เมืองพุกามในพม่า มีความเป็นมาร่วมยุคกับเมืองละโว้-อโยธยาของไทย ราวหลัง พ.ศ.1500 มีร่องรอยหลายอย่างแสดงว่าทั้งสองแห่งมีความสัมพันธ์ติดต่อเกี่ยวข้องซึ่งกันและกัน
[ยุคก่อนหน้านั้นมีตำนานเก่าแก่อย่างเดียวกัน]
ซากวัดในเมืองพุกาม สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ มีพระนิพนธ์เที่ยวเมืองพม่า เมื่อเสด็จประพาส พ.ศ.2478 ไว้ว่า
“จำนวนวัดโบราณ แม้ที่เหลืออยู่ในเวลานี้มีกว่า 5,000 เป็นวัดร้างแทบทั้งนั้น”
“โบราณวัตถุสถานที่เมืองพุกาม สร้างก่อนสมัยสุโขทัยแทบทั้งนั้น ถ้านับเป็นอายุก็กว่า 900 ปีมาแล้ว”
พุกาม เป็นชื่อตามสำเนียงคนไทยเรียกเมือง pagan ในพม่า
นางตูซาร์ นวย (Thuza Nwe) เป็นชาวพม่า อาจารย์สอนภาษาพม่า ในคณะมนุษยศาสตร์ มหาวิทยาลัยรามคำแหง บอกว่า
คนพม่าเรียกพุกามว่า pagan เป็นคำโบราณ มาจากคำว่า ปิวกามะ แปลว่า ลูกหลานของคนปิว
ปิวกามะ ต่อมาเสียงเพี้ยนเป็น ปิวกาม, ปู้กาม จนเป็น ปากาน หรือ pagan
ปิว (พยู – Pyu) เป็นชื่อชาติพันธุ์ของคนดั้งเดิมในดินแดนแถบนั้น ส่วนคนเมียนมาโยกย้ายอพยพเข้าไปทีหลัง แล้วประสมประสานกับคนปิวที่อยู่มาก่อน (คำว่า ปิว เอกสารโบราณของไทยเรียก ผิ่ว)
กามะ เป็นภาษาพยู (ไม่ใช่ภาษาพม่า) แปลว่า คนของ— หรือสายเลือดของ—
[ข้อความอธิบายของอาจารย์ชาวพม่า ผมได้จากคุณพันธุ์ทิพย์ ธีระเนตร โต๊ะประชาชื่น มติชน]
