ดร.สุพรรณ ทิพย์ทิพากร คณะวิศวกรรมศาสตร์ มหิดล
ย้อนบทเรียนเตือนภัย ‘ไฟรั่ว’
ก่อนนับถอยหลัง (เที่ยว) ปีใหม่
อีกไม่ถึง 1 สัปดาห์ เทศกาลส่งท้ายปีเก่า เวลคัมปีใหม่ ก็จะเดินทางมาถึง ผู้คนมุ่งหน้าสู่สถานที่ท่องเที่ยว โรงแรม รีสอร์ต ศูนย์การค้า ที่งดงามด้วยการประดับประดา คึกคักด้วยระบบแสงเสียง เครื่องเล่น สวนสนุก สวนน้ำ ลานกีฬากลางแจ้งคลาคล่ำด้วยนักท่องเที่ยวทั้งชาวไทยและต่างชาติ
ท่ามกลางรอยยิ้ม และเสียงหัวเราะ สิ่งที่ไม่อาจประมาทได้ คือภัยจากกระแสไฟฟ้าซึ่งนำความสูญเสียมาพร้อมคราบน้ำตา ไม่ว่าจะทรัพย์สิน ไปจนถึงชีวิตที่ไม่อาจหวนคืน
16 ธันวาคมที่ผ่านมา เกิดเหตุสลด เมื่อนักบาสเกตบอลชาวรัสเซียวัย 19 ปี แตะเสาไฟสปอตไลต์ส่องสนาม ถูกไฟดูดเสียชีวิตที่ลานกีฬาชุมชนเมืองพัทยา คล้ายเหตุการณ์เมื่อ 13 กรกฎาคม พ.ศ.2562 ที่ไฟดูดนักศึกษาเสียชีวิตที่สนามบาสเกตบอลจังหวัดภูเก็ต คาดว่าไฟรั่วจากเสาไฟส่องสว่าง
23 ธันวาคม พ.ศ.2564 ในพื้นที่ อบต.ราชาเทวะ มีผู้ถูกไฟฟ้าชอร์ตตกน้ำเสียชีวิต 2 ราย จากไฟรั่วลงมาที่โคนเสา เช่นเดียวกับอีกข่าวดังอันน่าสลดใจยิ่ง เมื่อ 16 กันยายนที่ผ่านมา เด็กนักเรียน 5 คน ถูกกระแสไฟฟ้ารั่วจากเสาไฟส่องสว่างดูดหลังฝนตกน้ำท่วมที่โรงเรียนแห่งหนึ่งในจังหวัดอุดรธานี
เทศกาลปีใหม่ 2566 นี้ มาตรฐานความปลอดภัยในระดับสากล คือสิ่งที่คนไทยควรได้รับเป็นของขวัญ
ดร.สุพรรณ ทิพย์ทิพากร หัวหน้าภาควิชาวิศวกรรมไฟฟ้า คณะวิศวกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล เผยว่า ในประเทศไทยมีผู้คาดคะเนว่าจำนวนเสาไฟฟ้าตามถนน มีกว่า 17 ล้านต้น ซึ่งบางส่วนท้องถิ่นเทศบาลรับผิดชอบและบางส่วนอยู่ในความดูแลของ 3 องค์กรรัฐวิสาหกิจชั้นนำของประเทศ คือ การไฟฟ้าฝ่ายผลิตฯ การไฟฟ้าส่วนภูมิภาค และการไฟฟ้านครหลวง โดยมีรายได้รวมกันปีละกว่า 6 แสนล้านบาท และมีผลกำไรกว่า 5.6 หมื่นล้านบาทนั้น ควรยกระดับความปลอดภัยของเสาไฟฟ้าจากปัญหาไฟรั่วไฟดูด และวิธีบริหารจัดการให้มีการตรวจสอบไฟรั่วเพื่อให้เกิดความปลอดภัยของประชาชนและนักท่องเที่ยวผู้สัญจร หรือผู้อยู่อาศัยใกล้ถนนหนทางที่มีเสาไฟฟ้าตั้งอยู่
เสาไฟที่ได้มาตรฐานต้องมี ‘ระบบสายดิน’ (Grounding System) โดยกระแสไฟที่รั่วจะเลือกไหลลงดินโดยไม่ไหลเข้าคน เพราะความต้านทานไฟฟ้าของดินจะน้อยกว่าความต้านทานไฟฟ้าของคนหลายเท่า ภายในเสาไฟหรืออุปกรณ์เครื่องเล่นไฟน้ำพุใต้น้ำ อันตรายมักมาจากคุณภาพการเดินสายและเชื่อมต่อสาย ซึ่งอาจจะเป็นเทปพันสายไฟที่เสื่อมสภาพไปตามกาลเวลา อากาศ และความร้อน หรือมีการต่อสายไม่แน่น ทำให้ตัวนำทองแดงภายในสายไฟสัมผัสกับเสาโลหะ จึงเกิดไฟรั่ว (Stray Voltage) หากฝนตกหนักน้ำท่วมจะยิ่งช่วยเป็นสื่อให้ไปยังตัวเสาไฟเสมือนเป็นมฤตยูที่รอให้ผู้เคราะห์ร้ายมาแตะ นอกจากนี้ ความต้านทานกระแสไฟฟ้าของคนจะลดลงมากถ้าร่างกายเราเปียกเหงื่อหรือน้ำ จะยิ่งทำให้กระแสไฟรั่วเข้าร่างกายได้ง่ายขึ้นอีก
ในกิจกรรมช่วงเทศกาลและปีใหม่ ผู้ประกอบการและภาคเอกชนต้องตระหนักว่าไฟรั่วไฟดูดเป็นภัยที่มองไม่เห็น หากเกิดเหตุก็จะทำให้เสื่อมเสียชื่อเสียงของธุรกิจที่สร้างสมมาได้ เจ้าของสถานที่หรือท้องถิ่นที่ดูแลพื้นที่อาจถูกดำเนินคดีได้
“ในหลายประเทศ กฎหมายลงโทษผู้รับผิดชอบมีความเข้มงวด มีโทษปรับที่หนัก ดังเช่นกรณีของบริษัท Con Edison ให้บริการส่งจ่ายไฟฟ้าในนครนิวยอร์ก ประเทศสหรัฐอเมริกา ต้องชดใช้เงินสูงถึง 6.2 ล้านเหรียญให้ครอบครัวของ Jodie Lane ที่เสียชีวิตจากการถูกไฟรั่วดูด หลังจากนั้นทางบริษัทได้จัดเจ้าหน้าที่นำรถซึ่งใช้เทคโนโลยีอุปกรณ์วัดไฟรั่วออกตระเวนตรวจตราไปทั่วบริเวณพื้นที่ให้บริการอย่างสม่ำเสมอ” ดร.สุพรรณเล่า
จากนั้น ยังยกกรณีสวนน้ำระดับโลกอย่าง Universal Orlando สหรัฐอเมริกา ซึ่งเคยเกิดเหตุไฟรั่วดูดในปี 2562 ทำให้ผู้ใช้บริการบาดเจ็บจนถูกสั่งปิด หรือเหตุร้ายจากน้ำพุตกแต่งในรีสอร์ตที่ South Carolina ผู้เข้าพักถูกไฟดูดระหว่างเดิน และคนเข้าไปช่วยเหลือก็เสียชีวิตรวมถึง 4 ราย
ดร.สุพรรณ ย้ำว่า การจัดกิจกรรมใดๆ ต้องควบคู่ไปกับการเตรียมความพร้อมและมาตรการด้านความปลอดภัยเสมอ การตกแต่งด้วยระบบไฟ แสงเสียง และสิ่งประดับ เช่น อุโมงค์ไฟ อุโมงค์น้ำ ต้องใช้วัสดุอุปกรณ์ที่มีคุณภาพและดำเนินการตามมาตรฐานวิศวกรรมและความปลอดภัยโดยช่างที่มีใบอนุญาต มีระบบป้องกันและแจ้งเตือน รวมทั้งมีเจ้าหน้าที่ซึ่งมีความรู้ตรวจสอบและสแตนด์บายระหว่างจัดงานหากเกิดเหตุฉุกเฉิน
ผู้ประกอบการควรปฏิบัติตามข้อกฎหมายและระเบียบบังคับที่เกี่ยวข้อง เช่น กฎกระทรวงกำหนดมาตรฐานในการบริหาร จัดการ และดำเนินการด้านความปลอดภัย อาชีวอนามัย และสภาพแวดล้อมในการทำงานเกี่ยวกับไฟฟ้า พ.ศ.2558 กฎกระทรวงว่าด้วยการควบคุมเครื่องเล่น พ.ศ.2564 วางระบบสายดินให้ถูกต้องตามมาตรฐานทางวิศวกรรม หรือติดตั้งอุปกรณ์ตัดไฟรั่ว Ground Fault Circuit Interrupt (GFCI) เลือกใช้อุปกรณ์ที่มีคุณภาพ ได้มาตรฐาน โดยเฉพาะพื้นที่มีผู้คนสัญจรมาก ควรติดตั้งอุปกรณ์ที่มีกันไฟรั่วสองชั้น (Double Insulated) เป็นไปตามมาตรฐาน IEC Class II
“หากมีการใช้ไฟฟ้านอกอาคาร การเดินสายไฟต้องใช้ประเภทนอกอาคารเท่านั้น เพราะสายในอาคารจะมีความคงทนน้อยกว่า สำรวจความชำรุด สนิมเก่าของอุปกรณ์เครื่องเล่น อุปกรณ์ไฟฟ้า สายไฟโดยเฉพาะที่ต้องมีส่วนเปียกน้ำ เช่น ไฟส่องสว่างในสระน้ำ หมั่นสังเกตสายไฟ ท่อเดินสายไฟ หากชำรุด ควรเร่งซ่อม ไม่ปล่อยปละละเลย หมั่นตรวจสอบไฟรั่วของอุปกรณ์และเสาไฟฟ้าโดยระยะสั้นอาจให้พนักงานใช้ปากกาดิจิทัลวัดไฟรั่วแบบไร้สัมผัส ในประเทศแคนาดาใช้ระบบอัตโนมัติด้วยเทคโนโลยี Internet of Things (IoT) ประเภท LoRa (Long Range) ร่วมกับเซ็นเซอร์ในระบบตรวจจับไฟรั่วตามเสาไฟถนน ติดตั้งเซ็นเซอร์แจ้งเตือนด้วยเสียงหรือไฟกะพริบหากมีไฟรั่ว เช่นในบริเวณสวนน้ำ สระว่ายน้ำ ตลอดจนมีพนักงานดูแลที่ผ่านการฝึกอบรมการช่วยเหลือผู้ถูกไฟดูด การ CPR อย่างถูกต้อง และขนย้าย
ผู้ประสบเหตุไปสถานพยาบาลได้ทันท่วงที” ดร.สุพรรณย้ำ
สำหรับในส่วนของประชาชน ในการเดินทางท่องเที่ยวในช่วงเทศกาลไปยังสถานที่และท้องถิ่นต่างๆ ให้ปลอดภัยจากไฟรั่วไฟดูด นักวิชาการท่านนี้ แนะว่า ต้องระมัดระวังการใช้เครื่องทำน้ำอุ่นที่เก่า หรือติดตั้งสายไฟไม่ปลอดภัย ไม่มีสายดิน หากเป็นไปได้ ควรพก ‘ปากกาดิจิทัลวัดไฟรั่วแบบไม่ต้องสัมผัส’ ปัจจุบันมีขนาดเล็กกะทัดรัดและราคาถูก หากตรวจเช็กแล้วไฟกะพริบแสดงว่ามีไฟรั่วในบริเวณนั้น งดว่ายน้ำในบริเวณใกล้ท่าเรือ เคยมีเหตุผู้เสียชีวิตเพราะไฟรั่วจากระบบไฟที่จ่ายให้กับเรือ งดว่ายน้ำในสระน้ำหรือทะเลขณะมีพายุฝนฟ้าคะนอง เพราะอาจเกิดฟ้าผ่าบริเวณใกล้เคียง มีน้ำเป็นสื่อมายังร่างกายเรา
นอกจากนี้ ไม่ควรสัมผัสหรือเดินเข้าใกล้เสาไฟถนน รั้วโลหะ ป้ายโฆษณา ฝาท่อ service ของการไฟฟ้า ควรนึกเสมอว่า เสาไฟนั้นอาจมีไฟเลี้ยงที่เป็นอันตรายได้ โดยเฉพาะอย่างยิ่งเวลาไม่ใส่รองเท้า หรือร่างกายเปียกน้ำหรือเหงื่อ สวมรองเท้าที่เป็นฉนวนไฟฟ้าอย่างรัดกุม ไม่เดินเท้าเปล่าซึ่งจะเป็นทางผ่านของกระแสไฟฟ้าที่รั่วไปยังดินได้ และอยู่ให้ห่างจากสายไฟที่พาดในระดับต่ำ หากพบสายไฟที่ขาดตกอยู่ที่พื้น ให้อยู่ห่างออกไปอย่างน้อย 10 เมตรและแจ้งการไฟฟ้ามาซ่อม ไม่ควรทำกิจกรรมกลางแจ้งที่ใกล้เสาไฟ หรือเสาหม้อแปลงไฟฟ้า
หากเกิดเหตุไม่คาดฝันขึ้น การเข้าไปช่วยเหลือผู้ที่ถูกไฟดูด จะต้องมีสติ สำรวจก่อนว่าตัดไฟได้ไหม ตัวเราเปียกเหงื่อ ขาเราเปียกน้ำหรือไม่ ใส่รองเท้าที่เป็นฉนวนไฟฟ้า ต้องหาวัสดุที่เป็นฉนวนดึงร่างกายของผู้ถูกไฟดูดให้ออกจากต้นแหล่งของกระแสไฟที่รั่วก่อน หากหัวใจหยุดเต้นต้องทำ CPR แล้วเรียกฉุกเฉิน 1669 ส่งต่อเพื่อรักษาต่อไป การเรียนรู้หลักพื้นฐานของการช่วยเหลือผู้ถูกไฟดูดและการ CPR อย่างถูกต้องจะช่วยได้มาก นอกจากนี้
หากสอดส่องเสาไฟในชุมชนและแหล่งท่องเที่ยว ถ้าพบอุปกรณ์ไฟฟ้าชำรุด ไม่ปลอดภัย สามารถแจ้งผ่าน MEA Smart Life Application/PEA Smart Plus หรือช่องทางโซเชียลมีเดีย ได้แก่ Facebook Line@ Twitter รวมถึงแจ้งเจ้าหน้าที่ MEA/PEA เขต ทุกแห่ง และ MEA/PEA Call Center 1130/1129 ที่พร้อมบริการตลอด 24 ชั่วโมง
