อาศรมมิวสิก : ฮิวเอตซัน เฮวุดเซน หรือครูยุ่เซน ครูแตรฝรั่งสมัยรัชกาลที่ 4-5
การค้นคว้าครูแตรฝรั่งในโครงการวิจัยพื้นที่ทางวัฒนธรรมดนตรีเพื่อพัฒนาสร้างสรรค์จินตนาการใหม่ ได้ข้อมูลสำคัญชิ้นหนึ่งซึ่งช่วยตอบคำถามที่สงสัยมานาน คือครูแตรเฮวุดเซน หรือเรียกกันว่าครูยุ่เซนเป็นใครและสำคัญอย่างไรกับการดนตรีฝรั่งในสยาม วันนี้ได้คำตอบที่ละเอียดพอและสบายใจได้แล้ว
เมื่อบันทึกเสียงเพลงชุดอมตะสยาม มีเพลงบุหลันลอยเลื่อน ซึ่งครูดนตรีในสมัยรัชกาลที่ 5 ใช้เพลงบุหลันลอยเลื่อนทางแตรวงบรรเลงรับเสด็จ โดยใช้เป็นเพลงสรรเสริญพระบารมี ระหว่าง พ.ศ.2415-2431 เรียบเรียงเพลงเป็นทางฝรั่งโดยครูยุ่เซน สำหรับใช้แตรวงเป่าเป็นเพลงคำนับหรือเพลงเกียรติยศอย่างฝรั่ง
เรื่องของครูยุ่เซน มีชื่อคาใจมาตั้งแต่ทำวิจัยเรื่องเพลงสรรเสริญพระบารมี ได้เขียนหนังสือ “99 ปี เพลงสรรเสริญพระบารมี” เมื่อ พ.ศ.2530 ในหนังสือสาส์นสมเด็จฯ มีหลักฐาน (ลงวันที่ 8 กันยายน พ.ศ.2484) ว่าสมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงบันทึกไว้ “มิสเตอร์เฮวุดเซนครูแตรคนที่เอาเพลงสรรเสริญพระบารมี แต่งเป็นเพลงแตรวงนั้นหม่อมฉันได้รู้ตัว เป็นฝรั่งครึ่งชาติผิวคล้ำ สังเกตชื่อดูเหมือนจะเป็นเชื้อสายฮอลันดา อาจจะจ้างมาเมื่อเสด็จไปเมืองปัตตาเวียก็เป็นได้ พระยาวาทิตบรเทศ (ม.ร.ว.ชิต) เคยเป็นศิษย์ชมว่าความรู้วิชาดนตรีดีนัก อยู่ในเมืองไทยจนตลอดอายุ”
เข้าใจเดิมว่า ครูยุ่เซนคงเป็นลูกครึ่งดัตช์ เกิดที่อินโดนีเซีย ไล่เรียงชื่อที่เขียนแล้ว มีชื่อว่า Heutsen, Huvitzen, Hudson, Hoodson ก็ให้เพื่อนอเมริกันที่อยู่ในกรุงจาการ์ตาช่วยหาข้อมูลก็ไม่พบอะไร มีเพื่อนชาวดัตช์ชื่อ อองรี บ็อก (Henri Bok) นักเบสคลาริเนตฝีมือดี ลองส่งชื่อไปให้ค้นที่เนเธอร์แลนด์ เจ้าอาณานิคมอินโดนีเซีย เชื่อว่าประเทศเหล่านี้จะเก็บข้อมูลพลเมืองดัตช์เอาไว้อย่างเป็นระบบ ค้นหาก็ไม่มีคำตอบ
ต่อมาได้รายชื่อชาวยุโรปที่เป็นลูกจ้างของสยาม พ.ศ.2417 (มีอยู่ 11 คน) อาทิ เอส. เจ. บี. เอมส์ ผู้จัดตั้งกองโปลิศ (ตำรวจ) กัปตันจอห์น บุช เจ้าท่า ที่สำคัญก็มี ซี. ฮิวเอตซัน หัวหน้าวงดนตรีของวังหน้า (Hewetson, C., band master of 2nd King) สมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ส่วนกษัตริย์องค์ที่สองคือกรมพระราชวังบวรวิไชยชาญ (พระองค์เจ้ายอดยิ่งยศ) พ.ศ.2411-2428 วังหน้าองค์สุดท้าย
เมื่อครั้งที่เรียบเรียงข้อมูลหนังสือเสียงใหม่ในอุษาคเนย์ (พ.ศ.2561, สุกรี เจริญสุข บรรณาธิการ) คุณลาวัลย์ จิระสุรเดช ได้พบข้อมูลนี้โดยบังเอิญ จากสมุดรายนามตีพิมพ์ที่ฮ่องกง พ.ศ.2417 แล้วนำมาตั้งคำถามว่า ใช่ครูเฮวุดเซนคนเดียวกันหรือไม่ คำตอบมีดังนี้
ชื่อฮิวเอตซัน (Hewetson, C.) มีรายชื่อในสมุดตีพิมพ์ที่ฮ่องกง เริ่มตั้งแต่ พ.ศ.2416 โดยระบุว่าเป็นลูกจ้างของสยาม ฉบับ พ.ศ.2419 เปลี่ยนตำแหน่งเป็นหัวหน้าวงดนตรีพระเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 สมุดเล่ม พ.ศ.2422 ยังคงมีชื่อฮิวเอตซัน เป็นหัวหน้าวงดนตรีพระเจ้าอยู่หัว ที่มีชื่อจาคอบ ไฟท์ (J. Feit) เป็นหัวหน้าวงดนตรีวังหน้า มีรายชื่อห้างร้านของเอ็ม. ฟุสโก (M. Fusco) ซึ่งเป็นหัวหน้าวงดนตรี รายชื่อเหล่านี้เป็นครูดนตรีคนสำคัญที่ตามหาและอยากรู้ข้อมูลมาก แต่จะเขียนเรื่องเฉพาะครูแตรเฮวุดเซนในฉบับนี้
ครูแตรเฮวุดเซน เป็นผู้เรียบเรียงเพลงสรรเสริญพระบารมี ที่คนไทยเรียกต่อกันมาว่า เฮวุดเซน หรือครูยุ่เซน ก็คือ ฮิวเอตซัน (Hewetson) เมื่อได้ชื่อที่สะกดถูกต้องแล้ว การหาข้อมูลก็มีทิศทางที่ชัดเจนขึ้น
หนังสือจดหมายเหตุบางกอกริกอเดอของหมอบรัดเลย์ วันที่ 20 มกราคม พ.ศ.2410 ได้ลงข่าวการเดินทางไปฝรั่งเศสของราชทูตสยาม พระยาสุรวงษ์ไวยวัฒน์ ลูกชายคนโตของสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์ (ช่วง บุนนาค) “พระยาสุริยวงษวัยวัฒได้ลงกำปั่นเจ้าพระยา … แลครูแตรชื่อมิศเตอซีฮิวเอศซัน เปนเสมียนไปด้วย จะไปถึงเมืองสิงคโปร์แล้ว จะลงเรือกลไฟอังกฤษฤๅฝรั่งเสศไปยังกรุงปารีด” หมอบรัดเลย์ (Dan Beach Bradley) เป็นนายแพทย์ชาวอเมริกัน เข้ามาสอนศาสนาคริสต์ มีความรู้ภาษาไทยดี รับจ้างพิมพ์เอกสารให้ราชการสยาม และออกหนังสือพิมพ์ฉบับแรกของสยามคือ บางกอกริกอเดอ (Bangkok Recorder) หมอบรัดเลย์ ย่อมถอดชื่อภาษาอังกฤษเป็นเสียงไทยได้ถูกต้อง
ครูแตรฮิวเอตซัน เข้ามาสยามประมาณปลายรัชกาลที่ 4 มาทำงานต่อจากลูกชายนายห้างหันแตร นายโรเบิร์ต ฮันเตอร์ จูเนียร์ (Robert Hunter, Jr.) ซึ่งเป็นล่ามและเสมียนในอาณัติเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ (ช่วง บุนนาค) ซึ่งเสียชีวิตลงใน พ.ศ.2408 ขณะนั้นเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์เป็นอัครมหาเสนาบดีที่สมุหพระกลาโหม ซึ่งมีกองฝึกทหารแบบยุโรปรวมทั้งกองแตรทหาร กองแตรสมุหพระกลาโหม มีชื่อเสียงเล่นดนตรีต้อนรับแขกบ้านแขกเมืองและจัดงานเลี้ยงเต้นรำเป็นประจำ
สมัยรัชกาลที่ 4 มีเรือกลไฟใหญ่ลำแรกขนาดความจุ 450 ตัน เป็นเรือเหล็กทำจากอังกฤษ ชื่อเรือเจ้าพระยา ซึ่งเจ้าสัวยิ้ม (พระภาษีสมบัติบริบูรณ์) ซื้อไว้ขนส่งสินค้าเฉพาะระหว่างกรุงเทพฯกับสิงคโปร์ ทั้งใช้โดยสารและรับส่งเอกสารหนังสือจดหมายจากทั่วโลก สิงคโปร์นั้นเป็นสถานีการค้าของบริษัทอีสต์อินเดียของอังกฤษที่เจริญรุ่งเรืองมาก เป็นศูนย์กลางติดต่อค้าขายกับจีน ประเทศในยุโรปและสหรัฐอเมริกา สยามมีเรือขนส่งสินค้าไปมาสิงคโปร์หลายลำ ฮิวเอตซันเดินทางเข้ามาสยามกับเรือเจ้าพระยาของเจ้าสัวยิ้ม
ซี. ฮิวเอตซัน ชื่อเต็มว่า คริสโตเฟอร์ ฮิวเอตซัน (Christopher Hewetson) คนอังกฤษเกิดที่สิงคโปร์ เมื่อวันที่ 29 ธันวาคม พ.ศ.2378 ปู่มาจากเมืองดับลินในไอร์แลนด์ เดินทางไปทำงานที่เกาะสุมาตราตะวันตกกับบริษัทอีสต์อินเดียที่เมืองเบงคูเลน (เบงกูลู อินโดนีเซีย) ซึ่งอังกฤษได้ยึดเมืองไว้ทำการค้าพริกไทย ปู่เป็นผู้ช่วยนายสถานีการค้าย่อยในเมืองเล็กๆ ไม่มีข้อมูลว่าแต่งงานกับใคร ซึ่งเอกสารทางการจะไม่ระบุชื่อถ้าไม่ได้แต่งกับชาวอังกฤษ ยุคการค้าเครื่องเทศยึดพื้นที่เป็นเมืองขึ้น คนอังกฤษที่เดินทางมาทำงานในเอเชียส่วนใหญ่มีครอบครัวกับคนในบังคับของอังกฤษ อาทิ คนมาเลย์ คนอินเดีย คนพื้นเมือง และคนจีน
พ่อของ ซี. ฮิวเอตซัน เกิดที่เบงคูเลน เป็นผู้ดูแลโรงเรียนสำหรับคนพื้นเมือง ได้ย้ายไปอยู่ที่สิงคโปร์หลังจากอังกฤษแลกเมืองเบงคูเลนกับเมืองมะละกาของเนเธอร์แลนด์ โดยอังกฤษตั้งสิงคโปร์ให้เป็นเมืองหลวงของอาณานิคมในช่องแคบ (Straits Settlements) มีเมืองปีนัง มะละกา สิงคโปร์ พ่อกับแม่แต่งงานที่สิงคโปร์ แม่เกิดที่สิงคโปร์ไม่มีข้อมูลว่าเป็นลูกใคร เป็นลูกอังกฤษผสม (Eurasian) มีลูกทั้งหมด 7 คน
คริสโตเฟอร์ เป็นลูกคนที่สาม ครูแตรคนนี้ไม่ชอบชื่อเต็มเท่าไร ชอบใช้ตัวย่อ “ซี” ที่ชาวสยามเรียกตามถนัดปากว่า ครูเฮวุดเซนหรือครูยุ่เซน เรียกตามธรรมเนียมคนตะวันตกที่นิยมให้เรียกชื่อสกุล ตามปูมตระกูล (Hewetson) ของไอร์แลนด์ คนในตระกูลจะใช้ทั้งชื่อสกุลยาวและใช้อย่างสั้น “Hewson ฮิวซัน” เมื่ออยู่เมืองสยาม ครูฮิวเอตซันคงให้เรียกแบบสั้นๆ ว่า ครูฮิวซัน แล้วกลายเป็น “ยุ่เซน” ตามแบบไทยๆ
เมื่อฮิวเอตซันเข้าโรงเรียน พ่อก็เสียชีวิตลงในวัย 41 ปี น้องชายของพ่อต้องช่วยออกค่าใช้จ่ายเพื่อให้หลานๆ ได้เรียนหนังสือที่โรงเรียนสิงคโปร์ (Singapore Institution Free Schools ปัจจุบันคือ Raffles Institution) เป็นโรงเรียนแห่งแรก จัดตั้งขึ้นเพื่อให้ความรู้แก่คนในอาณานิคม มีกรรมการดูแลหลักๆ มาจากบริษัทอีสต์อินเดียและจากโบสถ์เซนต์แอนดรู รัฐบาลอาณานิคมมีวัตถุประสงค์ให้นักเรียนที่จบออกไปทำงานให้บริษัทการค้าและหน่วยราชการของอาณานิคม โรงเรียนสอนวิชาภาษาอังกฤษ การเดินเรือ คณิตศาสตร์ ภูมิศาสตร์ การอ่านแผนที่ บริติชอินเดีย การบัญชี วิชาพระคัมภีร์ ไม่มีวิชาดนตรี
รายงานของโรงเรียน ฉบับปี พ.ศ.2395 คณะกรรมการโรงเรียนได้รับรายงานว่า กษัตริย์ของสยาม (รัชกาลที่ 4) สนพระทัยเรื่องการศึกษาอย่างยิ่ง ใคร่รู้การดำเนินงานของโรงเรียน ความยากลำบากในการหาทุนสนับสนุนผ่านการบริจาคและเงินอุดหนุน เมื่อพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 เสด็จประพาสสิงคโปร์ครั้งแรก วันที่ 17 มีนาคม พ.ศ.2414 ทรงเยี่ยมชมโรงเรียนแห่งนี้และโบสถ์เซนต์แอนดรูด้วย
โรงเรียนบันทึกว่า ซี. ฮิวเอตซัน ได้รางวัลการอ่านอังกฤษ พี่ชายและน้องชายเขาก็เป็นเด็กเรียนดี ส่วนความรู้ดนตรีของฮิวเอตซันน่าจะได้จากโบสถ์เซนต์แอนดรู ซึ่งมีดนตรีและมีวงแตรกองทหารอินเดีย
ครอบครัวฮิวเอตซันมีความผูกพันกับโบสถ์เซนต์แอนดรู ซึ่งสร้างก่อนโรงเรียนไม่นาน บาทหลวงและครูสอนที่โรงเรียนเป็นกรรมการ พี่น้องทุกคนรับศีลกันที่โบสถ์ เมื่อครอบครัวไม่มีพ่อและฐานะยากจน จึงได้เข้าเรียนในฐานะเด็กโปรเตสแตนต์ที่โรงเรียนจัดให้ ฮิวเอตซันเป็นเด็กวัดฝรั่งที่ช่วยกิจการของโบสถ์ เมื่ออายุ 26 ปี แต่งงานทำพิธีที่โบสถ์ ภรรยาเกิดที่ปีนัง ชื่อ แคโรลีน เซซิเลีย ชอว์ (Caroline Cecilia Shaw) มีลูก 3 คน ผู้หญิงสอง ผู้ชายหนึ่ง ทุกคนเกิดที่สิงคโปร์
โบสถ์คริสต์ให้ความสำคัญเรื่องดนตรี มีแผนกดนตรีฝึกสอนวงขับร้อง ดนตรีสำหรับพิธีกรรมและการเฉลิมฉลอง ฮิวเอตซันมีโอกาสเรียนดนตรีที่โบสถ์เซนต์แอนดรูและทำหน้าที่นายทะเบียนบันทึกการเข้าออกของวงแตรทหารที่มาประจำการในสิงคโปร์ ซึ่งเป็นวงกองทหารราบจากอินเดีย ได้เปิดแสดงดนตรีให้ประชาชนชมเป็นประจำ วงแตรทหารแสดงดนตรีคลาสสิกในโบสถ์ รวมทั้งเล่นดนตรีประกอบการแสดงละคร
เจ้านายสยามได้จ้างผู้เชี่ยวชาญต่างชาติจากสิงคโปร์ เมื่อเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์เดินทางไปสิงคโปร์ครั้งแรก พ.ศ.2404 ติดต่อผ่านกัปตันกิมเจ๋งหรือพระยาอนุกูลสยามกิจ ซึ่งเป็นคหบดีคนสำคัญของสิงคโปร์และเป็นกงสุลสยามคนแรก ซึ่งแหม่มแอนนา เลียวโนเวนส์ ทำงานอยู่ที่สิงคโปร์ก็ถูกว่าจ้างมาเป็นครูสอนภาษาอังกฤษในราชสำนัก เมื่อเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ต้องการครูแตรมาช่วยฝึกทหาร ก็ได้รับคำแนะนำจากกัปตันกิมเจ๋ง ผู้ซึ่งกว้างขวาง รู้จักเครือข่ายโบสถ์เซนต์แอนดรู สถานศึกษาในสิงคโปร์ และบริษัทอีสต์อินเดีย จึงได้ส่งมิสเตอร์ ซี. ฮิวเอตซัน เข้ามารับราชการทำงานในสยาม
ฮิวเอตซันเข้ามาสยาม อายุ 31 ปี เมื่อ พ.ศ.2409 เป็นหัวหน้าวงดนตรีหลวงอยู่หลายปี พ.ศ.2416 ระบุว่าเป็นลูกจ้างรัฐสยาม พ.ศ.2417 ครูแตรฮิวเอตซัน (Hewetson, C.) เป็นหัวหน้าวงดนตรีของวังหน้า
พ.ศ.2419 ครูแตรฮิวเอตซันเป็นหัวหน้าแตรวงของวังหลวง พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 พ.ศ.2422-2423 ยังมีชื่อฮิวเอตซันอยู่ และก็มีชื่อของจาคอบ ไฟท์ (Jacob Feit) เป็นนายวงดนตรีของวังหน้า ทั้งยังได้ระบุรายชื่อห้างร้านมีชื่อ เอ็ม. ฟุสโก (Michael Fusco) ซึ่งเป็นนายวงแตรด้วย พ.ศ.2425 ไม่มีชื่อครูฮิวเอตซันแล้ว แต่มีชื่อครูแตรคนใหม่เป็นครูฟุสโกเข้ามาแทน
ฮิวเอตซันเสียชีวิตที่กรุงเทพฯ วันที่ 17 ตุลาคม พ.ศ.2429 อายุ 51 ปี ศพฝังที่สุสานโปรเตสแตนต์กรุงเทพฯ (Bangkok Protestant Cemetery) ถนนเจริญกรุง สุสานฝรั่งริมแม่น้ำเจ้าพระยาแห่งนี้ เป็นที่ดินรัชกาลที่ 4 พระราชทานเป็นที่ฝังศพหมอบรัดเลย์ เฮนรี อาลาบาศเตอร์ ต้นตระกูลเศวตศิลา กัปตันบุช (พระยาวิสูตรสาครดิฐ) โรเบิร์ต ฮันเตอร์ จูเนียร์ เป็นต้น
ขอบคุณ คุณวรรณวิมล เจ้าหน้าที่มูลนิธิสุสานโปรเตสแตนต์ คุณเดือน ผู้ดูแลสุสาน และคุณดนัย ที่ช่วยค้นหาหลุมศพและขัดแต่งป้าย Hewetson, C.
