วิจัยดนตรีสะท้อนภาพสังคมไทย
อำนาจในโลกอดีตที่มองไม่เห็นอนาคต
โครงการวิจัยดนตรีเป็นการศึกษาเพื่อก่อกวนทางปัญญาและพัฒนารสนิยมชุมชน ตั้งแต่ พ.ศ.2562 โดยนำวงไทยซิมโฟนีออร์เคสตราไปแสดงตามเมืองต่างๆ มาแล้ว 24 ครั้ง ศึกษาบทเพลงพื้นบ้านในท้องถิ่นและนำเพลงมาเรียบเรียงใหม่ไปแสดงในพื้นที่สาธารณะ จึงขอสะท้อนภาพสังคมไทยที่ได้พบในมิติต่างๆ ดังนี้
การเข้าไปทำงานร่วมกับพื้นที่สามารถแบ่งสังคมท้องถิ่นเป็นภาพสะท้อนได้ 3 ยุค คือ อดีต ปัจจุบัน และอนาคต เนื่องจากโครงการวิจัยดนตรีต้องเผชิญกับสถานการณ์จริงในพื้นที่และได้พบกับมิติจริงๆ ทำให้มองเห็นสังคมไทยชัดเจน สรุปได้ว่าสังคมไทยส่วนใหญ่อยู่ในโลกอดีต
สังคมไทยมีอดีตที่ยิ่งใหญ่ อำนาจเป็นปัจจัยสำคัญของนักปกครอง ซึ่งอำนาจล้วนอยู่ในมิติของอดีต โลกอดีตก็ทำลายโลกอนาคตในเวลาเดียวกัน มิติของโลกปัจจุบันพบว่าบุคลากรส่วนใหญ่ใส่เกียร์ว่าง นักปกครองภูมิใจอยู่กับอดีต คนไทยก็ทะเลาะกับเรื่องที่เกิดขึ้นในอดีต มีองค์กรของรัฐที่ยิ่งใหญ่มีหน้าที่ขุดคุ้ยเรื่องอดีต ตกหลุมดำอดีต ทำให้สังคมไทยมองไม่เห็นอนาคต ผู้นำไทยยกย่องอดีตที่ยิ่งใหญ่ ปัจจุบันก็ภาคภูมิใจกับอดีต สังคมไทยจึงไม่รู้ว่าโลกอนาคตเป็นอย่างใด “เราทะเลาะเกี่ยวกับเรื่องเมื่อวานนี้ แล้วเราจะมีพรุ่งนี้ได้อย่างไร”
ผู้นำชุมชนประกอบด้วยเจ้านายประจำที่มีอำนาจเต็ม อาทิ นายอำเภอ ผู้ว่าราชการจังหวัด วัฒนธรรมจังหวัด ท่องเที่ยวจังหวัด อธิบดี ผู้อำนวยการ หัวหน้า อธิการบดี ฯลฯ บุคคลเหล่านี้เติบโตมาแบบ “เจ้าคนนายคน” มีวิธีคิดเป็นเจ้านายใช้อำนาจ “ช้างเหยียบนา พญาเหยียบเมือง” เป็นเจ้านายประจำเมืองที่ไม่ได้ยึดโยงกับประชาชน เมื่อนักวิจัยเข้าไปทำงานต้องประสานงานกับผู้มีอำนาจ เจรจาเพื่อขอจัดการแสดงผลงานวิจัยดนตรี ต้องมีพิธีเปิดงาน ต้องขอเวลาผู้ใหญ่ให้ท่านไปเปิดงาน “ผู้ใหญ่เป็นเจ้าของเวลา” ไปตอนไหนหรือจะกลับตอนไหนอยู่ที่ผู้ใหญ่ คนทำงานต้องตามใจผู้ใหญ่ เมื่อขอความอนุเคราะห์จากผู้ใหญ่ให้เข้าร่วมงานแล้ว ความจริงผู้ใหญ่ก็ไม่ได้ซาบซึ้งในกิจกรรมดนตรีแต่อย่างใด
ผู้ใหญ่มีอำนาจ “มาอยู่เพื่อจะไปที่อื่น” เป็นผู้มีอำนาจเต็มในพื้นที่ ข้อบกพร่องของการศึกษาอบรมจากโรงเรียนที่สอนผู้ใหญ่ ไม่ได้สอนเรื่องตรงเวลา ไม่สอนเรื่องรสนิยม ไม่สอนเรื่องความซาบซึ้งในดนตรี ไม่ได้สอนให้รู้จักชื่นชมคนอื่น ไม่สอนความรับผิดชอบในหน้าที่ รวมทั้งไม่ได้สอนความศรัทธาในอาชีพ เมื่อเวลาเป็นเรื่องที่สำคัญมากในการจัดงาน ผู้ใหญ่จึงเป็นตัวแปรทำให้การจัดงานยุ่งยากโดยไม่จำเป็น
ผู้นำชุมชนอีกประเภทหนึ่ง ได้แก่ นายกเทศมนตรี นายกเทศบาล นายกองค์การบริหารส่วนจังหวัด หรือผู้แทนราษฎร ผู้นำประเภทนี้มาจากการเลือกตั้ง มีความยึดโยงกับประชาชน ท่านเหล่านี้จะให้ความร่วมมือและให้ความช่วยเหลืออย่างดี อำนวยความสะดวกเพื่อให้งานแสดงวิจัยดนตรีเกิดขึ้นเพื่อมอบความสุขให้ประชาชนและเป็นการสร้างชื่อเสียงให้แก่พื้นที่ ท้องถิ่น และชุมชน ผู้นำกลุ่มนี้อยู่ในโลกปัจจุบัน
ผู้นำชุมชนประเภทสุดท้ายเป็นเจ้าอาวาส หลวงพ่อ หลวงปู่ ศิลปิน ปราชญ์ชาวบ้าน ท่านเหล่านี้จะมีบารมี ชาวบ้านให้ความเคารพเชื่อถือ เมื่อเข้าพบผู้นำกลุ่มนี้ก็จะได้อานิสงส์การรับรู้ รับส่วนบุญที่มีอยู่ในชุมชน บุญอยู่ที่ไหน ใครสามารถที่จะช่วยอะไรได้ ก็จะได้ทั้งพลังกาย พลังจิต และพลังน้ำใจจากผู้นำกลุ่มนี้ ซึ่งเป็นคนที่อยู่ในโลกอนาคต แต่ไม่มีอำนาจ ไม่มีทรัพยากร ไม่มีกำลังฝ่ายปกครอง ไม่สามารถบันดาลอะไรได้มากนัก
โลกอนาคตคืออะไรและเป็นอย่างไร โลกอนาคตคือโลกของความสุข มีความสะดวกสบาย ความรู้สึกที่เป็นมิตร มีความมั่นคง มีความเชื่อมั่น มีความอบอุ่นในชีวิตและทรัพย์สิน มีชีวิตชีวา มีคุณภาพชีวิต คนในสังคมได้รับการศึกษาที่ดี คนในชุมชนมีสติปัญญาทำมาหากินอยู่ได้ มีร่างกายที่แข็งแรงสมบูรณ์ มีจิตใจที่ร่าเริง คนในชุมชนมีรสนิยม มีเสน่ห์ ชุมชนมีบรรยากาศดีเปลี่ยนแปลงสู่ความเจริญ มีความหวัง ผู้นำมีวิสัยทัศน์ที่เป็นพลังสร้างสรรค์ สามารถสร้างจินตนาการ มีความเท่าเทียมที่จะคิด ที่จะทำ ที่จะพูด และมีความมั่นคงปลอดภัยทั้งในครอบครัว ชุมชน รวมทั้งในพื้นที่สาธารณะ คุณภาพชีวิตเป็นหุ้นส่วนที่สำคัญที่สุด
ดัชนีตัวชี้วัดความเจริญของโลกอนาคตอย่างง่าย วัดได้จากห้องน้ำในพื้นที่ โดยเฉพาะพื้นที่สาธารณะ ในชุมชนใดมีห้องน้ำสะอาด ถนนหนทางสะอาด บ้านเมืองมีระเบียบ เข้าไปแล้วรู้สึกสบาย เป็นปัจจัยบอกได้ว่า ชุมชนมีความเจริญ ที่ไหนที่มีห้องน้ำสกปรกหรือไม่มีห้องน้ำสาธารณะก็จะเป็นชุมชนที่ด้อยพัฒนา
ปัญหาพื้นๆ ที่พบในท้องถิ่นคือ ไม่มีห้องน้ำที่สะอาด เมื่อจัดงานแสดงวิจัยดนตรี ก็ต้องเช่ารถห้องน้ำจากนอกพื้นที่เข้าไป เมื่อไม่มีผู้นำคิดถึงห้องน้ำที่สะอาดเพื่อชุมชน ห้องน้ำสะอาดเป็นปัจจัยหลักและเป็นหัวใจของการแสดงงานวิจัยดนตรี เมื่อมีคนไปรวมกันจำนวนมาก (500-1,000 คน) ห้องน้ำที่สะอาดจึงเป็นดัชนีวัดความเจริญของชุมชน ความเจริญหมายถึงโลกอนาคต ณ วันนี้ อยู่ที่ห้องน้ำสาธารณะ
การจัดแสดงงานวิจัยดนตรีโดยวงไทยซิมโฟนีออร์เคสตรา ต้องใช้พลังกายที่เข้มแข็ง มีพลังจิตที่อดทน และต้องแสวงหาพลังน้ำใจจากทุกฝ่าย โดยเฉพาะจากนักปกครองที่อยู่ในพื้นที่ให้มากที่สุด ผู้บริหารงานวิจัยมีความเข้าใจและทำใจในสิ่งที่ต้องเผชิญ คนอื่นๆ อาจจะทำไม่ได้หรือไม่อยากทำ เพราะสิ่งที่ทำอยู่เป็นเรื่องของรสนิยม ความไพเราะ ความสะอาด ความจริง ความมีระเบียบ ซึ่งเป็นเรื่องของโลกอนาคต
เมื่อนำวงไทยซิมโฟนีออร์เคสตราไปแสดงงานวิจัยดนตรีตามท้องถิ่น ถือว่าเป็นความเปลี่ยนแปลงและเป็นเรื่องท้าทายพลังสร้างสรรค์ เริ่มจากการหางบประมาณค่าใช้จ่าย ต้องจัดการทุกอย่างและควบคุมคุณภาพของงานดนตรี ต้องขอความร่วมมือจากผู้นำในพื้นที่ หาพันธมิตรไปร่วมทำงาน ทั้งฝ่ายที่ให้การสนับสนุนและฝ่ายที่ขอความร่วมมือ โดยมีเป้าหมายว่าต้องจัดการแสดงวิจัยดนตรีให้มีคุณภาพสูง มอบความสุขให้ชุมชนได้ชมฟรี มีการบันทึกเสียงและภาพอย่างดี เพื่อเผยแพร่ผ่านรายการโทรทัศน์ เพื่อเป็นประวัติศาสตร์ของชุมชน
โลกที่เป็นจริงในสังคมไทยอยู่กันอย่างยถากรรม จำยอมอยู่ในโลกอดีตที่ไม่มีอนาคต ปัจจุบันก็ทะเลาะกันในเรื่องอดีต ภูมิใจในอดีต เมื่อมีวงไทยซิมโฟนีออร์เคสตราไปแสดงในชุมชน (ฟรี) ต่างชื่นชมและให้กำลังใจ ปรารถนาและขอให้วงไทยซิมโฟนีออร์เคสตราไปแสดงในท้องถิ่นต่างๆ เพื่อสร้างความรู้สึกว่าเจริญ เผยแพร่สิ่งที่ดีให้ปรากฏในสังคมไทย และต้องการให้ชาวโลกได้รู้จักของดีที่มีอยู่
ที่แปลกก็คือ องค์กรที่เกี่ยวข้องกับงานศิลปวัฒนธรรมดนตรี ระดับจังหวัด ระดับกระทรวง ซึ่งมีสำนักงานอยู่ในทุกจังหวัด บุคลากรที่ทำงานอยู่ในองค์กรไม่สนใจ ไม่รู้เรื่องและไม่ข้องเกี่ยว ถ้าหากจะให้เกี่ยวข้องด้วย ก็ต้องทำหนังสือขอความอนุเคราะห์ ต้องดูแล ซึ่งเป็นการเพิ่มภาระการทำงาน ทั้งที่งานแสดงวิจัยดนตรีของวงไทยซิมโฟนีออร์เคสตราเป็นงานโดยตรงขององค์กรเหล่านั้น
พบว่าสถาบันการศึกษาดนตรี เป็นองค์กรรัฐ จัดการศึกษาดนตรีให้แก่เยาวชน ไม่เป็นพื้นที่สร้างอาชีพดนตรี ไม่สามารถสร้างนักดนตรีที่มีฝีมือ แม้มีเวทีดนตรีของตนเอง แต่ไม่ได้จัดการแสดงดนตรี หากมีนักดนตรีที่มีฝีมืออยู่ในองค์กร ก็ไม่สามารถจะสนับสนุนให้ทำงานดนตรีได้ พื้นที่แสดงดนตรีโทรม วงดนตรีไม่มีงานแสดง
ภาพสะท้อนความเป็นไปของสังคมไทยที่ได้เผชิญจากงานการแสดงวิจัยดนตรี อยู่ในโลกที่เป็นจริง การไปแสดงผลงานวิจัยดนตรีในท้องถิ่น ได้เชื่อมโยงเพื่อนำอดีตมารับใช้ปัจจุบันและเพื่อสร้างสรรค์สิ่งใหม่ แต่ก็ทำได้เพียงแค่นี้ มีแรง มีกำลัง และมีพลังอยู่แค่นี้ มีทรัพยากรอยู่แค่นี้ มีช่องทางอยู่แค่นี้ จึงทำได้แค่จุดประกายเพื่อส่องทางให้เห็นโลกอนาคต ให้ชุมชนไทยได้เห็นว่า ชีวิตนี้ยังมีหวัง และยังใช้พลังสร้างสรรค์งานได้
สุกรี เจริญสุข
