เมืองเก่า สุโขทัย-ท่าชัย ศรีสัชนาลัย
Green Destinations ระดับโลก
‘เจ้าของรางวัลที่แท้จริงคือประชาชน’
‘เมืองเก่า สุโขทัย’ และ ‘ท่าชัย-ศรีสัชนาลัย’ กำลังเปลี่ยนภาพจำการท่องเที่ยวเชิงโบราณสถาน สู่พื้นที่มีชีวิต ซึ่งชุมชนคือหัวใจของการอนุรักษ์และการพัฒนา จากเมืองมรดกโลกสู่ปลายทางท่องเที่ยวยั่งยืน
20 กุมภาพันธ์ที่ผ่านมา ณ ศาลาการเปรียญวัดตระพังทอง จ.สุโขทัย ภาคส่วนที่เกี่ยวข้อง ผนึกแถลงมาตรฐานและรางวัลระดับโลกของแหล่งมรดกวัฒนธรรมสำคัญนี้
ไม่ว่าจะเป็นผู้บริหาร องค์การบริหารการพัฒนาพื้นที่พิเศษเพื่อการท่องเที่ยวอย่างยั่งยืน หรือ อพท., ผู้ว่าราชการจังหวัดสุโขทัย และผู้บริหารองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น ก่อนเข้าสู่พิธีส่งมอบประกาศนียบัตร Green Destinations Gold Award
โดยเมืองเก่าสุโขทัยได้รับ Green Destinations Gold Award 2025 ซึ่งเป็นหนึ่งในรางวัลระดับโลกของวงการท่องเที่ยว จากการดำเนินงานครบ 78 เกณฑ์ ครอบคลุม 6 ด้าน ประกาศกึกก้องในงานประชุม Green Destinations Global Conference 2025 ที่จัดขึ้น ณ เมืองมงต์เปลลิเยร์ แคว้นอ็อกซิตานี สาธารณรัฐฝรั่งเศส ระหว่างวันที่ 28-30 กันยายน 2568 ที่ผ่านมา
รางวัลนี้นับเป็นเหรียญทองลำดับที่ 2 ต่อจาก ‘เมืองเก่าน่าน’ ที่เคยคว้ารางวัลเดียวกันมาครองเป็นแห่งแรกของไทยในปี 2567
ขณะที่ ท่าชัย-ศรีสัชนาลัย ได้รับรางวัล Green Destinations Top 100 Stories 2025 โดยดำเนินงานตามเกณฑ์การท่องเที่ยว ยั่งยืน 15 ข้อ ครอบคลุม 6 หมวดเช่นกัน พร้อมนำเสนอแนวปฏิบัติที่ดี (Good Practice Story) เรื่อง เสียงสะท้อนจากชุมชน มรดกกินได้ที่ฟื้นคืน ซึ่งสะท้อนการพัฒนาที่มีเสียงของชุมชนเป็นหัวใจสำคัญ
จาก Top 100 Stories สู่ Gold Award
สุรกิจ ลิ้มสิทธิกูล ผู้ช่วยผู้อำนวยการ องค์การบริหารการพัฒนาพื้นที่พิเศษเพื่อการท่องเที่ยวอย่างยั่งยืน (อพท.) กล่าวว่า การพัฒนาทั้งสองพื้นที่ยึดเกณฑ์การท่องเที่ยวอย่างยั่งยืนโลก (Global Sustainable Tourism Criteria หรือ GSTC) เป็นกรอบหลัก ผ่านกลไกองค์กรจัดการแหล่งท่องเที่ยวที่มีทุกภาคส่วนร่วมขับเคลื่อน และดำเนินงานตามวงจร PDCA (Plan-Do-Check-Act) อย่างต่อเนื่อง เมืองเก่า สุโขทัย ได้รับ Top 100 Stories ในปี พ.ศ.2564 และ 2566 ก่อนพัฒนาสู่ระดับ Gold Award ในปี พ.ศ.2568
ขณะที่โมเดลเดียวกันถูกขยายผล สู่ท่าชัย-ศรีสัชนาลัย จนได้รับการยอมรับในระดับนานาชาติ อพท. จะรักษามาตรฐานผ่านกลไกการทำงานตามเกณฑ์ GSTC และการประเมินของ Green Destination ต่อไป เพื่อประโยชน์ในด้านการพัฒนาในการดำเนินตามคำแนะนำของผู้ประเมินที่มีความเชี่ยวชาญ ซึ่งกระบวนการพัฒนาต่างๆ มีส่วนช่วยในการลดการปล่อยคาร์บอน และประโยชน์ด้านการตลาดที่สองแหล่งท่องเที่ยวของ จ.สุโขทัย ได้ปรากฏชื่อในสายตาชาวโลก โดยเฉพาะนักท่องเที่ยวกลุ่มคุณภาพ ซึ่งไม่เพียงแต่สายกรีน แต่กฎหมาย EU ได้บังคับใช้ให้ผู้ประกอบการนำเที่ยวต่างๆ ได้ตระหนักถึงการเดินทางที่ลดการปล่อยคาร์บอนอย่างจริงจัง
เจ้าของคือท้องถิ่น ข้าราชการทำลำพังไม่ได้
ด้าน นพฤทธิ์ ศิริโกศล ผู้ว่าราชการจังหวัดสุโขทัย กล่าวว่า สุโขทัยคว้า 2 รางวัล เป็นรางวัลที่ทรงคุณค่า ได้รับรางวัลมาถือว่ายอดเยี่ยม แต่สิ่งสำคัญคือ การรักษาเอาไว้
“ความเป็นสุโขทัยมันคู่มา 2 เมือง ที่มันโตมาคู่กัน เมืองสุโขทัยและเมืองศรีสัชนาลัย เมืองหลวงและเมืองลูกหลวง อันนี้คือ เมืองแฝด เมืองพี่ เมืองน้อง ที่เติบโตควบคู่กันมา ดังนั้น การที่ได้รางวัลนี้คู่กันก็ไม่ได้เป็นเรื่องบังเอิญ
ถามว่าวันนี้สำเร็จได้เพราะอะไร หลายภาคส่วนเป็นจิ๊กซอว์หลายตัวมาประกอบกัน ส่วนแรกคือ ราชการ เช่น ททท. และอื่นๆ มีการทำงานแบบภาคีเครือข่ายในองค์กรภาครัฐ ส่วนที่สอง หน่วยที่จะขับเคลื่อนประสานงานคือ อพท. ส่วนที่สามคือ ท้องถิ่น เพราะข้าราชการทำอย่างเดียวไม่ได้ รอดไม่รอดอยู่ที่ท้องถิ่น ส่วนที่สี่คือ ส่วนที่จัดการสมบัติชาติ ผลประโยชน์ของประเทศชาติและผลประโยชน์ของประชาชนที่ต้องสอดคล้องกัน คืออุทยานประวัติศาสตร์ฯ กรมศิลปากรที่ดูแลโบราณสถานต่างๆ วันนี้ก็ต้องมาช่วยขับเคลื่อนเรื่องนี้ เพื่อรักษามรดกโลกให้ชาวบ้านได้รับประโยชน์ด้วย เพราะเจ้าของรางวัลที่แท้จริง คือ ประชาชน” ผู้ว่าฯสุโขทัยกล่าว ก่อนบอกเล่าถึงแนวนโยบาย 8 ข้อ ได้แก่
1.การรักษาและต่อยอดรางวัลยูเนสโก 4 มงกุฎของสุโขทัย
2.การพัฒนาโดยใช้ทุนทางวัฒนธรรมในพื้นที่ สร้างมูลค่าเพิ่มให้เศรษฐกิจ การท่องเที่ยว
3.การส่งเสริมการจัดงานอีเวนต์ให้จังหวัด ทั้งดนตรี ศิลปวัฒนธรรม
4.เรื่องสุโขทัยศึกษา ถ่ายทอดสุโขทัยออกมาเป็นงานศิลปะ รวมถึงสุโขทัย-ศรีสัชนาลัยในเชิงประวัติศาสตร์ ซึ่งจะอยู่ในวิชาสุโขทัยศึกษาที่กำลังทำหลักสูตรกลางของจังหวัด
5.การพัฒนาจุดเด่นของแต่ละอำเภอ ทุกอำเภอต้องมีจุดเด่นแล้วนำไปพัฒนา
6.การแก้ไขปัญหาเรื่องสุนัขจรจัดให้ถูกหลักการ ทั้งความปลอดภัยของพี่น้องประชาชน และหลักเมตตาธรรม
7.การจัดการขยะอย่างยั่งยืน วันนี้สุโขทัยพยายามรณรงค์ ประกาศไปยังต้นน้ำ กลางน้ำ ปลายน้ำ มีการคัดแยกขยะ มีคนบอก มีป้ายบอก
8.การลดโลกร้อน ปลูกต้นไม้ ประหยัดพลังงาน
‘จัดการเชิงระบบ’ เบื้องหลังความสำเร็จ
ปรับภูมิทัศน์ เข้มปลอดภัย ยกระดับสถานประกอบการ
รัฐพงศ์ เฉิดพงษ์ตระกูล นายกองค์การบริหารส่วนตำบลเมืองเก่า สุโขทัย เสริมว่า ตนรับผิดชอบในท้องถิ่นตำบลเมืองเก่า ซึ่งประกอบด้วย เทศบาลตำบลเมืองเก่า กับองค์การบริหารส่วนตำบลเมืองเก่า อันเป็นพื้นที่รอบนอกของอุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัย โดยเล็งเห็นความสำคัญในหลายเรื่อง ไม่ว่าจะเป็นความปลอดภัยของนักท่องเที่ยวในชุมชน การดูแลพื้นที่รอบนอก ทั้งเรื่องไฟ น้ำ มีเส้นทางการจราจรที่เดินทางสะดวก การจัดการขยะ เพื่อขยายการเติบโตในอนาคตข้างหน้า มีการสนับสนุนการยกระดับสถานประกอบการของร้านอาหาร โรงแรม สถานที่ท่องเที่ยว และมีเบอร์โทรศัพท์ เป็นช่องทางในการรับแจ้งเหตุฉุกเฉิน
ขณะที่ ธัญชนก บุญศรี รองนายกเทศมนตรีตำบลเมืองเก่า มองว่า ความสำเร็จเกิดจากการจัดการเชิงระบบในพื้นที่ทั้งการคัดแยกขยะ การจัดการน้ำเสีย การปรับภูมิทัศน์ให้เคารพมรดกโลก การดูแลความปลอดภัย และกลไกรับฟังความคิดเห็นของชุมชน เพื่อให้เมืองเก่าเป็นทั้งเมืองที่น่าอยู่ และน่าเยือน พื้นที่รอบนอก เสริมฐานความยั่งยืน
‘คนใน’ ภูมิใจมรดก ‘เจนใหม่’ กลับคืนบ้านเกิด
นักท่องเที่ยวได้ ‘ประสบการณ์จริง’ จากชุมชนมีชีวิต
ก่อนที่ ไชยา บุญเกิด นายกเทศมนตรีเมืองศรีสัชนาลัย จะกล่าวปิดเวทีว่า การได้รับ Top 100 Stories ไม่ได้เกิดจากการส่งเรื่องแนวปฏิบัติที่ดีเพียงอย่างเดียว แต่เกิดจากการดำเนินงานตามเกณฑ์ครบทั้ง 15 ข้ออย่างเป็นรูปธรรม
“ที่ผ่านมาเทศบาลและชุมชนได้ดำเนินงานในหลายมิติ อาทิ จัดตั้งเวทีรับฟังความคิดเห็นและวางแผนร่วมกับชุมชน ฟื้นฟูงาน หัตถกรรมและภูมิปัญญาท้องถิ่น ออกแบบกิจกรรมประเพณีที่เคารพวิถีชีวิต พัฒนาผู้ประกอบการให้ดำเนินธุรกิจอย่างรับผิดชอบ จัดการขยะและดูแลสิ่งแวดล้อมในพื้นที่ กระจายรายได้สู่ครัวเรือนและคนรุ่นใหม่ ผลลัพธ์ที่เห็นได้ชัดคือ คนในพื้นที่มีความภาคภูมิใจในมรดกของตนเอง คนรุ่นใหม่เริ่มกลับมาทำงานในบ้านเกิด และนักท่องเที่ยวได้รับประสบการณ์ที่แท้จริงจากชุมชนที่มีชีวิต” นายกเทศมนตรีศรีสัชนาลัยทิ้งท้าย
วัดวาอาราม ความงามแห่งมรดกโลก
ชุมชนลดปล่อยมลพิษ ต่อยอดภูมิปัญญา
จากนั้น มาคุยลึกกับบุคคลหน้างานผู้คลุกคลีกับพื้นที่วัฒนธรรม ณ โบราณสถานมากมายในสุโขทัย
ลลิตา วงศ์วีรเดชขจร ผู้ช่วยนักโบราณคดี อุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัย ให้ข้อมูลว่า อุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัยเปิดทำการในปี พ.ศ.2531 และในปี พ.ศ.2534 ได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นมรดกโลกจาก UNESCO ครอบคลุม 3 อุทยานประวัติศาสตร์หลัก คือ สุโขทัย ศรีสัชนาลัย และกำแพงเพชร ซึ่งพื้นที่ที่ได้รับการดูแลทั้งหมดนอกจากในเมืองโบราณแล้วยังมีการดูแลโบราณสถานรอบนอกอีกด้วย
“เราดูแลทั้งหมดกว่า 200 แห่ง แต่พื้นที่ที่ทำเป็นอุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัย มีการล้อมรั้วแค่ 60 แห่ง ฐานของเมืองสุโขทัยเป็นรูปสี่เหลี่ยม มีคูน้ำคันดินล้อมรอบ 3 ชั้น เมื่อก่อนจุดศูนย์กลางของเมืองสุโขทัยอยู่ที่วัดพระพายหลวง ต่อมาย้ายมาอยู่ที่วัดมหาธาตุ
วัดวาอารามในอุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัยได้รับอิทธิพลมาจากหลายที่ เช่น วัดมหาธาตุ เจดีย์ทรงพุ่มข้าวบิณฑ์ หรือทรงยอดดอกบัวตูม เป็นรูปแบบเจดีย์ของศิลปะสุโขทัย ส่วนเจดีย์บริวาร ได้รับอิทธิพลจากศิลปะขอม มีลวดลายปูนปั้นแบบศิลปะศรีลังกา และวัดศรีสวาย รูปแบบศิลปะลพบุรี ได้รับอิทธิพลจากศิลปะขอม มีลวดลายปูนปั้นบางส่วนเหมือนลายบนเครื่องถ้วยจีนสมัยราชวงศ์หยวน” ผู้ช่วยนักโบราณคดีเล่า
แน่นอนว่า จ.สุโขทัย ยืนหนึ่งด้านการเที่ยวชมเชิงวัฒนธรรมอย่างฝั่งเมืองเก่า มีแหล่งท่องเที่ยวทั้งอุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัยดังที่กล่าวมาข้างต้น ศูนย์เรียนรู้บ้านพระพิมพ์ ตลาดรถไส โดยมีการอนุรักษ์มรดกวัฒนธรรมภูมิปัญญาและการต่อยอด การลดการปล่อยมลพิษ โดยการใช้รถไฟฟ้าและจักรยาน และมีการสร้างทางเดินที่สะดวกต่อคนที่ใช้รถเข็นวีลแชร์อีกด้วย
ท่าชัย-ศรีสัชนาลัย ‘ต้องตั้งใจมา’
ติ๊กต็อกกระตุ้น หนุนเที่ยวท้องถิ่น
ตัดภาพมายังฝั่งท่าชัย-ศรีสัชนาลัย มีแหล่งท่องเที่ยวทั้งอุทยานประวัติศาสตร์ศรีสัชนาลัย, วัดโคกสิงคาราม, Art Slowbar, หอศิลป์บ้านศิลปะศิลาแลง, อาคารอนุรักษ์หลุมขุดค้นวัดชมชื่น, วัดเจ้าจันทร์, พิพิธภัณฑ์ชุมชนศรีสัชนาลัย และบ้านชมปรางค์
ความพิเศษและท้าทายของการเยี่ยมชมท่าชัย-ศรีสัชนาลัย คือนักท่องเที่ยวต้องตั้งใจมา เพราะไม่ได้เป็นเส้นทางผ่านไปยังจังหวัดอื่นๆ โดยเมื่อปี พ.ศ.2568 มีการทำเส้นทางปั่นจักรยาน 3 เส้นทาง 6.5 กม./2.5 ชั่วโมง, 9.6 กม./3.5 ชั่วโมง และ 16 กม./5 ชั่วโมง เป็นกิจกรรมท่องเที่ยวที่สามารถลดการปล่อยคาร์บอน ตามเส้นทางเชื่อมโยงระหว่างโบราณสถานกับสถานที่ท่องเที่ยวในชุมชน ปั่นเปลี่ยนมุมมอง สัมผัสเสน่ห์ใหม่ และการสนับสนุนผู้ประกอบการท้องถิ่น
บริเวณวัดโคกสิงคาราม มีเจดีย์ทรงระฆัง 3 องค์ บนฐานเดียวกัน ภายในโถงโบสถ์ที่ก่อด้วยศิลาแลง พบร่องรอยพระพุทธรูปเป็นโกลนศิลาแลง และฝั่งตรงข้ามจะมี Art Slowbar ที่เปิดเป็นหอศิลป์บ้านศิลปะศิลาแลง มีทั้งคาเฟ่ และแกลเลอรี่แสดงภาพศิลปะแนวนามธรรม ให้ชมในเวลาเดียวกัน
สุปรีย์ อ่อนละมูล ผู้ก่อตั้ง Art Slowbar และหอศิลป์บ้านศิลปะศิลาแลง มองว่า มรดกโลกจะมีชีวิตก็ต่อเมื่อมีคนเข้ามาเรียนรู้และสัมผัส สำหรับพื้นที่ประวัติศาสตร์ของสุโขทัย คุณค่าของมรดกไม่ได้หยุดอยู่เพียงโบราณสถาน หากแต่อยู่ที่ผู้คนในชุมชน หากไม่มีนักท่องเที่ยว โบราณสถานก็เพียงตั้งอยู่เงียบๆ ไม่ได้ทำหน้าที่สื่อสารความหมายใดออกไป
“ในอีกมุมหนึ่ง คนในชุมชนคือหัวใจของความมีชีวิตนั้น พวกเขาไม่เพียงช่วยดูแลรักษาพื้นที่ แต่ยังเป็นส่วนหนึ่งของประสบการณ์การท่องเที่ยว นักท่องเที่ยวที่เดินทางมาไม่ได้เห็นเพียงวัดวาอาราม หากยังได้เห็นวิถีชีวิตจริงของคนท้องถิ่น ซึ่งพื้นที่นี้เคยรุ่งเรืองด้านพระพุทธศาสนาอย่างมาก ชาวบ้านยังคงสืบทอดการทำพระทั้ง พระเนื้อดิน และพระเนื้อชิน ต่อเนื่องมาจนถึงปัจจุบัน นี่คือภูมิปัญญาท้องถิ่นที่ไม่เคยขาดช่วง
การทำคาเฟ่ควบคู่กับอาร์ตแกลเลอรี่คือความท้าทายแทบทุกมิติ งานศิลปะอาจขายได้ไม่มากนัก บางครั้งขายไม่ได้เลย แต่สิ่งที่ได้คือความสุขจากการได้วาดในสิ่งที่อยากวาด กาแฟเองก็ไม่ได้ขายดีเสมอไป ทว่าความสุขอยู่ที่การได้ใช้ชีวิตอยู่กับบ้าน ทำร้านเล็กๆ ในชุมชน ให้คนมาพูดคุย เรียนรู้เรื่องเมล็ดกาแฟ และเปิดประสบการณ์กับงานศิลปะ
ตลอดเกือบ 30 ปีที่ผ่านมา ร้านค่อยๆ เติบโต ปีแรกอาจเงียบเหงา ต่อมาเริ่มมีคนรู้จักมากขึ้น งานศิลปะมีผู้ชมเพิ่มขึ้นอย่างเห็นได้ชัด หากไม่มีร้านกาแฟ บางคนอาจไม่ก้าวเข้ามาชมงาน แต่เมื่อมีพื้นที่ให้แวะพัก ผู้คนก็เปิดใจมากขึ้น หลังสถานการณ์โควิด นักท่องเที่ยวเริ่มกลับมา ทั้งจากการสนับสนุนของภาครัฐและการประชาสัมพันธ์ผ่านสื่อออนไลน์ ไม่เพียงชาวต่างชาติ แต่คนไทยเองก็ออกเดินทางมากขึ้น รูปแบบการท่องเที่ยวเปลี่ยนไปอย่างชัดเจน จากเดิมที่นั่งรถชมวิวผ่านกระจก ปัจจุบันคนรุ่นใหม่เลือกปั่นจักรยาน ขี่มอเตอร์ไซค์ หรือขับรถมาแล้วนำจักรยานลงมาปั่นเที่ยว ชื่นชมทิวทัศน์อย่างใกล้ชิด
สื่อโซเชียลมีเดีย โดยเฉพาะ Tiktok มีบทบาทสำคัญ หลายคนบอกว่าตามมาจาก Tiktok รีวิวและภาพถ่ายของคนรุ่นใหม่กลายเป็นแรงกระตุ้นสำคัญที่ทำให้ผู้คนออกเดินทาง ความเปลี่ยนแปลงนี้สะท้อนว่า การท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรมและวิถีชุมชนไม่ได้เป็นเพียงทางเลือก หากกำลังกลายเป็นความสนใจหลักของคนรุ่นใหม่” สุปรีย์เล่าอย่างภาคภูมิใจ
เคลียร์ Food Waste เทศบาลรับขยะอาหาร
รีไซเคิล ‘ขวดแก้ว-พลาสติก’
จากนั้น ชาลิดา ศิริคุณวงศ์ co-founder บ้านชมปรางค์ ยังชี้เป้าต่อไปยัง ‘บ้านชมปรางค์’ ซึ่งเป็นทั้งที่พัก คาเฟ่ ร้านอาหารริมแม่น้ำยม เปิดเป็นคาเฟ่ก่อนที่จะเปิดเป็นที่พัก จุดเด่นคือ วิววัดพระศรีรัตนมหาธาตุราชวรวิหาร ที่สามารถมองเห็นได้จากระเบียงชั้น 2 ของที่พักได้ ที่พักมีทั้งหมด 7 ห้อง มีกิจกรรมให้ทำหลายอย่าง ไม่ว่าจะเป็นว่ายน้ำในสระน้ำเกลือ ปั่นจักรยาน บริการนวด
“เมนูแนะนำคือ แกงระแวงและหมูทอดน้ำปลาสุโขทัย เน้นใช้วัตถุดิบธรรมชาติ มีบางส่วนที่ปลูกเองด้วย และบางส่วนซื้อมาจากเกษตรกรในชุมชน อย่างแจกันที่ตั้งอยู่บนโต๊ะไม่ได้ใช้ดอกไม้สด แต่เลือกใช้ต้นไม้มาตั้ง เพราะปลูกต้นไม้ไว้ค่อนข้างเยอะ ซึ่งที่นี่มีการจัดการ Food Waste โดยมีทางเทศบาลที่ทำโครงการจัดการขยะอยู่แล้ว มีรถมารับขยะอาหารตามร้านอาหารต่างๆ ทุกๆ 2-3 วัน ส่วนพวกขวดแก้วและขวดพลาสติก มีการนำไปรีไซเคิลด้วย” ชาลิดาทิ้งท้าย
รางวัลระดับโลกอาจเป็นเพียงปลายทาง แต่ความยั่งยืนเริ่มจากความร่วมมือในหลายภาคส่วน อาศัยการทำงานอย่างต่อเนื่อง จึงทำให้เมืองมรดกโลกยังมีชีวิตอยู่ได้
สายน้ำ กริชไกรวรรณ
