ศาสนาพราหมณ์-ฮินดูในอินเดีย เมื่อพระอาทิตย์ย้ายจากราศีมีน เข้าราศีเมษเรียก มหาสงกรานต์ ถือเป็นขึ้นศักราชใหม่
ไทยรับความเชื่อนี้มาเรียกอย่างสั้นว่า สงกรานต์ อยู่ในเมษายน ตรงกับเดือนห้า (จันทรคติ) ถือเป็นขึ้น “จุลศักราช” ใหม่
ไม่ใช่เปลี่ยน “ปีนักษัตร” ใหม่ เพราะปีนักษัตรไทยรับจากจีน (ไม่มีในอินเดีย) เปลี่ยนตอนเดือนอ้าย ราวพฤศจิกายน-ธันวาคม (หลังลอยกระทง) พบในปฏิทินหลวง พ.ศ. 2563 จะยกมาดังนี้
ปีและศักราชทางจันทรคตินิยมอย่างไทย
ปีชวด ยังเป็นเอกศก จุลศักราช 1381 ตั้งแต่วันที่ 1 มกราคม 2563 ไปจนถึงวันที่ 15 เมษายน 2563
ปีชวด โทศก จุลศักราช 1382 ตั้งแต่วันที่ 16 เมษายน ไปจนถึงวันที่ 15 พฤศจิกายน 2563
ปีฉลู ยังเป็นโทศก จุลศักราช 1382 ตั้งแต่วันที่ 16 พฤศจิกายน 2563 ไปจนถึงวันที่ 15 เมษายน 2564
“ขึ้นปีใหม่” สงกรานต์ พบเก่าสุดเป็นลายลักษณ์อักษรในหนังสือ “เรื่องนางนพมาศ หรือ ตำรับท้าวศรีจุฬาลักษณ์” วรรณกรรมสมัยต้นกรุงรัตนโกสินทร์ ราว ร.3 มีข้อความว่า
“ครั้นถึง ณ วันพระบรมทินกรจรจากมินราศีประเวศ ขึ้นสู่เมษราศีเถลิงศกขึ้นปีใหม่”
สงกรานต์ “ขึ้นศักราชใหม่” ในไทย (และอุษาคเนย์) น่าจะมีในราชสำนักรัฐโบราณก่อนสมัยอยุธยา ราวหลัง พ.ศ. 1000 (มักเรียกสมัยทวารวดี)
ครั้นถึงสมัยอยุธยา พบเก่าสุดในทวาทศมาส (โคลงดั้น) เริ่มศักราชใหม่ (ฤดูกาลใหม่) ด้วยเดือนห้า (จันทรคติ) ตรงกับเมษายน (สุริยคติ) เรียกมหาสงกรานต์
แต่ชุมชนชาวบ้านสมัยนั้นเริ่มฤดูกาลใหม่ (ขึ้นปีใหม่) เดือนอ้าย และไม่รู้จักสงกรานต์เดือนห้า ซึ่งเป็นพระราชพิธีศักดิ์สิทธิ์ในราชสำนัก
