“ถามว่าขบวนการประชาชนยังจำเป็นอยู่ไหม จำเป็นอยู่แน่นอน อย่างแรกคือมีอิสระ แรดิเคิล (radical) มากกว่า ข้อจำกัดน้อยกว่า รวมถึงสร้างพันธมิตรได้มากกว่า ภาคการเมืองมักถูกถามถึงความไว้วางใจจากประชาชน หรือมีสำนึกที่อยากจะช่วยเหลือประชาชนจริงหรือเปล่า”
เสียงของ ธนาธร จึงรุ่งเรืองกิจ หัวหน้าคณะก้าวหน้า ขับเน้นภาพข้อจำกัดที่ภาคการเมืองทำไม่ได้ ยิ่งตอกย้ำให้เห็นได้ชัดว่ากระบวนการในรัฐสภา หรือ ส.ส.ที่เราเลือกตั้งมาหวังพึ่งพาไม่ได้เสมอไป แต่ต้องคู่ขนานกันไปกับเสียงก่นด่า การเรียกร้องเคลื่อนไหวของชาวบ้าน
ย้อนมองจุดตกต่ำที่สุดของภาคประชาสังคมที่เคยแยกกันยับ เพราะบริบทช่วงรัฐประหาร 2549 แต่ขณะเดียวกันก็นำมาสู่จุดกำเนิดของขบวนการประชาชนเพื่อสังคมที่เป็นธรรม ที่รู้จักกันในนามพีมูฟ (P-Move) เข้มแข็งขึ้นเรื่อยๆ โหมไฟการต่อสู้ไม่หยุดหย่อน และล่าสุดเป็นม็อบที่มาปักหลักกินนอนรอบสะพานมัฆวานรังสรรค์ เรียกร้องรัฐบาลชุดใหม่แก้ปัญหาชาวบ้าน
นโยบาย 10 ด้าน เป็นเป้าหมายที่ต้องการ ไม่ใช่แค่เพื่อกลุ่มพวกพ้อง แต่เพราะมองว่าเป็นทางออกลดความเหลื่อมล้ำ สร้างสังคมที่เป็นธรรมให้กับประชาชนไทยทุกคน
ครบรอบ “13 ปี พีมูฟ สู่สังคมที่เป็นธรรม” 2 ธันวาคมที่ผ่านมา มูลนิธิพัฒนาที่อยู่อาศัยเต็มไปด้วยนักเคลื่อนไหว นักวิชาการ นักการเมือง ชาวบ้าน ที่พร้อมใจมาร่วมงานระดมทุนผ้าป่าสามัคคีและรำลึกวีรชน ในฐานะแกนนำผู้เรียกร้องสิทธิที่ดินและเสรีภาพ สถาปนาแนวคิด ‘ทวงคืนศักดิ์ศรี’ ให้กับคนรากหญ้า ล้อมวงรีแคป 13 ปีที่ผ่านมา “อดีต ปัจจุบัน อนาคต พีมูฟ” ตอบเป็นเสียงเดียวกันว่าจะยังคงสู้ต่อ เพราะความเจ็บปวดชาวบ้านไม่เคยถูกเล่าในประวัติศาสตร์ และในอนาคตอันใกล้เตรียมสู้เรื่องที่ใหญ่ขึ้นไปอีก
ในฝั่งของคนนอก ทั้งนักเคลื่อนไหว กรรมการสิทธิมนุษยชน อดีตผู้สมัคร ส.ส.พรรคสามัญชน ไปจนถึงครูบาอาจารย์ ต่างมาร่วมหาคำตอบให้กับวันข้างหน้า “สู่อนาคตประชาธิปไตย สู่สังคมไทยที่เป็นธรรม”
เหตุผลชนชั้นนำไม่แคร์ เลิกพูดว่าแก้ ให้เรียก ‘ร่างใหม่’
ยิ่งช่วงท้าย วงสนทนายิ่งออกรส ท่ามกลางตำรวจหน่วยงานความมั่นคงที่มาแจมรับฟังด้วย
“ถ้าไม่มีหลายท่านที่นี่ก็จะไม่มีธนาธรในวันนี้ ถ้าไม่ได้อ่านงานเขียนของหลายท่าน ก็จะไม่สามารถก่อร่างสร้างตัวเป็นธนาธรขึ้นมาได้”
ธนาธรยกให้สายธารการเคลื่อนไหวทางสังคมของพีมูฟเป็นเสมือนตัวกลางปลุกสำนึกทางการเมืองให้กับชาวบ้าน ท่ามกลางโครงสร้างอำนาจระหว่างชนชั้นนำและนายทุนที่มีวาระประเทศเป็นของตัวเอง ไม่เน้นการกระจายทรัพยากรอย่างเป็นธรรม แต่มุ่ง ‘รักษาระเบียบปัจจุบัน’ เพื่อรวมศูนย์ ครองอำนาจนำทางการเมืองให้ได้ตลอดไป จึงไม่แคร์ชาวบ้าน
ในโอกาส 13 ปีพีมูฟ ธนาธรขอแนะประชาชนว่า ในปี 2567 สนามปีหน้าที่ต้องเจอแน่และอยากให้ปักหมุดให้ได้ คือ แก้รัฐธรรมนูญ กระจายอำนาจ นิรโทษกรรม ปัญหาเรื่องที่ดิน
การแก้รัฐธรรมนูญ ที่ต้องเลิกพูดว่าแก้ แต่เรียกว่า ‘ร่างใหม่’ ทำประชามติถามว่า เห็นด้วยให้ร่างใหม่หรือไม่ แล้วถามพ่วงว่า เห็นด้วยให้แก้ทั้งฉบับ ไม่ยกเลิกหมวด 1 กับหมวด 2 และเห็นด้วยที่จะเลือกตั้ง ส.ส.ร.มาจากประชาชนโดยตรงไหม เพราะถ้าอยู่ในคำถามหลัก อาจไม่มีทางเกิดขึ้น
ส่วน นิรโทษกรรมคดีทางการเมือง ไม่รวมถึงคดีที่ทำคนตาย ทุจริต หรือเจ้าหน้าที่รัฐทำเกินกว่าเหตุ ก็คิดว่าคนที่ทวงคืนผืนป่าทั้งหมดต้องได้นิรโทษกรรมด้วย รวมถึงแก้เรื่องการกระจายอำนาจโดยเฉพาะ ‘ที่ดิน’ ซึ่งปัญหาอยู่ที่รัฐราชการ
ปวารณาตัว ‘ใช้งานเราเถอะ’ ‘ที่ดินเรื่องใหญ่’ ฝ่ายค้านพร้อมหนุน
“ผมคิดว่าฝ่ายรัฐบาลมีเจตจำนงประมาณหนึ่ง ขอเสนอว่า ‘นิรโทษคดีทวงคืนผืนป่า’ ขับเคลื่อนเรื่องเล็กที่สามารถแก้ด้วยในระดับกรมได้ สะสมชัยชนะเล็กๆ บางเรื่องสามารถแก้ไขด้วยหลายกลไก”
ธนาธรพาย้อนไปเมื่อ 27 ปีที่แล้ว ได้เข้าไปรับฟังปัญหาสวนทุเรียน ผ่านมากี่ปียังเหมือนเดิม ฉะนั้นเรื่องป่าชุมชน ภาษีที่เพิ่มขึ้น ภาษีที่ดินแปลงรวม การแก้ไข พ.ร.บ.เกี่ยวกับป่าไม้และอุทยาน ควรทำเป็นประมวลกฎหมายป่าไม้ ที่ดินใหม่ รวมถึงเรื่อง ส.ป.ก.ด้วย ซึ่งถ้าประชาชนสามารถยื่นประกบกับร่างที่ก้าวไกลกำลังจะยื่นได้ก็ควรยื่นในช่วงนี้
“เรารับรู้ว่าที่ดินมันเป็นปัญหาใหญ่จริง ถ้ามีคนที่จริงใจในการแก้ไขปัญหา ฝ่ายค้านพร้อมสนับสนุนอยู่แล้ว มันมีโอกาสมีชัยชนะด้วยกลไกเล็กๆ คิดว่ามันจะเป็นไปได้”
“อำนาจของฝ่ายค้านพอมีอยู่บ้าง ใช้งานเราเถอะ เราอยากโดนใช้งาน หลายเรื่องก็คงไม่มีอำนาจ แต่หลายเรื่องตั้งแต่รอบปี’62 เราก็ช่วยผลักดันได้ ดังนั้น คณะก้าวหน้า พรรคก้าวไกล ขอปวารณาตัวให้ใช้งานพวกเรา มีเรื่องอะไรที่พวกเราสามารถผดุงความยุติธรรมได้ ก็ขอให้ใช้งานพวกเรา” ธนาธรทิ้งท้าย
แบ่งหน่อยได้ไหม? เรื่องใหญ่ ไทยเจอแยกวัดใจ
ด้าน ศ.ดร.อรรถจักร์ สัตยานุรักษ์ อาจารย์คณะมนุษยศาสตร์ ม.เชียงใหม่ ขอบคุณพีมูฟและทุกขบวนการคนจนที่ร่วมกันแผ้วถาง วางก้อนอิฐ ปูทางไปสู่สังคมแห่งความเปลี่ยนแปลง เพิ่มความเห็นใจซึ่งกันและกัน แต่สิ่งที่สังคมไทยกำลังเผชิญคือ เรากำลังอยู่ในทางแยกสำคัญ
“ทางแยกนี้จะชี้อนาคตของสังคมไทยว่าเราจะเดินไปสู่อะไร”
จากนี้ไปอาจจะต้องคิดให้หนักขึ้น สร้างสังคมที่เห็นใจซึ่งกันและกันอย่างเดียวไม่พอ แต่ต้องเคลื่อนไปสู่สิ่งที่เรียกว่า สหภาพประชาชนไทย ทำให้คนมีส่วนร่วมมากขึ้นในการเรียกร้องความเป็นธรรม ทางแยกที่สำคัญตรงนี้ทำอย่างไรให้ความเป็นธรรมนำไปสู่การเคลื่อนไหวที่เป็นขบวนมากขึ้น ที่ถักสานกันในฐานะพลเมืองสูงขึ้น
“ผลการเลือกตั้ง 24 ล้านเสียงที่ผ่านมา ด้านหนึ่งยืนยันถึงความสำนึกในเรื่องความอยุติธรรมของโครงสร้าง แต่ยังไม่เพียงพอ เรายังไม่สามารถเคลื่อนที่คน 10, 14 หรือ 24 ล้าน เพื่อจะบอกว่า ‘ต้องแก้แล้ว’ ดังนั้น จะทำอย่างไรให้การเคลื่อนไหวเป็นมวลชนที่ไพศาลที่จะบอกว่าคุณต้องแก้ เครือข่ายชนชั้นนำต้องตระหนักว่าหลายร้อยปีได้เปรียบมา วันนี้แบ่งกันหน่อยได้ไหม แบ่งเพื่อความเป็นธรรม”
อาจารย์คณะมนุษยศาสตร์ย้ำจุดสำคัญคือ ความเป็นธรรมจะเกิดขึ้นได้ในสังคมที่เป็นประชาธิปไตยเท่านั้น ไม่มีทางรอดในยุคเผด็จการ เห็นได้จากการเรียกร้องเรื่องที่ดินมาไม่ต่ำกว่า 40 ปี แต่ยังย่ำอยู่กับที่
“ไม่มีรัฐอารยะที่ไหนในโลกนี้ที่ปล่อยให้ที่ดินเป็นสินค้าอย่างเสรีแบบที่เป็นอยู่ในไทย นี่คือเรื่องใหญ่ การที่รัฐไทยปล่อยให้ที่ดินเป็นสินค้าเสรี ใครจะมีก็ได้แล้วแต่กำลังซื้อ จึงไม่แปลกใจว่าการขยายตัวของสิ่งที่เรียกว่าสมบัติปัจเจกชนบนที่ดินจึงขยายตัวและกระจุกตัวอยู่ในคนจำนวนนิดเดียว” ศ.ดร.อรรถจักร์เล่าให้เห็นภาพ
หยอดแค่ข้าวต้มไม่พอ รัฐไม่ปรับตัว ความขัดแย้งทวี
เพราะ 300 ตระกูลเท่านั้นมีที่ดินที่ดี เป็นโฉนด 70% ของประเทศ ในขณะที่ชนชั้นกลางหรือกลางล่าง กว่าจะได้ร้อยตารางวา ผ่อนจนหัวหงอก เพราะการขยายอำนาจ เปลี่ยนที่ดินทั้งหมดให้กลายเป็นสมบัติของปัจเจกชน พร้อมกับประกาศไล่ยึดว่าเป็นของรัฐ ทั้งๆ ที่คนจำนวนมากทำมาหากิน อยู่อาศัยมาก่อน จึงมองว่ารัฐไทยเป็นตัวจรรโลงปัญหาความเหลื่อมล้ำด้านที่ดิน
ศ.ดร.อรรถจักร์เห็นความล้มเหลวของระบบจัดเก็บภาษีที่ดิน ถ้าบ้านต่ำกว่า 50 ล้านเสียภาษีนิดเดียว แต่พี่น้องคนจนเมืองรุ่นใหม่มีชีวิตที่ตกต่ำลงกว่าเดิมมากมาย ไม่มีแม้กระทั่งสลัมที่จะอยู่ ต้องไปเช่าห้องเช่าราคาถูก เราจึงจำเป็นต้องคืนที่ดินให้แก่ผู้ที่แบกไถ ‘สิทธิบนที่ดินของคนจน’ จำเป็นที่จะต้องถูกสถาปนาขึ้น พร้อมกับค้ำประกันไม่ให้กลายเป็นสินค้าในตลาด
ถ้าพรรคก้าวไกลสามารถออกการเปลี่ยนที่ดินเป็นโฉนดได้ ก็จำเป็นต้องช่วยกันคิดต่อถึงกฎหมายที่จะมาจำกัด ‘การถือครอง’
“จำได้ไหมตอนที่เริ่มต้นที่จะเก็บภาษีที่ดิน บริษัทยักษ์ใหญ่แห่งหนึ่ง ประกาศเลยว่าตัวเองปลูกกล้วย นี่คือความหยาบคายของกลุ่มทุน
เราจำเป็นที่จะต้องทำให้เกิดการกระจายตรงนี้และค้ำประกันด้วย”
ศ.ดร.อรรถจักร์หวั่นว่า ถ้าหากรัฐไทยไม่ปรับตามทางแยกนี้ ความขัดแย้งอาจจะทวีสูงขึ้น
“แค่การหยอดน้ำข้าวต้มให้แก่ผู้ป่วยแบบที่กำลังทำอยู่ เช่น หนี้สินนอกระบบ ไม่ได้แก้ปัญหา สิ่งที่เราจำเป็นต้องคิดคือ กระบวนการต่อไปหลังจากเปลี่ยนโฉนด จำกัดการถือครองที่ดินแล้ว จะเสริมสร้างให้พี่น้องเกษตรกรจะขยับตัวเองไปสู่การเพาะปลูกที่มีมูลค่าเพิ่มมากขึ้นได้อย่างไร”
อย่างข้าว ที่ตลาดบ้านเราส่งออกประมาณ 8 ล้านตัน/ปี เป็นข้าวคุณภาพต่ำส่วนใหญ่ ต้องหาทางสร้างจุดเด่นของสินค้า และการเปลี่ยนโครงสร้างการผลิต จำเป็นต้องคิดถึงตลาดท้องถิ่น ตลาดทางเลือก เพื่อเพิ่มการบริโภคภายใน
ท้ายสุด การสร้างสังคมที่เป็นธรรม หนีไม่พ้นต้องแก้ ‘โครงสร้างอำนาจทางการเมือง’ ซึ่งต้องช่วยกันคิด ‘รัฐธรรมนูญใหม่’ จำเป็นที่จะต้องถักสานความสัมพันธ์ทางอำนาจให้คนธรรมดาสามัญมีอำนาจมากขึ้น
‘กองทุนหมู่บ้าน’ เวิร์กกว่าเติมเงิน
หันไปทาง ผศ.ดร.ปริญญา เทวานฤมิตรกุล อาจารย์ประจำคณะนิติศาสตร์ ม.ธรรมศาสตร์ เจาะลึกเรื่องความเสมอภาคของสังคมไทย ที่คล้ายกับการประมูลเลขสวย
“เดิมมันอยู่ในมือของผู้มีอำนาจที่จองเลขสวยแล้วให้หมู่พวกกันเอง บางทีก็เอาไปขาย ให้ประมูลแล้วให้เหตุผลว่า ทุกคนมีโอกาสได้หมด แต่ปัญหาคือทุกคนมีโอกาสได้หมดจริงหรือ มันได้เพียงคนมีเงินเท่านั้นไง”
ดังนั้น การจะมุ่งไปสู่สังคมประชาธิปไตยที่แท้ สำหรับ ผศ.ดร.ปริญญา แค่เสมอภาคทางการเมืองไม่พอ ต้องเสมอภาคทางเศรษฐกิจ เสริมโอกาสให้คนที่หลากหลายในสังคม เหมือนรถเมล์ที่มีที่นั่งให้สตรีมีครรภ์ ไม่ใช่เสมอภาคแบบที่ต้องแย่งชิงกัน แล้วคนตัวใหญ่ได้ไปกิน
“ทีนี้ถ้าจะบอกว่าทำเรื่องหนึ่งเรื่องใดก่อน มันเป็นเรื่องของจังหวะ แต่ในแง่ของความเป็นธรรมในสังคม มันต้องสร้างพื้นที่และเปิดให้ทุกมิติได้ขับเคลื่อนไปด้วยกัน ต้องให้งาน ให้โอกาสให้เขาตั้งตัว ให้ทุน ให้ทรัพยากร แล้วไปชดเชยตรงที่ด้อยกว่าให้เขาเท่ากัน”
พูดให้เป็นรูปธรรมมากขึ้น อาจารย์ปริญญายกนโยบายพรรคการเมืองที่ดีมากเรื่องหนึ่งในรอบ 22 ปี คือเรื่อง สวัสดิการในการรักษาพยาบาล ก่อนหน้าปี 2544 คนไทยตายเพราะไม่มีเงิน ปัจจุบันทุกคนเข้าถึงหมอ เข้าถึงยา เพียงแต่อาจจะต้องไปตั้งแต่ตี 4 เพื่อรักษาตอน 10 โมง หรือบ่ายโมง เพราะคนไข้เยอะ แต่อย่างน้อยก็ดีขึ้น
อีกเรื่องที่อยากชวนรัฐบาลพรรคเพื่อไทยดูเป็นตัวอย่าง คือ กองทุนหมู่บ้าน หมู่บ้านละล้าน ซึ่งน่าจะดีกว่าการเติมเงิน
“ถ้าเราเข้าใจ มันไม่ใช่แค่การให้เงิน มันคือการให้งาน มันคือการให้โอกาสให้เขาได้มีส่วนร่วมในการถือครองทรัพยากร ได้บริหารทรัพยากร เอาง่ายๆ ไทยนับเป็นประเทศอุดมสมบูรณ์ แม่น้ำอุดมไปด้วยปลา ถ้าเราดูแลให้ดีไม่ให้มีน้ำเสีย ริมน้ำก็เต็มไปด้วยผัก ในป่าก็เต็มไปด้วยอาหาร แต่เรากลับปิดกั้นชาวบ้านไม่ให้ไปหากินได้เลย” ผศ.ดร.ปริญญาชวนคิดอีกแบบ ให้ชุมชนดูแลและใช้ประโยชน์จากทรัพยากรธรรมชาติเพื่อเป็นแหล่งอาหาร
ต้องกระจายให้มาก แล้วมีกองทุนให้ประชาชนได้ตั้งตัว หมุนเวียนกันเหมือนที่เคยทำให้ปี 2544 น่าจะดีกว่าให้เงินไปครั้งเดียวจบ การกระตุ้นเศรษฐกิจเป็นเรื่องดี แต่ไม่แน่ใจว่าจะลงมาถึงคนจนแค่ไหน จึงต้องคิดระยะยาวถึงเรื่องกระตุ้นกำลังซื้อด้วยการให้งาน
“ต้องทำเรื่องการแก้ความเหลื่อมล้ำในด้านอื่น คือแก้เศรษฐกิจและสังคมไปด้วยกัน ซึ่งในทางสังคม รูปธรรมคือการให้โอกาส เพราะคนเราพอลืมตาอ้าปากได้ เรื่องทางสังคมก็ตามมา” ผศ.ดร.ปริญญาชี้
‘ยุทธศาสตร์ทำน้อยได้มาก’ ลงทุนจ้างงาน ดีกว่าตกกับวัตถุ
อีกข้อสำคัญที่ขอเสนอแนะเป็นรูปธรรม อย่าง “การกระจาย
อำนาจ” องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น รวมถึงภาครัฐมักไปเน้นจัดซื้อจัดจ้าง กลายเป็นได้สิ่งของ เสาไฟหงส์บ้างอะไรบ้าง
“มันไม่น่าใช่ ถ้าเราเปลี่ยนใหม่ว่ามีสัก 20% ได้ไหมของงบไปที่ท้องถิ่น ต้องเอาไปจ้างงานนะ ปัญหาทุกอย่างที่เรามีอยู่ เอาไปจ้างงาน เช่น ดูแลผู้ป่วยติดเตียง ปัญหาผักตบชวา เอาไปจ้างคนสิให้เกิดงาน เกิดรายได้ ไม่ใช่ไปตกอยู่กับวัตถุที่สร้างขึ้นมา แล้วก็ไม่ได้ถึงประชาชนอย่างแท้จริงเท่าสักไหร่”
ผศ.ดร.ปริญญาเชื่อว่า ถ้าจะขับเคลื่อนประชาธิปไตยอย่างเป็นธรรม ความเสมอภาคทางการเมืองไม่พอ ต้องมีมาตรการความเสมอภาคในทางเศรษฐกิจเข้ามา เหมือนการสร้างบริษัทที่คนทำงานเป็นผู้ถือหุ้นด้วย
“รัฐส่งเสริมเลยให้เขาถือหุ้นด้วย เขาเรียกว่า worker enterprise ขึ้นมา ผมคิดว่าประชาธิปไตยที่เป็นธรรมจะเกิดขึ้นมาได้” เราต้องใช้ยุทธศาสตร์ทำน้อยได้มาก ยกตัวอย่าง การเสนอกฎหมายใหม่ ยากถ้าจะเกิดขึ้น แต่มันมีประโยชน์ ถ้าพรรคฝ่ายค้านเสนอกระตุ้นแข่งพรรครัฐบาล
“ในสถานการณ์ที่จะมีการเลือกตั้งอย่างช้า 3 ปี กับอีก 5-6 เดือนข้างหน้า ถ้าพรรคก้าวไกลกับเพื่อไทยจะแข่งกันแก้ปัญหาให้ประชาชนก็เป็นเรื่องที่ดี เช่น สุราก้าวหน้า แม้รัฐบาลไม่รับร่าง แต่เขาก็จะไปแก้กฎกระทรวงอะไรอย่างนี้ มันจะเกิดการขยับอะไรบางอย่าง”
บางเรื่องฝ่ายค้านก็ต้องแสวงความร่วมมือกับรัฐบาล ในเชิงคู่แข่งที่ร่วมมือกันบางวาระบางโอกาส
“ปัญหาบางเรื่องเป็นระดับกฎกระทรวง บางเรื่องเป็นเรื่องกฎระเบียบของกรม เข้าไปผลักดันเรื่องพวกนี้ ผมในฐานะเป็นผู้อำนวยการศูนย์ยุทธศาสตร์ของ ม.ธรรมศาสตร์ ยินช่วยเต็มที่” ผศ.ดร.ปริญญาทิ้งท้าย
ภูษิต ภูมีคำ
ศศวัชร์ คมนียวนิช
