ขณะที่ประเทศต่างๆ ทั่วโลกตื่นตัวส่งเสริมการวิจัยและพัฒนาสายพันธุ์ “มันเทศ” (Sweet Potato) ไม่เพียงในสหรัฐอเมริกา ประเทศรอบบ้านอาเซียน รวมไปถึงจีนที่ปัจจุบันเป็นผู้ส่งออกมันเทศรายใหญ่สุดของโลก ข้ามฟากมาทางฝั่งแอฟริกา ทวีปที่ให้ความสำคัญกับมันเทศในฐานะเป็นความหวังใหม่ที่เข้ามาช่วยขจัดภาวะทุพโภชนาการในเด็กยากไร้ และเชื่อว่าจะช่วยลดจำนวนของผู้หิวโหยจากทั่วโลกลงเป็นล้านๆ คน
ล่าสุดเมื่อปลายเดือนมิถุนายนที่ผ่านมา สำนักงานเพื่อการพัฒนาระหว่างประเทศของสหรัฐอเมริกา หรือยูเสด (USAID) มอบรางวัลเวิลด์ฟู้ด ไพรซ์ ประจำปี 2016 ให้แก่คณะนักวิจัยจากศูนย์มันเทศระหว่างประเทศ ผู้พัฒนามันเทศสายพันธุ์ใหม่ซึ่งให้วิตามินเอสูง เพื่อแก้ปัญหาการขาดแคลนสารอาหารในเด็กๆ ชาวแอฟริกา
สำหรับประเทศไทย…
ในทางวิชาการ นอกจากกรมวิชาการเกษตร โครงการชั่งหัวมันตามพระราชดำริที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงมีรับสั่ง ทั้งพระราชทานพระราชทรัพย์ส่วนพระองค์ซื้อที่ดิน 250 ไร่ ที่อำเภอท่ายาง จังหวัดเพชรบุรี เพื่อเป็นศูนย์วิจัยพัฒนาพืชเศรษฐกิจท้องถิ่นและในจังหวัดใกล้เคียง ซึ่งหนึ่งในนั้นคือ “มันเทศ”
คนไทยโดยมาก ถ้าพูดถึง “มันเทศ” จะรู้จักและนิยมมันเทศสายพันธุ์ญี่ปุ่น แม้ขายกันกิโลกรัมละ 150 บาท ยังมีลูกค้าอุดหนุนอยู่เนืองๆ
ขณะที่มันเทศพันธุ์ไทย จะหาซื้อกินสักหัวยังยาก…
มันญี่ปุ่นฟีเวอร์
ความนิยมที่มากับเจ-ป๊อป
ต้องยอมรับว่าวัฒนธรรมญี่ปุ่นนำมาซึ่งความนิยมในทุกสิ่ง ไม่เพียงแฟชั่นเสื้อผ้าหน้าผม ความบันเทิง อาหารการกิน ไลฟ์สไตล์การดำเนินชีวิต มันเทศญี่ปุ่นก็มากับกระแสเจ-ป๊อป
ไม่ว่าจะเป็นการ์ตูนอิกคิวซัง ที่เราจะเห็นการเผาเศษใบไม้พร้อมกับหัวมัน รวมทั้งภาพแสนจะคุ้นชินในภาพยนตร์ซีรีส์ที่คนญี่ปุ่นจะนิยมซื้อมันเผากินในหน้าหนาว เพื่อให้ความอบอุ่นกับมือและร่างกาย เหล่านี้เป็นซอฟต์คัลเจอร์ที่ส่งผ่านสื่อบันเทิง รวมทั้งการท่องเที่ยวญี่ปุ่น มานานนับสิบปี
ราคาที่ต่างกันถึง 5 เท่าตัว ถ้าให้เปรียบคุณค่าทางอาหาร ผศ.ดร.ปรัญรัชต์ ธนวิยุทธ์ภัคดี สถาบันโภชนาการ มหาวิทยาลัยมหิดล ยืนยันว่า มันเทศไม่ว่าจะเป็นพันธุ์ญี่ปุ่นหรือพันธุ์ไทยล้วนมีศักยภาพไม่ต่างกัน
“มันเทศพันธุ์ไทยมีทั้งพันธุ์เนื้อสีขาว เหลือง ส้ม และม่วง รสชาติอร่อย และมีคุณค่าทางอาหารครบถ้วนไม่แพ้มันเทศพันธุ์ญี่ปุ่น แต่ต้องยอมรับว่าการจะหาซื้อมันเทศไทยนั้นยาก”
นั่นคือ โดยพื้นฐานหัวมันเป็นแหล่งคาร์โบไฮเดรตเหมือนกับข้าว แล้วยังมีศักยภาพในตัวมันเอง คือเมื่อดูเนื้อสี มีทั้งเนื้อขาว ส้ม เหลือง ม่วง ซึ่งเมื่อค้นข้อมูลทางวิทยาศาสตร์ พบว่าสีที่เป็นไฮไลต์คือส้ม กับม่วง และเหลือง โดยในสีเหลืองและส้มให้สารกลุ่มแคโรทีนอยด์ (รวมถึงเบต้าแคโรทีน) เป็นสารตั้งต้นของวิตามินเอ ช่วยบำรุงสายตา ระบบภูมิคุ้มกัน ช่วยเรื่องการเจริญเติบโตและพัฒนาการทางอวัยวะของตัวอ่อนในขณะตั้งครรภ์
ส่วนในมันเทศ เนื้อสีม่วงจะมีสารกลุ่มแอนโทไซยานิน ช่วยร่างกายในการจับกับอนุมูลอิสระ ลดการอักเสบ ลดการเกิดมะเร็งจากการลดการแบ่งตัวของเซลล์มะเร็ง และยับยั้งการเกิดเนื้องอก แม้กระทั่งมันเทศเนื้อสีขาวก็มีสารแอนโทไซยานินเหมือนกับกะหล่ำปลีเช่นกัน
‘พิจิตร’ เมืองหลวงแห่งมันเทศ
เมื่อมันเทศญี่ปุ่นติดตลาด ใครๆ ก็อยากขาย แน่นอนถ้าอิมพอร์ตจากญี่ปุ่นโดยตรงราคาค่อนข้างสูง ขณะที่สายพันธุ์ญี่ปุ่นแต่ปลูกในพื้นที่อื่นเช่นที่เวียดนามราคาถูกกว่าพะยี่ห้อญี่ปุ่น โดยที่รสชาติหวานไม่ต่างกัน ผู้ค้าหลายรายจึงซื้อเข้ามาเป็นตัวเลือกสำหรับผู้นิยมมันเทศญี่ปุ่นในราคาที่พอสู้ได้
อย่างไรก็ตาม สายพันธุ์มันเทศของญี่ปุ่นก็มีแหล่งผลิตใหญ่อยู่ที่จังหวัดพิจิตร พร้อมบริการซื้อ-ขายพันธุ์ผ่านทางออนไลน์เช่นกัน
ขณะเดียวกันที่พิจิตรยังเป็นแหล่งสำรองสายพันธุ์มันเทศในไทยที่ใหญ่ที่สุด มีกว่า 500 สายพันธุ์ ที่ศูนย์วิจัยและพัฒนาการเกษตรพิจิตร ทั้งสายพันธุ์ดั้งเดิม พันธุ์ผสม และพันธุ์ต่างประเทศที่มาเติบโตในบ้านเรา
เฉพาะสายพันธุ์ดั้งเดิมมีประมาณ 200 กว่าสายพันธุ์ ซึ่งหนึ่งในนั้นคือ “เนินสมอ”
“เนินสมอเป็นสายพันธุ์ดั้งเดิมของจังหวัดพิจิตร มีเนื้อสีขาว เปลือกสีแดง รสชาติมีเสน่ห์มาก เหนียวนุ่ม และให้รสชาติหวาน เรียกได้ว่าเป็นซิกเนเจอร์ของพิจิตร จะมีขายเฉพาะช่วงต้นหนาว ประมาณพฤศจิกายนถึงธันวาคม ที่เกษตรกรจะใส่ถุงมาวางขายอยู่ริมทาง” อ.ปรัญรัชต์บอก และว่า ถ้ามีการประชาสัมพันธ์มันเทศสายพันธุ์ไทยมากกว่านี้ สามารถส่งเสริมให้เป็นหนึ่งในอีเวนต์ท่องเที่ยวของจังหวัดพิจิตรได้สบายๆ
มันเทศ อาหารแห่งอนาคต
ความน่าสนใจของมันเทศส่วนหนึ่งนอกจากการเป็นอาหารที่ปลูกง่าย ไม่ต้องการการดูแลมากมาย และขึ้นได้แม้ในพื้นที่แล้ง มันเทศยังเป็นพืชที่ปลูกได้ทั่วโลก จึงเป็นความหวัง เป็นอาหารแห่งอนาคตที่หลายๆ ประเทศกำลังทำวิจัยและพัฒนาพันธุ์กันอย่างจริงจัง
ถ้าคีย์ข้อมูลเข้าไปที่ฐานข้อมูลของอเมริกา จะพบว่าทุกรัฐต่างให้ความสำคัญกับตรงนี้ จะมีข้อมูลเกี่ยวกับมันเทศของแต่ละรัฐ และมีแนวโน้มที่สูงขึ้น โดยปัจจุบันมีการยกระดับมันเทศเป็นพืชเศรษฐกิจลำดับที่ 5 ของประเทศ การบริโภคก็เพิ่มมากขึ้น โดยเฉพาะมันเทศเนื้อสีส้มหรือเนื้อสีม่วง ขึ้นเมนูอาหารระดับพรีเมียม
“ในหลายประเทศบริโภคกันแทบจะเป็นอาหารหลัก มีการถนอมอาหารด้วยการหั่นตากแห้ง เมื่อจะใช้จึงนำไปแช่น้ำแล้วไปนึ่งไปปรุงใช้กินแทนกับข้าว เป็นอาหารว่างกินกับกาแฟก็มี”
“มันเทศสำหรับชาวแอฟริกันยิ่งไม่ใช่ของแปลก มีวางขายอยู่ทั่วไปเหมือนผักหญ้า เช่นเดียวกับญี่ปุ่น เกาหลี จีน อินเดีย ทั้งเพื่อการบริโภค รวมทั้งมีการศึกษาและทำวิจัยทางวิทยาศาสตร์และทางด้านห้องปฏิบัติการอย่างมาก ไม่ว่าจะในแง่ของมันเทศเพื่อลดการอักเสบ ชะลอการเสื่อมของเซลล์ ลดภาวะแทรกซ้อนจากเบาหวาน หรือป้องกัน หรือลดการแทรกซ้อนจากโรคเรื้อรังต่างๆ
“ส่วนใหญ่ใช้เป็นอาหารทางเลือกเพื่อสุขภาพ คือแทนที่จะกินแป้งอย่างเดียว ก็เป็นแป้งกับแอนตี้ออกซิแดนต์ด้วย เหมือนกับการกินผักนอกจากไฟเบอร์ยังมีวิตามินด้วย”
พลังการตลาด มือที่มองไม่เห็น
กระแสความนิยมมันเทศสายพันธุ์ญี่ปุ่น ทำให้ต้องย้อนกลับมามองมันเทศสายพันธุ์ไทย เราหลงลืมอะไรไปหรือเปล่า
ดร.เดชรัต สุขกำเนิด อาจารย์ประจำคณะเศรษฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ บอกว่า จากการค้นข้อมูลพบว่ากลุ่มภาคประชาสังคมที่ทำในฐานะเครือข่ายเกษตรกรรมทางเลือกเคยคัดเลือกสายพันธุ์และส่งเสริมให้ปลูกมันในฐานะพืชที่จะรับมือกับความเสี่ยงของการเปลี่ยนแปลงภูมิอากาศเช่นกัน มีสายพันธุ์มันหลายชนิดที่สามารถนำมาใช้ได้ เป็นมันดั้งเดิม ไม่เพียงมันแกว หรือมันเทศ แต่ยังมีมันมือเสือ มันเลือด ฯลฯ ฉะนั้นภูมิปัญญาเดิมกับความหลากหลายทางชีวภาพของเรามีอยู่
“ที่ไม่ได้รับความสนใจเพราะรูปแบบการบริโภคเป็นสิ่งสำคัญว่าเราจะสามารถเอามันชนิดนั้นมาบริโภคในลักษณะใด กับกลไกทางการตลาด มองในภาพรวมสินค้าที่เป็นพืชหัวในช่วง 10 ปี เราบริโภคมากขึ้น เพียงแต่เราบริโภคผ่านมันฝรั่ง เราไม่ได้ปฏิเสธการบริโภคมันเสียทีเดียว เพียงแต่ขึ้นอยู่กับรูปแบบที่เราจะแปรรูปให้เหมาะสม หรือกระแสนิยม อย่างมันเทศญี่ปุ่น
“ถ้าเรามีการวางแผนเกี่ยวกับรูปแบบการบริโภค บวกกับการวางแผนทางการตลาดที่เหมาะสม ก็สามารถจะทำให้มันอื่นๆ เป็นที่นิยมสำหรับผู้บริโภคได้ เมื่อเราขาดตรงนี้เกษตรกรจึงขาดแรงจูงใจ”
ถามว่าเราเพิกเฉย ละเลยการให้ความสำคัญกับมันเทศหรือเปล่า?
“ผมว่าเรายังไม่มีความจำเป็นเร่งด่วน แต่มันเป็นโอกาสที่ซ่อนอยู่ เราจะสามารถสร้างโอกาสจากทรัพยากรที่ซ่อนอยู่หรือไม่ ยังต้องการกระบวนการทำให้เป็นผลิตภัณฑ์ที่น่าสนใจ บวกกับการทำการตลาด”ดร.เดชรัตบอก และอธิบายเพิ่มเติมว่า
การเป็นกระแส ที่สำคัญคือ ความพร้อมในการกระจายสินค้าเราต้องดี เพราะถ้าได้แค่ที่สองที่คนอื่นๆ ก็รู้สึกไม่ค่อยเกี่ยวข้อง
ไม่ใช่ว่าพอมีกระแสมันญี่ปุ่นจะทำได้ง่ายขึ้น เพราะการบริโภคมันไม่เหมือนกับมันมือเสือ มันยังต้องการการทำแบรนด์ การทำการตลาด การสร้างกระแสความนิยมอีก ซึ่งอาจไม่จำเป็นต้องทำซ้ำแบบมันญี่ปุ่น มันเป็นโจทย์ทางธุรกิจ
กระแสมันญี่ปุ่นแสดงให้เห็นว่าพลังการตลาดมีจริง มันไม่ใช่สูตรสำเร็จ
แต่เป็นแรงบันดาลใจว่าเรามีโอกาสที่จะทำสำเร็จ ถ้าเราทำถูกที่ถูกเวลาและถูกจังหวะ
