ผ่า ปรากฏการณ์ ‘โปเกมอน โก’ สะเทือนโลก พิสูจน์ผังเมืองก้าวหน้า-ล้าหลัง ถึงสังคมก้มหน้า

บริษัท โปเกมอน โก ได้ร่วมมือกับ Niantic ผู้พัฒนาโปรแกรมกูเกิลเอิร์ธ และกูเกิลแมป ได้ออกเกมส์ “โปเกมอน โก” ซึ่งนับว่าเป็นปรากฏการณ์ของโลก เพราะเสมือนเป็นการผสมผสานเทคโนโลยีอันทันสมัยในคอมพิวเตอร์เท่าที่มนุษย์จะพอใช้ได้เป็นเข้ามาร่วมกัน โดยพยายามปิดจุดอ่อนของคนเล่นเกมส์ หรือเด็กติดเกมส์ ที่ไม่ยอมออกไปไหน และได้ข่าวว่าถึงเสียชีวิตเพราะขาดอาหารอยู่บ่อยๆ

ผู้พัฒนาเกมส์บอกว่า เกมส์นี้เอาไว้เรียนรู้จักย่านที่ตนอยู่อาศัยมากขึ้น โดยผสมผสานระหว่างเทคโนโลยีเสมือนจริงและการใช้จีพีเอสเข้ากับเกมส์แบบง่ายๆ คือ ยิงลูกบอลให้ถูกตัวโปเกมอน ซึ่งมีมากถึงกว่า 200 ตัว และมีฐานฝึกต่างๆ ซึ่งผู้เล่นต้องออกเดิน ยิ่งเดินมากเท่าไหร่ก็จะยิ่งได้แต้มคะแนน

 

โปเกมอนและปิกาจู ความทรงจำในวัยเยาว์

ย้อนไปเมื่อ 20 ปีก่อน ซาโตชิ ทาจิริ คิดค้น “โปเกมอน” ขึ้นและพัฒนาออกมาในรูปแบบของซีรีส์วิดีโอ การ์ตูนแอนิเมชั่น เกมส์ และการ์ดเกมส์ ได้รับความนิยมทั่วโลก บริษัท วอร์นเนอร์ บราเธอร์ ของสหรัฐอเมริกาได้สร้างภาพยนตร์ออกฉาย มีข้าวของเครื่องใช้ผลิตตามมาอีกหลายชนิด เช่น เสื้อผ้า ของเล่น เครื่องเขียน ‘โปเกมอน โก’ ภาคเสมือนจริง ที่เป็นปรากฏการณ์ในปัจจุบันนี้ก็รวมผสานเทคโนโลยี มือถือ แผนที่ เข้ากับเรื่องราวของตัวละครในซีรีส์เกมส์

ตัวละครที่ปรากฏในโปเกมอน โก นั้น เช่นเดียวกับเกมส์โปเกมอน ที่ตัวเอกคือ ซาโตชิและปิกาจู เดินทางไปยังสถานที่ต่างๆ ทั่วโลก มีสัตว์ประหลาดซึ่งมนุษย์ที่เป็นเจ้าของซึ่งถูกเรียกว่า “โปเกมอนเทรนเนอร์” เป็นผู้ฝึกให้โปเกมอนของตนต่อสู้ประลองฝีมือกับโปเกมอนของเทรนเนอร์คนอื่น ถ้าชนะได้แต้มคะแนน

โปเกมอนทำให้เด็กและวัยรุ่นติดเกมส์นี้ เพราะตรงกับนิสัยของเด็กๆ และเมื่อเติบโตขึ้นเป็นผู้ใหญ่ในวัย 30-40 ปี พวกเขามีอำนาจซื้อมากขึ้น โปเกมอนเกมส์ได้แผ่ขยายอาณาเขตมาให้พวกเขาได้ ระลึกความหลัง (Nostalgia) หลายคนพูดว่าเหมือนย้อนอดีตวัยเยาว์ แถมยังผนวกเรื่องตัวละครหญิงชายและการแต่งกายที่เลือกได้เอง ทำให้เขากลายเป็นตัวละคร ออกไปต่อสู้หาโปเกมอนเช่นเดียวกับในเกมส์ ซึ่งคนเก็บโปเกมอนได้ครบก็ต้องลาออกจากงานเดินทางไปทั่วโลกทีเดียว

เมืองกับโปเกมอน โก และโปเกมอน โก กับเมือง

จากการที่ผู้เขียนได้ทดลองเล่นเกมส์ดังกล่าวนี้มาได้สักพักที่สหรัฐ และได้สนทนากับนักผังเมือง ธัญญาภรณ์ ลาดเสนา ผู้คุ้นเคยกับการออกแบบแผนที่ ข้อสนทนานั้นก็ได้สรุปมาถึงการวางจุดโปเกมอนอย่างชัดเจน ก็น่าจะตรงตามหลักการในบท “จินตภาพและองค์ประกอบของเมือง” ในหนังสือ The Image of the City ของ เควิน ลินช์ ลูกศิษย์ของแฟรงค์ ลอย์ วไรท์ สถาปนิกแนวโมเดิร์น

โดยแบ่งเป็น 5 องค์ประกอบ คือ 1.ทางเดิน (path) เส้นทางที่ใช้ประจำ 2.เส้นขอบเมือง (edge) เป็นเขตแดนที่แบ่งสองฝั่งออกจากกัน เช่น ชายฝั่งทะเล แม่น้ำ ทางรถไฟ กำแพง ขอบหมู่บ้าน 3.ย่าน (District) ก็จะมีทุกองค์ประกอบรวมอยู่ในย่าน 4.ชุมทาง (Node) จุดเชื่อมแยกสำคัญต่างๆ และ 5.จุดหมายตา หรือภูมิสัญลักษณ์ (Landmark) อาจจะเป็นอาคาร ร้านค้า สัญลักษณ์ หรือภูเขา

นับตั้งแต่ลินช์ได้เขียนทฤษฎีดังกล่าวนี้ขึ้นมา นักผังเมืองต่างก็หยิบไปใช้ในหลายๆ เมืองที่สำคัญของโลก รวมทั้งในประเทศไทย

ผังเมืองแบบตะวันตกและตะวันออก

ทว่าความแตกต่างในเชิงปฏิบัติและทฤษฎี รวมทั้งบริบทที่มีความแตกต่างกัน ระหว่างเมืองเก่าในแถบเอเชียซึ่งมีการวางผังบ้านเมืองตามลักษณะภูมิอากาศและภูมิทัศน์ทางวัฒนธรรมแบบเอเชีย กับเมืองที่สร้างขึ้นใหม่อย่างสหรัฐซึ่งวางพื้นฐานแบบเมืองอย่างตะวันตกในยุโรปผสมผสานกับแนวความคิดใหม่ที่สามารถทำได้กับพื้นที่ว่างเปล่าที่ได้มาจากบุกเบิก หรือรุกราน

ข้อกำหนดการใช้ที่ดินของสหรัฐนั้น ข้อกำหนดผังเมืองรวมของสหรัฐมีการกำหนดชัดเจนในการใช้งานเรื่องที่อยู่อาศัย พื้นที่ธุรกิจ พื้นที่สาธารณะ มีข้อกำหนดจำนวนคนอยู่อาศัยชัดเจน ที่อยู่อาศัยไม่สามารถทำธุรกิจได้ ในขณะเดียวกันสถานที่ทำธุรกิจก็ไม่สามารถอยู่อาศัยได้ จึงง่ายที่จะกำหนดพื้นที่ให้ผู้เล่นได้ไปดักจับลูกบอลตามมหาวิทยาลัย สวนสาธารณะ หรือลานจอดรถ หรือบริเวณย่านธุรกิจที่มีร้านค้าและห้างสรรพสินค้ามารวมตัวกัน

ส่วนในประเทศไทยเรามักอยู่อาศัยที่ชั้นบนของร้านค้า หรือร้านอาหารของเรามากกว่าที่จะไปอยู่ที่อื่น จะเกิดอะไรขึ้นกับภัยแฝงที่คนแปลกหน้ามาเดินด้อมๆ มองๆ ตรงหน้าร้านค้า ซึ่งคือบ้านของท่านในตอนกลางคืนและบอกว่ามาจับโปเกมอน ทั้งๆ ที่คนนั้นอาจเป็นโจร

ตรวจสอบความสำคัญของพื้นที่ด้วยโปเกมอน

ระดับการใช้พื้นที่ของเกมส์นั้นแบ่งออกเป็น 2 ส่วนใหญ่ๆ คือ ระดับแรกเป็นพื้นที่ในบริเวณใกล้ตัวภายในย่าน ซึ่งก็อาจมีส่วนพื้นที่สาธารณะอยู่บ้าง และพื้นที่สาธารณะอันได้แก่ รูปแบบเมือง (Urban Form) เป็นสถานที่ของผู้คนที่มาใช้งานเป็นประจำ ตามสวนสาธารณะใกล้บ้าน มหาวิทยาลัย พื้นที่กลางแจ้ง ในบริเวณที่ต่างๆ เช่น อพาร์ตเมนต์ บ้านพักคนชรา สถานรับเลี้ยงเด็ก โรงพยาบาล และที่จอดรถ

การวางตัวละครในเกมส์นี้น่าจะได้ถูกกำหนดตามหลักการขององค์ประกอบของเมือง จำนวนของตัวโปเกมอน รวมทั้งฐานของคลังลูกบอล ฐานการฝึกการต่อสู้ ก็จะมีอยู่มากตามแหล่งชุมชน ส่วนในแหล่งที่เป็นร้านอาหารก็จะมีอยู่บ้าง ร้านสำคัญก็มีตัวการ์ตูนที่ไม่ค่อยได้พบเห็น ทำให้ฉุกคิดว่าน่าจะเกิดการเชื่อมต่อระหว่างภาคธุรกิจ ที่อาจต้องไปจ่ายค่าใช้จ่ายให้บริษัทปล่อยตัวโปเกมอนมาไว้หน้าร้าน

ปัญหาสังคม

ปัญหาที่น่าจะกังวลมากนอกเหนือจากค่าอินเตอร์เน็ตที่จะต้องเพิ่มมากขึ้นสำหรับคนที่ใช้แอพพลิเคชั่นนี้ คือปัญหาสังคมที่จะเกิดขึ้น ประเทศที่พัฒนาแล้วก็มีปัญหาแบบหนึ่ง และประเทศที่กำลังพัฒนาก็น่าจะมีปัญหาหลากหลายจนรัฐบาลอาจต้องกุมขมับก็เป็นได้

การออกแบบที่เล่นกับความควบคุมจิตใจของมนุษย์ จะเห็นจากข่าวที่มีคนติดบนต้นไม้ต้องเรียก 911 คนเดินไปสวนสาธารณะตอนกลางคืนพร้อมๆ กันทั้งที่สหรัฐ ออสเตรเลีย และญี่ปุ่น เป็นปัญหาให้รถติดเหมือนเกิดจลาจล ความรุนแรงนั้นเกิดขึ้นจนถึงแก่ชีวิต

20 กรกฎาคม 2559 มีข่าวการเสียชีวิตจากเกมส์โปเกมอน โก เป็นครั้งแรก โดยวัยรุ่นชาวกัวเตมาลา 2 คน คือ เจอร์สัน โลเปส เอ เลออน อายุ 18 ปีถูกยิงเสียชีวิต และ แดเนียล มอยเสส พิเซน วัย 17 ปีได้รับบาดเจ็บสาหัสจากการพยายามบุกบ้านคนเพื่อจับโปเกมอน

สำหรับเมืองที่อาจไม่ได้รับการดูแลด้านกายภาพให้ปลอดภัยดีนักอย่างในประเทศที่กำลังพัฒนา อาจจะสะดุดของที่วางระเกะระกะตามทางเท้า หรือท่อที่ถูกเปิดทิ้งไว้ สายไฟที่พาดไม่เป็นระเบียบ สุนัขที่วิ่งมากัด หรือข้ามถนนทางม้าลายรถยังไม่หยุดทำให้ได้รับบาดเจ็บหรือถึงแก่ชีวิตได้

 

โปเกมอน โก กับเขตศักดิ์สิทธิ์

การที่โปเกมอนเข้าถึงที่สาธารณะทุกที่ ซึ่งย่อมจะหมายถึงที่สำคัญทางศาสนาและโบราณสถาน ซึ่งบางประเทศเปิดใจรับได้ แต่อาจขัดต่อความรู้สึกของคนในประเทศที่เคร่งครัดในศาสนาและสถานที่ศักดิ์สิทธิ์

อย่างไรก็ตาม เมื่อเร็วๆ นี้มีรายงานข่าวว่า วัดเก่าแก่ที่สุดแห่งหนึ่งในเกียวโต ประเทศญี่ปุ่น ได้ประสานประโยชน์จากเกมส์โปเกมอน โก เปิดให้ผู้ที่เข้ามาเพื่อเล่นเกมส์และปฏิบัติธรรมเข้ามาใช้บริการได้เต็มที่ มีสถานที่ชาร์จแบตเตอรี่ รวมทั้งที่ชำระล้างร่างกายตามประเพณีของศาสนาชินโต

ดังนั้น การใช้งานโปเกมอน โก จึงเป็นการตรวจสอบภาพความปลอดภัยและความเป็นเมืองน่าอยู่ไปในขณะเดียวกัน ในทางตรงกันข้ามก็สามารถสร้างอันตรายทางสังคมด้วย ฉะนั้น การควบคุมตนเองและความเข้าใจในพื้นที่ของเมือง จึงเป็นสิ่งจำเป็นยิ่ง

ในขณะเดียวกันผู้ออกแบบเกมส์ก็ควรจะมีความรับผิดชอบต่อความปลอดภัยและชีวิตของมนุษย์ ควรจะมีการศึกษาความแตกต่างกันของผังเมืองทั่วโลก มากกว่าที่คิดว่าทุกที่เหมือนกันหมด เพราะโลกมนุษย์ที่เราอาศัยอยู่ร่วมกันนี้ไม่ใช่เครื่องจักรกล

แต่กำลังจะถูกเปลี่ยนให้เป็นจักรกลโดยมีของเล่นชนิดเดียวกัน เล่นเหมือนกันทั่วโลก