นกแต้วแล้ว 14 ชนิด ในประเทศไทย และอุษาคเนย์ แบ่งตามขนาดตัว เป็น 2 กลุ่ม คือ กลุ่มตัวใหญ่ ขนาด 20 ซม.ขึ้นไป มักจะมีคำว่า ใหญ่ อยู่ในชื่อไทย เช่น “นกแต้วแล้วใหญ่หัวสีน้ำตาล นกแต้วแล้วใหญ่ท้ายทอยสีฟ้า” หรือไม่ก็ “นกแต้วแล้วยักษ์” ไปเลย
อีกกลุ่มเป็นนกแต้วแล้วตัวเล็ก ขนาดไม่ถึง 20 ซม. เช่น “นกแต้วแล้วลาย นกแต้วแล้วท้องดำ นกแต้วแล้วแดงมลายู” ชนิดหลังนี้มีขนาดเล็กกว่าใครเพื่อน เป็นนกประจำถิ่นบนคาบสมุทรมลายู สอดคล้องกับกฎทางชีววิทยาที่ว่าสัตว์ในเขตร้อนชื้นจะมีขนาดเล็กกว่าสัตว์ในเขตอบอุ่น
“นกแต้วแล้วใหญ่หัวสีน้ำเงิน” หรือ Blue-rumped Pitta เป็นหนึ่งในนกแต้วแล้ว 2 ชนิดที่อาศัยอยู่ในอุทยานแห่งชาติก๊าดเตียน เช่นเดียวกับนกแต้วแล้วเขียวเขมร แม้จะจัดอยู่ในกลุ่มแต้วแล้วตัวใหญ่แต่มีขนาดเล็กที่สุด ขนาดเพียง 20-22 ซม. ซึ่งมีนกแต้วแล้วกลุ่มนี้จะมีลักษณะร่วมคือ ชุดขนมีสีสันน้อยกว่ากลุ่มตัวเล็ก แต่ละชนิดจะมีสีหลัก 2-3 เฉดสีเท่านั้น อาทิ เจ้าหัวสีน้ำเงิน ถ้ายืนนิ่งๆ อยู่บนพื้นดิน หรือก้อนดินกลางใบไม้แห้ง คงแทบจะมองหาได้ยาก เพราะกลมกลืนไปกับสิ่งแวดล้อม ด้วยสีจืดๆ อาทิ เขียว น้ำตาลอ่อนแล้วแต้มด้วยสีฟ้าบนตะโพกและท้ายทอย พอให้มีสีสันเด่นขึ้นมาหน่อยในนกตัวผู้ ส่วนตัวเมีย สีน้ำเงินจะจืดลงไปอีก
ขณะที่นั่งเฝ้ารอนกแต้วแล้วในบังไพร กลางป่าดิบแล้งของก๊าดเตียน เจ้าหัวสีน้ำเงิน กระโดดดึ๋งๆ ออกมาจากพุ่มไม้ก่อนใคร แต่เมื่อสังเกตเห็นว่ามีบังไพรอยู่ จึงยืนนิ่ง นานนับนาที คงเข้าใจว่าใครคงมองไม่เห็น ซึ่งตามปกติ วิธีนี้เป็นวิธีอำพรางตัวของนกแต้วแล้ว ถ้าจวนตัว ถ้าผู้ล่า เคลื่อนเข้าใกล้แล้วค่อยบินหนี แต่ถ้ายังมีระยะห่าง จะยืนนิ่งทำใจเย็น หรือกระโดดหนีไกลออกไป หลบตามพุ่ม หรือหลังขอนไม้
ในบ้านเรา นกแต้วแล้วใหญ่หัวสีน้ำเงินนับเป็นนกหายากมากๆ เพราะมีรายงานพบอยู่แห่งเดียวบนป่าดิบชื้น เขาสอยดาวในจังหวัดจันทบุรี ซึ่งปัจจุบันนักดูนกน้อยคนจะดั้นด้นไปผจญภัยกับทัพทากดูดเลือดบนเขาสอยดาว ยิ่งเมื่อมาก๊าดเตียน มีนกหลายชนิดที่หายากในบ้านเราแต่พบเห็นไม่ยาก คนดูนกไทย จึงนิยมมาเปลี่ยนบรรยากาศส่องนก (เมือง) นอกกันถึงเวียดนามบ้าง
เจ้าหัวสีน้ำเงินชนิดนี้นับเป็นนกอาเซียนอีกชนิดเหมือนกันเพราะนอกเหนือจากภาคตะวันออกของไทยแล้ว ยังพบที่ภาคใต้ของจีน และประเทศกลุ่มอินโดจีน ได้แก่ ลาว เวียดนาม และกัมพูชา ด้วย ถ้าส่องมองเผินๆ น้องเล็กชนิดนี้คล้ายกับ “นกแต้วแล้วใหญ่ท้ายทอยสีฟ้า” นกเด่นยามนี้ของอุทยานแห่งชาติภูสวนทราย จังหวัดเลย แต่ต่างกันที่แก้มจะมีสีน้ำตาลเข้มกว่า และสีฟ้าของชนิดหลังจำกัดอยู่ที่ท้ายทอยเท่านั้นนอกนั้น
ถ้าไม่ฟังเสียงร้องที่ต่างกันแล้ว ก็ต้องเพ่งสังเกตจุดต่างดังกล่าวครับ.
ข้อมูลเพิ่มเติม http://birdsofthailand.org/bird/blue-rumped-pitta
