เปิดโฉมส้วมแห่งปี ห้องน้ำสาธารณะ คือ หน้าตาของเมือง ‘เหมือนเรื่องเล็ก แต่ใหญ่ระดับชาติ’

จัดดพิธีมอบรางวัลอย่างยิ่งใหญ่ สำหรับ ‘สุดยอดห้องน้ำแห่งปีของกรุงเทพ มหานคร ประจำปี 2567’ ณ ห้องรัตนโกสินทร์ ศาลาว่าการกรุงเทพมหานคร เสาชิงช้า เมื่อไม่กี่สัปดาห์ที่ผ่านมา 

ไม่ต้องแปลกใจว่า ทำไมจัดเบิ้ม มอบรางวัลกันฉ่ำถึงขนาดนี้ นั่นเพราะวิสัยทัศน์ กทม. มองว่า ห้องน้ำคือ ‘หน้าตาของเมือง’ 

“เรื่องห้องน้ำเป็นเรื่องใหญ่ เป็นหน้าเป็นตาของเมือง เชื่อว่าเราจะเป็นเมืองน่าอยู่ไม่ได้เลยถ้าห้องน้ำเราไม่ดี เพราะเป็นภาวะวิกฤตสำหรับทุกคนถ้ามีปัญหาเรื่องห้องน้ำยกตัวอย่างประเทศจีน แต่ก่อนคนจะพูดก่อนเลยว่า เข้าห้องน้ำห้องท่าลำบาก สมัยนี้จีนดีเลิศเรื่องห้องน้ำ”

ชัชชาติ สิทธิพันธุ์ ผู้ว่าราชการกรุงเทพ มหานคร (กทม.) ประธานในพิธี กล่าวเบื้องหน้าเหล่าผู้บริหาร กทม. และผู้เป็นสักขีพยานมากมาย ไม่ว่าจะเป็น ทวิดา กมลเวชช รองผู้ว่าฯกทม., สุนทร สุนทรชาติ รองปลัด กทม., ภาวิณี รุ่งทนต์กิจ รองผู้อำนวยการสำนักอนามัย, ดวงพร ปิณจีเสคิกุล รองผู้อำนวยการสำนักอนามัย, ทวีพร โชตินุชิต รองผู้อำนวยการสำนักอนามัย หน่วยงานภาครัฐ ภาคเอกชน และผู้เกี่ยวข้อง 

เช็กเลย ห้องน้ำที่ไหนได้รางวัล?

‘ปั๊มน้ำมัน’ ส่งประกวดเยอะสุด

ว่าแล้ว มาส่องนโยบายในการพัฒนาสุขลักษณะห้องน้ำสาธารณะของ กทม. ที่มุ่งเน้นความสะอาด เพียงพอ และปลอดภัย ลดปัจจัยเสี่ยงต่อการเกิดโรคติดต่อต่างๆ อีกทั้งยังเสริมสร้างภาพลักษณ์ที่ดีเพื่อการท่องเที่ยว โดยมุ่งพัฒนาในสถานที่สาธารณะ จำนวน 12 กลุ่มเป้าหมาย ได้แก่ ศาสนสถาน สถานีบริการเชื้อเพลิง ตลาดสด ร้านอาหาร โรงพยาบาล ห้างสรรพสินค้าหรือศูนย์การค้า สถานที่ราชการ แหล่งท่องเที่ยว สวนสาธารณะ สถานศึกษา สถานีขนส่ง และห้องน้ำริมทาง 

ส่วนรางวัลห้องน้ำแห่งปี มาจากการที่สำนักอนามัยร่วมกับสำนักงานเขต 50 แห่ง และหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง ดำเนินการประกวดต่อเนื่องมานานถึง 15 ปี เริ่มตั้งแต่ปี 2552 จนถึงปัจจุบัน เพื่อส่งเสริมให้เจ้าของสถานที่มีส่วนในการร่วมพัฒนาห้องน้ำสาธารณะให้ได้มาตรฐาน และสร้างความพึงพอใจแก่ประชาชน ซึ่งมีผู้สนใจเข้าร่วมประกวดเพิ่มขึ้นในทุกปี 

สำหรับในปี 2567 มีผู้เข้าร่วมประกวดจำนวน 216 แห่ง เป็นกลุ่มสถานีบริการเชื้อเพลิงมากถึง 50 แห่ง รองลงมาคือ ห้างสรรพสินค้าศูนย์การค้า และโรงพยาบาล จำนวน 35 แห่ง นอกจากนี้ยังพบว่าสถานที่ที่เข้าร่วมประกวดผ่านเกณฑ์มาตรฐานมีจำนวนเพิ่มมากขึ้น แสดงให้เห็นว่าการพัฒนาสุขลักษณะห้องน้ำสาธารณะในกรุงเทพมหานครได้รับความสนใจจากเจ้าของสถานที่สาธารณะเป็นอย่างดี

ผลการตัดสินการประกวด โดยเกณฑ์สรรหาสุดยอดห้องน้ำในระดับประเทศ ของกระทรวงสาธารณสุข แบ่งออกเป็น 2 ระดับ คือ รางวัลสุดยอดห้องน้ำแห่งปีของกรุงเทพมหานครประจำปี 2567 ปรากฏว่ามีสถานที่สาธารณะได้รับรางวัล จำนวน 17 แห่ง และรางวัลห้องน้ำมาตรฐานดีเด่น จำนวน 34 แห่ง ใน 11 กลุ่มเป้าหมาย ยกเว้นกลุ่มห้องน้ำริมทาง ซึ่งไม่มีสถานที่เข้าร่วมการประกวด 

สำหรับรางวัลสุดยอดห้องน้ำแห่งปีของกรุงเทพมหานครประจำปี 2567 จำนวน 17 แห่ง ได้แก่

กลุ่มตลาดสด ได้แก่ ตลาดยิ่งเจริญ เขตบางเขน กลุ่มร้านจำหน่ายอาหาร ได้แก่ ร้านคุ้งคาแนล Cafe & Restaurant เขตบางขุนเทียน 

กลุ่มโรงพยาบาล ได้แก่ คณะแพทยศาสตร์วชิรพยาบาล เขตดุสิต, โรงพยาบาลพญาไท 3 เขตภาษีเจริญ, ศูนย์บริการสาธารณสุข 39 ราษฎร์บูรณะ เขตราษฎร์บูรณะ กลุ่มสถานที่ราชการ ได้แก่ สำนักงานเลขาธิการสภาผู้แทนราษฎร เขตดุสิต, สำนักงานเขตสวนหลวง เขตสวนหลวง

กลุ่มสถานศึกษา ได้แก่ โรงเรียนสุเหร่าหัวหมากน้อย เขตบางกะปิ, โรงเรียนซางตาครู้สศึกษา เขตธนบุรี, มหาวิทยาลัยสวนดุสิต เขตดุสิต 

กลุ่มสถานีบริการเชื้อเพลิง ได้แก่ สถานีบริการน้ำมัน พีทีที สเตชั่นสาขาพระราม 2 ซอย 48 เขตบางขุนเทียน, ห้างหุ้นส่วนจำกัด เอส อาร์ ซี รีเทล (สุวินทวงศ์ขาเข้า) เขตหนองจอก 

กลุ่มห้างสรรพสินค้า/ศูนย์การค้า ได้แก่ ศูนย์การค้าเซ็นทรัล พระราม 2 เขตบางขุนเทียน, ศูนย์การค้าเทอร์มินอล ทเวนตี้วัน พระราม 3 เขตบางคอแหลม, THE MALL LIFESTORE BANGKAE เขตบางแค กลุ่มแหล่งท่องเที่ยว ได้แก่ สยามอะเมซิ่งพาร์ค เขตคันนายาว กลุ่มสถานีขนส่ง ได้แก่ สถานีกลางกรุงเทพอภิวัฒน์ เขตจตุจักร

เปิดรางวัลพิเศษ ‘ห้องน้ำขวัญใจมหาชน’ 

อนาคตเล็งเพิ่ม ‘ห้องน้ำเที่ยงคืน’

ในปีนี้ยังมีรางวัลพิเศษเพิ่มเติม เพื่อเป็นการกระตุ้นให้เกิดความตระหนัก ของภาคประชาชนผู้ใช้บริการห้องน้ำสาธารณะ คือ รางวัลห้องน้ำขวัญใจมหาชน จำนวน 3 แห่ง พร้อมมอบประกาศเกียรติคุณ แก่หน่วยงานที่มีสถานที่ที่ได้รับรางวัลสุดยอดห้องน้ำแห่งปีของกรุงเทพมหานคร เพื่อให้เกียรติ ชื่นชมและให้กำลังใจแก่เจ้าของสถานที่ ผู้ดูแล และเจ้าหน้าที่ปฏิบัติงาน รวมทั้งจะได้รับการเสนอชื่อให้เข้าประกวดสุดยอดห้องน้ำแห่งปีในระดับประเทศต่อไป 

สำหรับ รางวัลห้องน้ำขวัญใจมหาชน ประจำปี 2567 ได้แก่โรงพยาบาลสิรินธร เขตประเวศ, โรงพยาบาลเจริญกรุงประชารักษ์ เขตบางคอแหลม และศูนย์การค้า Siam Discovery เขตปทุมวัน

ในนโยบายด้านห้องน้ำสาธารณะนี้ ผู้ว่าฯชัชชาติ เผยวิสัยทัศน์อีกว่า อนาคตอาจจะต้องมีประกวดเพิ่ม อย่าง ‘ห้องน้ำเที่ยงคืน’ เปิดตลอด 24 ชม. เพราะมีผู้ประกอบอาชีพขับรถสาธารณะ นักท่องเที่ยว มีคนใช้ชีวิตยามดึก โดยกรุงเทพฯเป็นเมืองที่ไม่เคยหลับใหลอยู่แล้ว ห้องน้ำปั๊มน้ำมัน ในเมืองชั้นในก็หายากแทบไม่เหลือแล้ว เพราะที่ดินแพง โรงแรมก็ไม่ได้ให้เข้าง่ายๆ ต้องฝากให้พวกเราคิดด้วยว่า ให้มีห้องน้ำตลอดเวลาสำหรับทุกคน และมีคุณภาพที่ใช้ได้

“ผมเองมีประสบการณ์ส่วนตัว ห้องน้ำสำคัญมาก เพราะผมเป็นคนวิ่งตอนเช้า เวลาตี 4 วิ่งตามถนน ไม่ได้วิ่งในสวน จากบ้านมาเสาชิงช้า 12 กม. ถามว่ามีห้องน้ำสาธารณะที่ไหนเปิดตี 4 บ้าง และคนที่วิ่งตอนตี 4 ส่วนใหญ่เจอปัญหาแน่นอน เพราะเป็นจังหวะที่เราต้องทำภารกิจ เวลาวิ่งจะมาร์กเลยว่า กม.แรกต้องเข้าที่ไหน จากทองหล่อมาก็เป็นโรงแรมเซ็นเตอร์พอยต์ เขาให้เข้าก็เพราะเป็นผู้ว่าฯ ถ้าคนทั่วไปก็คงเข้าไม่ได้ กม.ที่ 2 ที่เขตวัฒนา ก็เละ แต่ดีกว่าไม่มีเข้า กม.ที่ 3 ก็เป็น มศว ประสานมิตร กม.ที่ 4-7 ไม่มีแล้วต้องไปลุ้นเอา” ชัชชาติกล่าว

“กทม.เองก็ไม่ค่อยมีห้องน้ำสาธารณะ ยกเว้นตามสวน แต่ก่อนยังมีที่ถนนราชดำริ แต่สภาพเลอะเทอะมาก เราจะมีห้องน้ำสาธารณะที่สามารถมีคุณภาพดี ทัดเทียมกับเอกชนได้ เอาแค่ห้องน้ำในตลาดของ กทม. ขอให้ดีเท่ากับตลาดยิ่งเจริญได้ไหม ต้องขอบคุณทุกคนที่ช่วยพัฒนากรุงเทพฯ เรื่องนี้ดูเหมือนเป็นเรื่องเล็ก แต่เป็นเรื่องใหญ่ระดับชาติ เป็นเรื่องสำคัญที่เราต้องพัฒนาให้มีคุณภาพ และบริการประชาชนทุกคนได้อย่างดี” ชัชชาติย้ำ

สถานการณ์ส้วมทั่วไทย สู่ ‘คู่มือ HAS’ ขีดมาตรฐานสาธารณะ 

ห้องน้ำหญิง ปนเปื้อนมากกว่าชาย

ทั้งนี้ จากการสำรวจสถานการณ์ห้องน้ำสาธารณะทั่วประเทศ โดยกรมอนามัยในหลายปีที่ผ่านมา พบว่า มีปัญหาความสกปรกและกลิ่นเหม็น การทำความสะอาดไม่ดีพอ และการชำรุดของถังเก็บกักสิ่งปฏิกูล เป็นต้น ทำให้เกิดการแพร่กระจายของเชื้อโรค และยังส่งผลกระทบต่อผู้ใช้บริการชุมชนบริเวณใกล้เคียง และอาจส่งผลกระทบต่อการพัฒนาการท่องเที่ยวได้ในอนาคต 

สำหรับการปนเปื้อนเชื้อโรคในห้องส้วม พบว่าบริเวณที่มีอุจจาระปนเปื้อนมากที่สุด คือ พื้นห้องส้วม รองลงมาคือที่รองนั่งโถส้วม ที่กดโถปัสสาวะ ที่เปิดก๊อกน้ำสำหรับล้างมือ และกลอนประตูหรือลูกบิดประตูส้วม (ด้านใน) ตามลำดับ และพบว่าห้องน้ำผู้หญิงมีการปนเปื้อนมากกว่าห้องน้ำผู้ชาย 

กระทรวงสาธารณสุข จึงออกคู่มือเกณฑ์มาตรฐานส้วมสาธารณะระดับประเทศ (HAS) ซึ่งเป็นการพัฒนาส้วมสาธารณะของประเทศไทยให้ได้มาตรฐาน เพื่อไม่ให้เป็นแหล่งเชื้อโรค แหล่งแพร่โรคติดต่อ และเพื่อให้เกิดความมั่นใจ ความพึงพอใจในการใช้ส้วมสาธารณะของประชาชน และนักท่องเที่ยวต่างชาติ โดยเน้นพัฒนาส้วมสาธารณะให้บรรลุเป้าหมาย 3 เรื่อง คือ สะอาด (Healthy) เพียงพอ (Accessibility) และปลอดภัย (Safety) หรือ HAS 

1.สะอาด หมายถึง ส้วมต้องได้รับการดำเนินการให้ถูกหลักสุขาภิบาล เช่น ห้องส้วมและสุขภัณฑ์ทั้งหมดจะต้องสะอาดไม่มีกลิ่นเหม็น มีวัสดุอุปกรณ์สิ่งอำนวยความสะดวกไว้บริการ เช่น น้ำสะอาด สบู่ล้างมือ กระดาษชำระเพียงพอ การเก็บกักหรือบำบัดสิ่งปฏิกูลถูกต้องและมีสภาพแวดล้อมสวยงาม ซึ่งจะส่งผลดีต่อทั้งทางร่างกายและจิตใจของผู้ใช้บริการ 

2.เพียงพอ หมายถึง ต้องมีส้วมให้เพียงพอแก่ความต้องการของผู้ใช้รวมถึงผู้พิการ ผู้สูงวัย หญิงมีครรภ์ และส้วมต้องพร้อมใช้งานตลอดเวลาที่เปิดให้บริการ

3.ปลอดภัย หมายถึง ผู้ใช้บริการจะต้องปลอดภัยขณะใช้ส้วมเช่น สถานที่ตั้งส้วม ไม่เปลี่ยว มีการแยกห้องส้วมเพศชายและหญิง พื้นห้องส้วมแห้ง 

ปทุมวันครองแชมป์ ส้วมสาธารณะเยอะสุด 

ปักหมุด 1,136 แห่ง จาก 5,914 แห่งทั่วกรุงฯ

เรื่องระดับชาติขนาดนี้ ต้องรุดเข้าพูดคุยกับ ศิริลักษณ์ ลีระศิริ ผู้อำนวยการสำนักงานสุขาภิบาลสิ่งแวดล้อม สำนักอนามัย ซึ่งเผยข้อมูลว่า ห้องน้ำสาธารณะในกรุงเทพฯ มี 5,914 แห่ง โดยเขตปทุมวันมีห้องน้ำมากที่สุด คือ 1,136 แห่ง ทั้งนี้เกณฑ์การประกวดรางวัลสุดยอดห้องน้ำแห่งปีของกรุงเทพมหานคร ประกอบด้วย เกณฑ์มาตรฐานส้วมสาธารณะระดับประเทศ (HAS) 16 ข้อ ภายใต้ สะอาด เพียงพอ ปลอดภัย ต่อมาเกณฑ์จาก กทม.อีก 4 ข้อ และเกณฑ์จากกรมอนามัยอีก 10 ข้อ รวมทั้งหมด 150 คะแนน ซึ่งมีห้องน้ำที่เข้าประกวดทั้งหมด 216 แห่ง โดยขั้นแรกต้องได้คะแนนมากกว่า 80 คะแนน ซึ่งมี 51 แห่ง แล้วเรียงคะแนนจากสูงไปต่ำ พบว่า รางวัลสุดยอดห้องน้ำแห่งปีทั้งหมด 17 แห่ง รางวัลห้องน้ำดีเด่นทั้งหมด 34 แห่ง 

นอกจากนี้ยังมีรางวัลห้องน้ำขวัญใจมหาชน ที่ประชาชนร่วมโหวตผ่านทางออนไลน์ อีก 3 แห่ง

“ในการยกระดับห้องน้ำสาธารณะทั้งหมด 5,914 แห่ง ถ้ามองกันจริงๆ 216 แห่ง ที่เข้ามาประกวด คิดเป็นเพียง 5% เท่านั้น โดยรองผู้ว่าฯกทม. ทวิดา กมลเวชช มีนโยบายยกระดับจากเกณฑ์เดิม 16 ข้อ ไปสู่ 30 ข้อ ถือว่าเป็นความท้าทายอย่างมาก นอกจากนี้ ในอนาคตจะมีการเผยแพร่เว็บไซต์แผนที่ห้องน้ำสาธารณะทั่วกรุงเทพฯ ให้ประชาชน นักท่องเที่ยวเข้าดูว่าห้องน้ำที่ไหนได้บ้าง” ศิริลักษณ์กล่าว

ใหม่ สวย ไม่ยาก ที่ยากคือ ‘ดูแลรักษา’

ด้าน กิตติศักดิ์ เตรียมล้ำเลิศ ผู้จัดการภาค บริษัท บางจาก ศรีราชา จำกัด (มหาชน) พร้อมทีมงานเดินทาง มารับรางวัลสุดยอดห้องน้ำแห่งปี โดยเป็นปั๊มน้ำมันบางจาก ของห้างหุ้นส่วนจำกัด เอส อาร์ ซี รีเทล (สุวินทวงศ์ขาเข้า) เขตหนองจอก พร้อมกล่าวว่า อย่างที่รู้กันว่าปั๊มน้ำมัน เป็นหนึ่งในสถานที่ที่ประชาชนต้องใช้ห้องน้ำสาธารณะ โดยทางเราทำอยู่ 2 ส่วนหลัก คือ การปรับปรุงห้องน้ำในจุดที่มีการใช้งานมานานแล้ว โดยปั๊มแห่งนี้ได้งบประมาณ และมีดีไซน์ห้องน้ำโฉมใหม่ ให้ดูโปร่ง ตอบโจทย์ต่อความต้องการของประชาชน อีกส่วนคือการดูแล โดยมีแม่บ้านคอยรักษาความสะอาด มีการตรวจสอบอย่างเข้มข้น รวมถึงการเพิ่มสิ่งอำนวยความสะดวกอื่นๆ เช่น สบู่ล้างมือ กระดาษทิชชู่ 

สำหรับเกณฑ์การประกวดสุดยอดห้องน้ำแห่งปี ไม่ยาก ทำห้องน้ำใหม่ทำให้สวยไม่ยาก แต่จุดที่ยากคือการดูแลรักษา ขอเพียงใส่ใจและดูแลอย่างเต็มที่ ซึ่งก็ไม่ปฏิเสธว่าต้องมีเรื่องของค่าใช้จ่ายการดูแลรักษาอยู่แล้ว 

“ผมคิดว่าการทำเรื่องนี้ไม่ยาก อยากเชิญชวนทุกคนที่เปิดห้องน้ำสาธารณะ ช่วยกันทำตรงนี้ให้เกิดห้องน้ำมาตรฐานร่วมกัน” กิตติศักดิ์ทิ้งท้าย

ศศวัชร์ คมนียวนิช