เรื่องเล่าลือในพระประวัติ ‘เจ้าดารารัศมี’
พระราชชายาเจ้าดารารัศมี ทรงเป็นเจ้าจอมที่มีอายุน้อยที่สุดในบรรดาพระภรรยาเจ้า เจ้าจอมมารดา และเจ้าจอมรวม 152 ท่าน ในรัชกาลที่ 5 ด้วยทรงถวายตัวเมื่อมีพระชันษา 13 ปี (พ.ศ.2429) หากสถานะพระธิดาจากประเทศราชอย่างเมืองเชียงใหม่ และบทบาททางการเมืองที่เรียกกันอย่างโรแมนติกว่า “สายใยรักสองแผ่นดิน”
ขณะที่พระประวัติของพระองค์ บางช่วงก็มีเรื่องเล่าลือที่สร้างความเคลือบแคลงอยู่หลายประเด็น ซึ่ง สมฤทธิ์ ลือชัย ค้นคว้าและเรียบเรียงไว้ในบทความที่ชื่อว่า “การเมืองและเรื่องที่ลือในพระประวัติเจ้าดารารัศมี” ในนิตยสาร “ศิลปวัฒนธรรม” ฉบับเดือนมกราคม 2568 ในที่นี้ขอยกบางประเด็นมาเป็นตัวอย่าง
หนึ่งคือ เรื่องเป็น “บุตรบุญธรรมควีนวิกตอเรีย” ด้วยเมื่อครั้งยังทรงพระเยาว์ ควีนวิกตอเรียแห่งสหราชอาณาจักรจะทรงรับเจ้าดารารัศมีไปเป็น “พระธิดาบุญธรรม” ซึ่ง ปราณี ศิริธร ณ พัทลุง เขียนไว้ใน “เพ็ชร์ลานนา” หนังสือเล่มแรกๆ ที่กล่าวถึงเรื่องนี้ ซึ่งความตอนหนึ่งว่า
“…พ.ศ.2426 ติดต่อถึง พ.ศ.2427…ในสมัยนี้ว่าข่าวลือลั่นสนั่นเมืองนครเชียงใหม่ แล้วแพร่ออกไปตามหัวเมืองต่างๆ ทางมณฑลพายัพในครั้งกระนั้นว่า สมเด็จพระบรมราชินีนาถวิกตอเรียกษัตริย์จักรพรรดินีของกรุงอังกฤษ จะทรงขอรับเอาเจ้าหญิงดารารัศมีพระราชบุตรีของพระเจ้าอินทวิไชยยานนท์ไปเป็นพระราชธิดาบุญธรรมและสถาปนาเป็น เจ้าในเชื้อพระราชวงศ์อังกฤษ เป็นพิเศษ แล้วจะทรงตั้งเจ้าหญิงดารารัศมีองค์นี้ขึ้นเป็นปริ๊นเซสออฟเชียงใหม่”
ปราณี ศิริธร ยืนยันความน่าเชื่อถือในข้อมูลว่า ตนเองได้ข้อมูลจากเจ้าน้อยปิงเมือง ณ เชียงใหม่ บอกเล่าให้โดยตรง
หนึ่งคือ การ “สิ้นพระชนม์” ของพระองค์เจ้าวิมลนาคนพีสี พระราชธิดาเพียงหนึ่งเดียวของพระองค์ ขณะมีพระชันษาเพียง 4 ปี แต่การสิ้นพระชนม์ของพระองค์เจ้าวิมลนาคนพีสี มีการเล่าลือว่า “ถูกวางยา”
เจ้าประกายแก้ว ณ เชียงใหม่ คือหนึ่งในผู้ที่เชื่อว่าเกิดจากการถูกวางยา ดังความตอนหนึ่งใน “ดารารัศมีรำลึก” ที่เจ้าประกายแก้วเขียนว่า
“…พระองค์เจ้าหญิงวิมลนาคนพีสี เมื่อมีพระชันษาได้ 4 พรรษา กำลังจะโปรดเกล้าฯ ให้มีพระราชพิธีโสกันต์และแต่งตั้งขึ้นเป็นเจ้าฟ้าตามที่เคยมีมาในอดีต ก็ถูกวางยาพิษสิ้นพระชนม์ลง…ถูกมือมืดอีกเหมือนกันใช้ขนมครกของโปรดเป็นสื่อวางยาพิษเสียเลย…”
หาก หม่อมเจ้าพูนพิศมัย ดิศกุล ได้เขียนไว้ใน “ประชุมพระนิพนธ์ เล่ม 1” ว่าพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว มีพระราชดำรัสแก่สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ว่า “ฉันผิดเอง ลูกเขาควรเป็นเจ้าฟ้า แต่ฉันลืมตั้ง จึงตาย”
หนึ่งคือ “การเสด็จกลับเชียงใหม่” เจ้าดารารัศมีเสด็จกลับเชียงใหม่ครั้งแรกในปี พ.ศ.2451 ที่ต้องรอถึง 22 ปี นับแต่มาประทับที่กรุงเทพฯ แม้ก่อนหน้านั้น เมื่อคราวพระเจ้าอินทวิชยานนท์พระบิดาถึงแก่พิราลัย (พ.ศ.2440) พระองค์ก็ไม่ได้เสด็จกลับมาร่วมงานพระศพ
การเสด็จกลับเชียงใหม่ในครั้งนี้ รัชกาลที่ 5 ทรงสถาปนา เจ้าดารารัศมีขึ้นเป็น “พระราชชายาเจ้าดารารัศมี” ด้วยอาจมีพระราชประสงค์ให้เจ้าดารารัศมีในฐานะ “พระราชชายา” ได้แสดงบทบาท “ผู้แทนพระองค์” ในการเสด็จมาเยือนแผ่นดินล้านนา
ดังความในพระราชหัตถเลขาที่มีไปถึงพระยาอนุชิตชาญชัย ลงวันที่ 15 มกราคม ร.ศ.127 ตอนหนึ่งว่า “…การที่นางดาราขึ้นไปนี้ ในตำแหน่งบรรดาศักดิ์พระอรรคชายา ไม่ใช่ไปอย่างเปนน้องเจ้าเมืองเชียงใหม่อย่างเดียว เพราะฉะนั้นให้รักษาน่าที่แลบรรดาศักดิ์ตามสมควรแก่ตำแหน่ง…”
หนึ่งคือ การสถาปนาเป็น “พระราชชายา” โดยทั่วไปจะมีประกาศเป็นพระบรมราชโองการฯ แล้วบันทึกไว้ในจดหมายเหตุพระราชกิจรายวัน
หากกรณีของพระราชชายาเจ้าดารารัศมีนั้น การสืบค้นจากจดหมายเหตุพระราชกิจรายวันในรัชกาลที่ 5 และพระราชกิจจานุเบกษาในรัชกาลที่ 5 ในช่วงเวลาที่กล่าวถึง การสถาปนาเจ้าจอมมารดาเจ้าดารารัศมีเป็นพระราชชายาเมื่อปี พ.ศ.2451 ไม่ปรากฏข้อมูลที่ให้การสถาปนาแต่อย่างใด
ที่ยกมากล่าวข้างต้นนั้น เป็นเพียงบางส่วนของเรื่องเล่าลือในพระประวัติ “เจ้าดารารัศมี” ส่วนประเด็นอื่นและหลักฐานอ้างอิงต่างๆ ขอท่านผู้อ่านได้โปรดติดตามเพิ่มเติมได้ใน “ศิลปวัฒนธรรม” ฉบับเดือนมกราคม 2568
ฉบับมกราคม 2568
วิภา จิรภาไพศาล
[email protected]
