป็นกลุ่มสำคัญยิ่ง คือ ชุมชนชาวจีนซึ่งตั้งหลักแหล่งใหญ่อยู่ในย่านเยาวราชฝั่งพระนคร โดยมี “สถานีวัดมังกร” ตระหง่านท่ามกลางตึกแถวเก่าแก่เปี่ยมสเน่ห์วันวานซึ่งถูกสร้างขึ้นด้วยแรกผลักดันจากการ “สร้างถนน” เนื่องด้วยพ่อค้าจีน แขก ฝรั่ง เรียกร้องให้สร้างอาคารหรือตึกแถวสองข้างทางเพื่อขอเช่าตั้งร้านค้าเฉกเช่นประเทศที่เจริญแล้ว
ทางราชการเห็นพ้องควรปลูกสร้างตามถนนสายสำคัญ เมื่อเวลาพ้นผ่านกลายเป็นอาคารอนุรักษ์ซึ่ง รศ.ดร.ชาตรี ประกิตนนทการ ผู้เชี่ยวชาญด้านสถาปัตยกรรม เตรียมแผนที่แผนทางไว้อธิบายแฟนรายการอย่างเข้มข้น โดยจะชวนให้หลับตาจินตนาการถึงผังเมืองกรุงเทพตั้งแต่อดีตถึงปัจจุบันอย่างเข้าใจง่าย
เป็นอีกหนึ่งตอนที่พลาดไม่ได้ในการรับชม
รายการขรรค์ชัย-สุจิตต์ ทอดน่องท่องเที่ยว ตอน “กรุงเทพ-กรุงธน บนผืนดินเดียวกัน” อังคารที่ 30 กรกฎาคม เวลา 14.00 น. รับชมผ่านเฟซบุ๊กมติชนออนไลน์, ข่าวสด, ศิลปวัฒนธรรม และยูทูบมติชนทีวี
