อาศรมมิวสิก : ไทยซิมโฟนีออร์เคสตราแสดงที่บ้านเชียง เสียงไหแตกขึ้นรูปใหม่
เมื่อสัปดาห์ที่แล้ว ผมได้เขียนบทความ “เพลงสดใสวัยชรา บทเพลงสำหรับคนแก่” ลงในคอลัมน์ “อาศรมมิวสิก” ลงตีพิมพ์ในหนังสือพิมพ์มติชน ฉบับวันอาทิตย์ที่ 12 มีนาคม 2566 มีความคลาดเคลื่อนและสับสนด้านข้อมูล เพราะเข้าใจว่าเนื้อร้องเพลง “สดใสวัยชรา” เป็นเนื้อร้องที่สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี พระราชนิพนธ์ขึ้น เนื่องจากได้ข้อมูลจากคำบรรยายไว้ในช่วงต้นของเพลงในสื่อยูทูบ (YouTube) จึงได้นำเรื่องราวมากล่าวในช่วงต้นของบทความ ด้วยเข้าใจว่าเป็นข้อมูลจริง
ต่อมาภายหลังผมได้รับการประสานงานจากกองบรรณาธิการหนังสือพิมพ์มติชนแจ้งว่า เนื้อร้องหรือบทกวีดังกล่าว ไม่ใช่บทพระราชนิพนธ์ในสมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี เมื่อได้ตรวจสอบอีกครั้งแล้วทราบว่าผมเข้าใจคลาดเคลื่อนจริง โดยเนื้อเพลงที่สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้าฯพระราชนิพนธ์คือบทขับร้องเพลงขึ้นพลับพลาสองชั้น ซึ่งทรงขับร้องพระราชทานในรายการปี่พาทย์ดึกดำบรรพ์ เมื่อวันที่ 26 มีนาคม 2558 ณ หอประชุมจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย จึงกราบขอพระราชทานอภัยมา ณ ที่นี้ และขออภัยท่านผู้อ่านทุกท่านด้วย
ในการแสดงของวงไทยซิมโฟนีออร์เคสตรา วันที่ 31 มีนาคม 2566 เวลา 18.00-20.00 น. ที่ลานบ้านเชียง จ.อุดรธานี เดิมก็มีเพลงสดใสวัยชราอยู่ในรายการแสดงกับวงปล่อยแก่ด้วย ก็ต้องตัดเพลงนี้ออกไป เพื่อไม่ให้เกิดความเข้าใจกันคลาดเคลื่อนและสับสนต่อเนื่อง อย่างที่ผมได้เข้าใจผิดมาแล้ว
ที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ บ้านเชียง จ.อุดรธานี มีการแสดงของวงไทยซิมโฟนีออร์เคสตรา มีเพลงของหมอลำมนูศักดิ์ เรืองเดช คู่กับสนธยา กาฬสินธุ์ หมอแคนและหมอไห เล่นเพลงลายเต้ย ลายสังสินไซ ลำเพลิน เดี่ยวพิณ แคน หมอไหกับวงออร์เคสตรา ลำเพลินลายใหญ่ ลายน้อย มีหมอพิณคำเม้า พิณพระอินทร์ เดี่ยวพิณกับวงออร์เคสตรา เพลงตับอีสาน ซึ่งเป็นเสียงใหม่ของกลิ่นอีสาน ต่อด้วยเพลงพิณพระอินทร์พิณสายกลางนำทางสำเร็จ มีเพลงดังของอีสาน น้ำตาเมียซาอุ ขับร้องโดยหมอลำพิมพา พรศิริ และยังมีลายอีสานสำคัญๆ อาทิ ต้อนวัวขึ้นภู ลมพัดพร้าว สุดสะแนน แมลงภู่ตอมดอก ปิดท้ายด้วยวงปล่อยแก่ของอุดรธานี เพลงฮักอีสานบ้านเฮา แคนลำโขง และเพลงปล่อยแก่
การนำเสนอโครงการเสียงใหม่ในครั้งนี้ เป็นการนำเสน่ห์ กลิ่น และวิญญาณเพลงในอดีต มารับใช้ปัจจุบัน เพื่อสร้างสรรค์เสียงใหม่ นำมาเรียบเรียงและแสดงโดยวงไทยซิมโฟนีออร์เคสตราให้เป็นตัวอย่าง การนำเสนอผลงานครั้งนี้เป็นการต่อยอดโดยก้าวข้ามอดีต ก้าวข้ามความโบราณ เป็นการก้าวข้ามกาลเวลาเพื่อมุ่งไปสู่อนาคต ดังนั้น เสียงใหม่ของชาวสยามที่บ้านเชียง จึงเป็นวิสัยทัศน์เพื่อสร้างเสียงของโลกอีสานเพื่ออนาคต เสียงใหม่จะเป็นอย่างไร ก็ต้องติดตามไปฟังกัน เพราะสิ่งที่นำมาเสนอนั้น “กลิ่น วิญญาณ บรรยากาศ เสน่ห์” ซึ่งเป็นเรื่องนามธรรม แม้จับต้องไม่ได้ แต่ก็สามารถสัมผัสได้
การสร้างเสียงใหม่เป็น “นวัตกรรมเสียงดนตรี” เพื่อสร้างเสียงในอนาคต โดยอาศัยศักยภาพความเป็นเลิศและฝีมือของนักดนตรีที่ได้ฝึกฝนมาอย่างเชี่ยวชาญ การเรียบเรียงกลิ่นเสียง วิญญาณ บริบทของวัฒนธรรมให้สอดประสานกับเพลง เอาเลือดเนื้อเชื้อไขพันธุกรรมของเสียงเก่า เอาบรรยากาศซึ่งเป็นบริบทของเสียงดั้งเดิมมาปรุงแต่งให้เป็นเสียงใหม่ เพื่อสร้างสรรค์ให้เป็นเพลงใหม่ อาศัยพื้นที่บริบทของบ้านเชียง แล้วนำมาสร้างจินตนาการเสียงใหม่ให้ลงตัว
เป้าหมายของเสียงใหม่ที่เป็นรูปธรรม เพื่อสร้างเสียงของอีสานใหม่ เพื่อใช้เสียงประกอบนิทรรศการในพิพิธภัณฑ์บ้านเชียง อาทิ เสียงไหแตกกับเสียงแคน เสียงหมอลำ หมอแคน เสียงไห เสียงเครื่องสายสากลผสมกับเสียงไห เสียงอีสานกับวงซิมโฟนีออร์เคสตรา เพื่อนำเสียงใหม่ที่ได้มาไปใช้ในชีวิตประจำวันในชุมชน
พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ บ้านเชียง เป็นพื้นที่สำคัญทางประวัติศาสตร์ การขุดค้นพบหม้อไหถ้วยชามที่เป็นภาชนะเครื่องปั้นดินเผา รวมทั้งเครื่องมือเครื่องใช้ของชาวบ้านหรือชาวนา เป็นการค้นพบวิถีชีวิตของคนในชุมชนโบราณที่อยู่ร่วมกันด้วยความสงบ การค้นพบโครงกระดูกที่มีส่วนประกอบที่ยังสมบูรณ์ ซึ่งบอกให้คนรุ่นหลังได้รับรู้ว่า ผู้คนในชุมชนไม่ได้เสียชีวิตด้วยการสู้รบ ถูกทำลายด้วยอาวุธหรือสงคราม เป็นชุมชนที่อยู่อย่างสงบร่มเย็น อยู่กันมาต่อเนื่องยาวนานร่วม 600 ปี ก่อนที่ชุมชนจะล่มสลาย (โรคระบาด) ฝังข้อมูลไว้ใต้ดิน
ชุมชนบ้านเชียงยังได้หักล้างทฤษฎีว่าคนไทยอพยพมาจากที่อื่น แต่เป็นคำตอบที่สำคัญโดยมีหลักฐานทางประวัติศาสตร์ใหม่บอกให้รู้ว่า ในพื้นที่แห่งนี้มีผู้คนอาศัยอยู่มาก่อนอย่างน้อย 3,000 ปี หม้อไหถ้วยชามที่เป็นภาชนะเครื่องปั้นดินเผาที่บ้านเชียง เป็นคำตอบที่ต้องค้นหากันต่อไป โดยเฉพาะวิถีชีวิตความเป็นอยู่ ศิลปะ รวมถึงวัฒนธรรมประเพณีที่เกิดขึ้น และมีอะไรที่ยังหลงเหลืออยู่ในบรรยากาศในสังคมปัจจุบัน
โครงการวิจัยเรื่องวัฒนธรรมดนตรีเพื่อพัฒนาสร้างสรรค์จินตนาการเสียงใหม่ เป็นการศึกษาเพื่อค้นคว้าเรื่องของเสียงดนตรีที่ยังหลงเหลือจากร่องรอยทางประวัติศาสตร์ แล้วนำเสียงมาสร้างจินตนาการใหม่ เสียงของหม้อไหถ้วยชาม ภาชนะเครื่องปั้นดินเผา “เสียงแตก” ประกอบเสียงพิณ เสียงแคน เสียงการเคาะไห ซึ่งเป็นเสียงที่มีอยู่ การเลียนแบบจากเสียงธรรมชาติ (Acoustic) การแสดงครั้งนี้เป็นการกลับมาของเสียงที่มีกลิ่นเก่า
การสร้างสรรค์เสียงดนตรีใหม่ ต้องอาศัยศักยภาพความเป็นเลิศทางดนตรี อาศัยต้นทุนทางวัฒนธรรมที่มีอยู่ ซึ่งเป็นมรดกของสังคมที่ได้สืบทอดกันมานาน เป็นทรัพย์สินที่มีมูลค่าประมาณไม่ได้ เพื่อต่อยอดออกไปในโลกอนาคต การนำเสนอเสียงใหม่โดยวงไทยซิมโฟนีออร์เคสตราครั้งนี้ ได้ถ่ายทำบันทึกการแสดงโดยสถานีโทรทัศน์ไทยพีบีเอส เพื่อจะได้นำเสนอให้ประชาชนได้รับชมต่อไปในภายหลังอีกด้วย
สิ่งที่สำคัญอีกอย่างหนึ่งของโครงการวิจัยเสียงใหม่ เป็นการบรรเลงเพลงโดยวงไทยซิมโฟนีออร์เคสตราซึ่งเป็นวงดนตรีคลาสสิก ได้สร้างปรากฏการณ์ใหม่ให้แก่สังคมไทยและวงการศึกษาดนตรีของไทยอีกด้วย เพราะเพลงคลาสสิกไม่ได้จำกัดอยู่ที่เพลงของชาวตะวันตกอีกต่อไป รวมทั้งในการแสดงของวงไทยซิมโฟนีออร์เคสตราได้รวมนักดนตรีชาวไทยที่มีฝีมือสูง ผ่านการฝึกซ้อมฝีมือจนมีความเชี่ยวชาญ ออกจากเมืองมาแสดงให้ผู้ชมในท้องถิ่น ให้ชาวบ้านได้ชื่นชม และใช้บทเพลงของชุมชน ซึ่งผู้เข้าชมก็ไม่ต้องซื้อบัตรหรือเสียค่าใช้จ่ายแต่อย่างใด แถมยังไม่ต้องแต่งตัวและไม่ต้องปีนบันไดฟังอีกด้วย
วงไทยซิมโฟนีออร์เคสตราได้ออกมาจากหอแสดงดนตรีในกรุงเทพฯ ออกจากเมืองใหญ่ ไปแสดงในพื้นที่ลานกว้างของบ้านเชียง ไม่ได้อยู่ในหอแสดงดนตรี ผู้คนในท้องถิ่นได้มีส่วนร่วม เกิดความร่วมมือร่วมใจช่วยจัดงานให้เกิดขึ้น ซึ่งเรื่องน้ำใจเป็นเรื่องที่หาได้ยากในสังคมปัจจุบัน สิ่งเหล่านี้เป็นเรื่องเก่าที่นำกลับมาใช้ใหม่
วงไทยซิมโฟนีออร์เคสตราจะแสดงที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ บ้านเชียง หวังจะสร้างปรากฏการณ์ใหม่ โดยตั้งใจสร้างเป็นรูปแบบใหม่และสร้างเป็นเสียงใหม่ เป็นบริบทใหม่ท่ามกลางความเปลี่ยนแปลงของสังคม อย่างน้อยๆ การสร้างสรรค์งานใหม่ด้านดนตรีก็ยังมีโอกาสเกิดเสียงใหม่ขึ้นได้
การแสดงผลงานการวิจัยเสียงใหม่ ได้รับการสนับสนุนทุนจากสำนักงานการวิจัยแห่งชาติ ภายใต้งานของกระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม ทำงานร่วมกับสถานีโทรทัศน์ไทยพีบีเอส มีศิลปินใหญ่ ดร.สุชาติ วงษ์ทอง ร่วมแสดงการวาดภาพโดยวาดเสียงบ้านเชียงที่ได้ยิน เป็นเศษซากเครื่องปั้นดินเผาที่ก่อตัวใหม่ มีกลิ่นใหม่และเสียงใหม่
