อาศรมมิวสิก : เสียงพื้นบ้านถูกปฏิวัติ สะเทือนใจปลุกจิตวิญญาณ

อาศรมมิวสิก : เสียงพื้นบ้านถูกปฏิวัติ สะเทือนใจปลุกจิตวิญญาณ

การแสดงของวงไทยซิมโฟนีออเคสตราที่มหาวิทยาลัยสวนดุสิต ลำปาง และวัดเจดีย์หลวง เชียงใหม่ เพื่อสรุปงานวิจัยนำเพลงพื้นบ้านมาเล่นกับวงซิมโฟนีแล้วไปแสดงในพื้นที่ให้ชาวบ้านได้ชื่นชม การนำเพลงมาสร้างสรรค์ด้วยจินตนาการใหม่ อาศัยร่องรอยอดีต ผ่านศิลปินในท้องถิ่นผู้สืบทอดวัฒนธรรมดนตรี จบลงแล้ว

การออกภาคสนามนำวงไปแสดงครั้งนี้ ตั้งใจไปมอบความสุข มอบความรักและความปรารถนาดี โดยไม่ต้องการอะไรเป็นสิ่งตอบแทน เพราะดนตรีเป็นเสียงที่มีความไพเราะมีไว้มอบให้แก่กัน

การนำวงดนตรีขนาดใหญ่ไปเล่นนั้น เป็นเรื่องที่ยาก เนื่องจากมีงบประมาณพื้นฐาน หัวใจต้องสู้ไม่ถอย ต้องใช้สมอง ใช้ความรู้ความสามารถบวกประสบการณ์ โดยลงมือทำงานจริง ต้องมีพรรคพวกเครือข่ายได้ทุกความร่วมมือ ต้องมีจิตวิญญาณที่มุ่งมั่นและความจริงใจไปแลก งานดนตรีต้องดีและมีความไพเราะเป็นสำคัญ ต้องเป็นเสียงดนตรีที่ดีมีคุณภาพจึงจะมีพลัง “ให้ใจก็จะได้ใจ”

เสียงดนตรีพื้นบ้านเป็นอดีต นำอดีตมาสร้างอนาคต “อดีตคืออนาคต” การพัฒนาอดีตเพื่อสร้างอนาคต เป็นสิ่งที่ประจักษ์ได้จากงานวิจัยชิ้นนี้ ผู้ชมงานมาจากเครือข่ายที่เกี่ยวข้องช่วยเหลือ คนในพื้นที่เป็นผู้ให้ความสะดวก เป็นผู้ให้การสนับสนุนด้านสาธารณูปโภค ห้องน้ำ อาหาร ที่พัก เต็มใจให้โดยไม่ต้องขอ แม้โครงการวิจัยจะมีงบประมาณน้อยก็ตาม เมื่อได้น้ำใจจากท้องถิ่นและเครือข่าย ทำให้งานแสดงดนตรีดูหรูยิ่งนัก

งานวิจัยไม่ได้ใช้บริษัทจัดงาน (Agency) เอเยนซีนั้นบริหารจัดการโดยเงินและเพื่อเงิน เงินเป็นสิ่งที่ไม่มีชีวิตและไม่เข้าใครไม่ออกใคร การทำงานโดยเงินเพื่อเงิน งานจึงถูกตัดขาดออกจากหุ้นส่วนอื่นไปโดยอัตโนมัติ งานวิจัยจึงต้องใช้ความร่วมมือ ต้องใช้น้ำใจจากเครือข่าย ใช้ความรู้สึกนึกคิดและจิตวิญญาณในการมีส่วนร่วม

งานวิจัยได้สร้างงาน ได้ต่อชีวิตอาชีพนักดนตรีหลายครอบครัว บุคลากรของมูลนิธิ ทั้งงานที่เต็มเวลาและงานชั่วคราว อาทิ นักวิจัย ศิลปิน นักดนตรี นักวิชาการผู้ให้ข้อมูล ซึ่งมีผู้เกี่ยวข้องเป็นร้อยชีวิต ยามที่วิกฤตก็ได้งานวิจัยช่วยประคองให้ผู้ร่วมชะตากรรมมีรายได้ บริหารให้ชีวิตผ่านพ้นไปได้

ความจริงในโลกทุนนิยม เงินมีคุณสมบัติที่สำคัญมาก เงินใช้ซื้อสินค้าได้ แต่เงินซื้อหัวใจและซื้อน้ำใจไม่ได้ “เรื่องบางเรื่อง คนบางคน แม้จะมีเงินก็ซื้อไม่ได้“ ซึ่งพิสูจน์ได้ว่า ในท้องถิ่นนั้น แม้ไม่มีเงิน แต่ท้องถิ่นมีน้ำใจ เมื่อใช้ใจทำงานทดแทนเงิน ความรู้สึกดีที่เกิดขึ้นสามารถสัมผัสได้ เพราะทุกคนที่อยู่ในงานมีรอยยิ้มและมีความสุข

งานวิจัยค้นพบว่า ชาวบ้านเป็นผู้รักษาวัฒนธรรมดนตรี ชาวบ้านไม่ได้เรียนหนังสือ ไม่มีความรู้ ไม่ได้ไปโรงเรียน และเป็นกลุ่มคนที่มีรายได้น้อย มีจิตใจดี มีความเป็นมิตรสูง จริงใจและน่าเชื่อถือ ในทางตรงกันข้าม ผู้ที่ไปโรงเรียนมีความรู้สูง เป็นผู้มีตำแหน่ง เป็นผู้มีอำนาจ แต่กลายเป็นผู้ที่ไม่รู้จักวัฒนธรรมพื้นบ้านของตัวเอง เพราะว่าการศึกษาในโรงเรียนได้ตัดขาดจากวัฒนธรรมของท้องถิ่นและไปเรียนรู้ความเป็นอื่นที่อยู่เมืองไกล

การสำรวจโดยบริษัทธุรกิจท่องเที่ยว ได้จัดลำดับประเทศที่มีนักท่องเที่ยวด้านวัฒนธรรม 10 ลำดับต้น ลำดับ 10 ญี่ปุ่น ลำดับ 9 ตุรกี ลำดับ 8 อียิปต์ ลำดับ 7 ไทย มีเหตุผลว่า ไทยไม่เคยเป็นเมืองขึ้นมาก่อน มีอาชีพหมอนวด อาหารอร่อย ค่าครองชีพต่ำ สินค้าจำเป็นราคาถูก มีความร่ำรวยศิลปวัฒนธรรม มีวิถีชีวิตที่เรียบง่าย จึงมีนักท่องเที่ยวเข้ามาเมืองไทยปีละ 40 ล้านคน ลำดับ 6 อินเดีย ลำดับ 5 เม็กซิโก ลำดับ 4 ฝรั่งเศส ลำดับ 3 กรีซ ลำดับ 2 อิตาลี และลำดับ 1 คือสเปน ประเทศเหล่านี้ ขายศิลปวัฒนธรรมและขายวิถีชีวิตเป็นสินค้า

งานวิจัยพบว่า แม้ไทยจะมีศิลปวัฒนธรรมที่แข็งแรงลำดับต้นๆ ของโลก แต่ไทยก็ขายของเก่ากิน ขายมรดกเก่าที่บรรพบุรุษสร้างไว้เป็นสินค้าทางวัฒนธรรม โดยไม่ได้ดูแลรักษา ไม่ได้ทำนุบำรุงแต่อย่างใด เมื่อคนทั้งโลกมาเที่ยวปีละ 40 ล้านคน เข้ามาดูของเก่า ดูซากปรักหักพัง นักท่องเที่ยวต่างรู้สึกสมเพชคนไทย แต่คนไทยก็ยังขายของเก่ากินต่อไป แถมทำลายของเก่าอีกต่างหาก รัฐไม่ได้สนใจมรดกทางวัฒนธรรม ชาวบ้านไม่มีกำลังพอที่จะช่วยตัวเอง ไม่มีความรู้ที่จะรักษามรดกวัฒนธรรม จึงต้องคอยฝรั่งหยอดกล่องบริจาค

งานวิจัยยังพบว่า เพลงเขมรเป็นเพลงที่อยู่ในราชสำนักอยุธยาและอยู่ในราชสำนักรัตนโกสินทร์ตอนต้น เพลงชาวเหนือเป็นเพลงที่อยู่ในราชสำนักเมืองเหนือและอยู่ในรัตนโกสินทร์ตั้งแต่ยุครัชกาลที่ 5 ส่วนเพลงภาคอื่นนั้น เป็นเพลงของชาวบ้านและเพลงนานาชาติที่ปะปนอยู่ในวัฒนธรรมท้องถิ่นไทย

มีคนต่างชาติเข้ามาอยู่ในเชียงใหม่ 3-4 หมื่นคน แม้จะมีโควิด ก็อยู่แบบคนในท้องถิ่น เพราะพวกเขารู้ว่าที่เชียงใหม่มีของดีราคาถูก เทคโนโลยีทำให้ชีวิตอยู่ที่ไหนก็ได้ ทำงานได้ทั่วโลก สิ่งสำคัญคือเชียงใหม่เป็นเมืองที่มีเสน่ห์ น่าอยู่ มีคุณภาพชีวิตที่เลือกได้ ค่าครองชีพต่ำ ชาวต่างประเทศเหล่านี้รู้จักของดี มีรสนิยม และชอบฟังเพลงพื้นบ้านเพราะแปลก ชอบฟังเพลงคลาสสิกเพราะเป็นพื้นฐานชีวิตและเป็นเรื่องของผู้ดีมีรสนิยม

งานวิจัยพบว่า ดนตรีสร้างความสามัคคีของปวงชน คนที่มาช่วยเหลือทำงาน มีความแตกต่างในอาชีพ มีความหลากหลายทางสังคม ต่างความเชื่อ ต่างความคิด มีวัฒนธรรมและวิถีชีวิตที่แตกต่าง แต่ทุกคนมีน้ำใจช่วยเหลือ จึงทำให้การจัดงานแสดงดนตรีมีความลงตัว และทุกคนมีส่วนร่วมช่วยทำงาน

ผู้วิจัยได้เรียนรู้ว่า พิธีกรรมความเชื่อต่างๆ ที่มีอยู่ในท้องถิ่น จะต้องทำด้วยความเคารพและด้วยความจริงใจ พิธีกรรมสอนให้คนรู้จักนับถือคุณงามความดีของบรรพบุรุษ แม้จะมองด้วยตาไม่เห็น แต่ความดีงามนั้นมีพลัง เชื่อหรือไม่เชื่อไม่ใช่ประเด็น ระหว่างทำกับไม่ทำ ให้เลือกทำดีกว่าไม่ทำ ชาวบ้านนั้นมีปรัชญาชีวิตรองรับว่า “คนจนอยู่อย่างจนก็จะรวย คนรวยอยู่อย่างรวยก็จะจน”

เสียงดนตรีพื้นบ้านสร้างพลังบวก เกิดขึ้นระหว่างคนกับคน คนกับงาน เสียงเพลงปฏิวัติความรู้สึกนึกคิดของคนฟัง สร้างพลังที่ดีให้มาบวกกัน เกิดเป็นพลังมหาศาล เสียงดนตรีที่ออกมาจากนักดนตรี ซึ่งตั้งใจสร้างความไพเราะ ผู้ฟังตั้งใจฟังเรื่องราวที่เป็นมรดกในอดีต การกลับมาของเสียงดนตรีพื้นบ้านที่มีชีวิต โดยเล่นผ่านวงไทยซิมโฟนีออเคสตราด้วยเครื่องดนตรีสากล ทำให้ผู้ฟังในท้องถิ่นตื่นตัวและมีชีวิตชีวา

ผู้ฟังที่ลำปางและเชียงใหม่มีคำถามมาก เมื่อไหร่จะมาอีก แสดงว่าท้องถิ่นมีความต้องการ ท้องถิ่นขาดกำลังการต่อยอดทางวัฒนธรรมดนตรี ขาดพลังที่สร้างสรรค์ ขาดความรู้สึกที่จะเชื่อมโยงเข้าด้วยกัน เมื่อวงไทยซิมโฟนีออเคสตราได้เชื่อมข้อต่อด้วยเสียงดนตรีพื้นบ้าน เชื่อมจิตใจทุกฝ่ายเข้าด้วยกัน ทุกคนก็มีความสุข

รัฐมนตรีว่าการกระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม ผู้อำนวยการสำนักงานการวิจัยแห่งชาติ และคณะกรรมการผู้ติดตามงานวิจัย เสนอแนะด้วยวาจาว่า ให้ทำงานวิจัยดนตรีท้องถิ่นเพื่อต่อยอดไปอีก ซึ่งก็ต้องดูว่าเรื่องใดมีความท้าทายและสนุกในการทำงานบ้าง เมื่อเป้าหมายชีวิตไม่ได้ทำงานเพื่อเงิน ไม่ได้ทำงานเพื่อตำแหน่ง และไม่ได้ทำงานเพื่ออำนาจ แต่ทำงานเพื่อความพอใจและมีความสุขที่จะทำ

การถ่ายทำรายการโทรทัศน์ของไทยพีบีเอส เกิดขึ้นเพราะคุณภาพและความน่าเชื่อถือจากผลงาน ทางรายการโทรทัศน์ก็ได้ติดตามไปทุกครั้ง ทุกพื้นที่ที่แสดง โดยใช้งบประมาณของสถานีโทรทัศน์เอง เรื่องของคนที่มีหัวใจรักงานดนตรีและงานที่มีคุณภาพ คนทำงานได้เสนอให้มีข้อตกลงการถ่ายทำและถ่ายทอดของสถานีโทรทัศน์ไทยพีบีเอสกับสำนักงานการวิจัยแห่งชาติ (วช.) เพื่อสถานีโทรทัศน์จะได้ตั้งงบประมาณที่จะทำงานได้ง่ายขึ้น

มิตรรักแฟนเพลงทุกพื้นที่ต้องการให้กลับไปแสดงอีก เนื่องจากการระบาดของโควิด ทำให้เปิดรับผู้ฟังได้จำกัด ไม่สามารถรับเพิ่มกว่าตัวเลขที่รัฐกำหนดได้ ลำปางต้องการความช่วยเหลือเรื่องดนตรีบำบัด เด็กที่ถูกทำร้ายทางจิตใจ ถูกข่มขืน ต้องการดนตรีบำบัดไปช่วยแบ่งเบาความทุกข์

ลำปางต้องการอาศรมศิลปิน (Lampang Artist Residency) ซึ่งมีศิลปินปลูกป่าสัก 70 ไร่ มีต้นไม้ใหญ่ มีความมืด มีความเงียบ มีความสงบ มีท้องฟ้า มีดวงดาว มีเสียงลม มีเสียงจักจั่นเรไร จิ้งหรีด เสียงกบ มีน้ำใสใบไม้เขียว ซึ่งเป็นสวรรค์ หากสร้างเป็นกระท่อมอาศรมศิลปิน เพื่อรองรับศิลปินระดับนานาชาติเข้ามาสร้างงาน เปิดโอกาสให้เด็กน้อยได้เรียนรู้ อนาคตคือเป็นสวรรค์ สำหรับอาศรมศิลปินนั้น เป็นมหาวิทยาลัยในโลกอนาคต โดยการนำธรรมชาติผสมผสานกับวิถีชีวิต การได้เรียนรู้และได้สัมผัสธรรมชาติ ความรู้สึกที่เป็นธรรมชาติคือต้นทุนชีวิต

เชียงใหม่มีผู้ฟังที่มีรสนิยมสูง ต้องการสร้างปรากฏการณ์คอนเสิร์ตเปิดเมือง วันที่ 28 มกราคม 2565 มีความต้องการหอแสดงดนตรี 300-400 ที่นั่ง โดยนายกองค์การบริหารส่วนจังหวัด ต้องการใช้ดนตรีเป็นพลังละมุน (Soft Power) พลังที่ไพเราะ เพื่อชักชวนพลังของชาวเชียงใหม่มาพัฒนาวัฒนธรรมเชียงใหม่และร่วมกันพัฒนาคลองแม่ข่า โดยใช้วงไทยซิมโฟนีออเคสตรา ต้องใช้นักดนตรี 60-80 คน ก็จะเป็นตัวจุดชนวนพลังต่อยอดได้

มหกรรมงานวิจัยแห่งชาติ 2564 (Thailand Research Expo 2021) ผู้อำนวยการสำนักงานการวิจัยแห่งชาติ ได้เสนอให้วงไทยซิมโฟนีออเคสตราบรรเลงสร้างสีสันในงาน มีศิลปินร่วมแสดง 4 คน คือ ครูแอ๊ด ภานุทัต อภิชนาธง สีสะล้อเพลงล่องน่าน ล่องแม่ปิง มี ธนิสร์ ศรีกลิ่นดี ศิลปินแห่งชาติ เป่าขลุ่ยเพลงค้างคาวกินกล้วย น้ำผึ้งเมืองสุรินทร์ ขับร้อง และมีครูวิชา นิลกระยา สีซอเขมร เพลงอะไยจ๊ะกร้าบ แอแครง และแฮปปียา

เสียงดนตรีมีพลังสร้างอำนาจ อำนาจของเสียงสร้างความเคลื่อนไหวทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลง ความเปลี่ยนแปลงทำให้เกิดการพัฒนา การพัฒนาทำให้เกิดความเจริญ เสียงดนตรีพื้นบ้านได้เข้าไปปฏิวัติภายในจิตใจ กระตุ้นให้เกิดความรู้สึกนึกคิดที่โหยหาอดีต

แม้การทำงานวิจัยนั้นดำเนินไปท่ามกลางการระบาดของโควิด-19 ตลอดโครงการ ต้องฝ่าฟันทุกปัญหาเพื่ออยู่กับมันให้ได้ นักดนตรีที่เป็นด่านหน้าต้องได้ฉีดวัคซีนทุกคน มีการตรวจแยงจมูกประจำทุกงาน ทำทุกวิถีทางเพื่อสร้างความเชื่อมั่น แม้วิกฤตจะสาหัสก็สามารถทำงานสำเร็จลุล่วงอย่างมีคุณภาพได้ เพื่อเป็นต้นแบบในการต่อสู้และการทำงานท่ามกลางวิกฤต

วิจัยเสร็จสิ้นแล้ว ดนตรี

เพชรพื้นบ้านยังมี ระยับ

ห่มดินโคลนเปรอะเปื้อน มอมแมม

เพชรคือเพชรมีแสง ส่องเย้ย ทุกวัน

สุกรี เจริญสุข