แท็งก์ความคิด : พิธีกรรม 12 เดือน
ใกล้เข้ามาทุกขณะ งานสัปดาห์หนังสือแห่งชาติ ที่ศูนย์การประชุมแห่งชาติสิริกิติ์ ที่จะเริ่มวันที่ 26 มีนาคม สิ้นสุดวันที่ 6 เมษายน
งานสัปดาห์หนังสือแห่งชาตินี้จะอยู่ใกล้ๆ กับเทศกาลสงกรานต์ซึ่งมีวันหยุดยาว
ทุกปีคอลัมน์แห่งนี้จึงชักชวนให้ทุกคนไปหาซื้อหนังสือเพื่อไปอ่านในช่วงวันหยุด
เทศกาลสงกรานต์นั้นหากพลิกดูตามระบบจันทรคติพบว่าอยู่ในเดือน 5 ซึ่งจะมีพิธีสำคัญคือขอฝน
ในหนังสือ พิธีกรรม “ผี-พราหมณ์-พุทธ” ของ สุจิตต์ วงษ์เทศ ได้เล่าเรื่องนี้ไว้ในบทที่ 5
สรุปได้ว่า เดือน 5 ตรงกับช่วงเวลาหน้าแล้ง ไม่มีฝนตก
พิธีในเดือน 5 แบ่งเป็น พิธีราษฎร์ และพิธีหลวง
พิธีราษฎร์ เซ่นผี และขอฝนตามความเชื่อศาสนาผีมากกว่า 3,000 ปีมาแล้ว
พิธีหลวง สงกรานต์ ขึ้นศักราชใหม่ ทางศาสนาพราหมณ์-ฮินดู ที่ราชสำนักรับจากอินเดีย ราวหลัง พ.ศ.1000
พิธีราษฎร์ เซ่นผีนั้น คือ เซ่นผีฟ้า เพื่อขอ 3 เรื่อง คือ ขอฝน ขอความคุ้มครอง ขอคำทำนาย
ส่วนผีฟ้าหลายคนคงคุ้นเคยกับคำคำนี้แล้วว่า คือ ผู้ใหญ่บนฟ้า บางทีเรียกเจ้าแห่งฟ้า มีความเป็นมาจากแหล่งรวมพลังขวัญของผีบรรพชน ถูกเรียกอีกชื่อว่าแถน และติดต่อกับคนได้โดยผ่านร่างทรงที่เป็นตัวกลาง
เซ่นผีฟ้า หรือเลี้ยงผีฟ้า หมายถึงพิธีกรรมปรนนิบัติดูแลผีฟ้าด้วยการเลี้ยงดูอย่างดี
มาถึงพิธีหลวงบ้าง
หนังสือเล่มนี้บอกว่า พิธีหลวงเดือน 5 รับมาจากอินเดีย หลัง พ.ศ.1000
อินเดียใช้ระบบปฏิทินสุริยคติ ควบคู่กับปฏิทินจันทรคติ
การขึ้นปีใหม่ในเดือนเมษายนในระบบสุริยคติ เรียกสงกรานต์ ตามพิธีกรรมทางศาสนาพราหมณ์-ฮินดู
สงกรานต์ของศาสนาพราหมณ์-ฮินดู ถูกดัดแปลงเป็นสงกรานต์ทางศาสนาพุทธ ซึ่งผสมกับศาสนาผีมาก่อนแล้ว ทำให้สงกรานต์ประสมประสานด้วยพิธีกรรม ผี-พราหมณ์-พุทธ
ราชสำนักอโยธยากำหนดให้สงกรานต์เดือนเมษายนตามระบบสุริยคติ ซึ่งตรงกับจันทรคติ เดือน 5 เป็นวันขึ้นศักราชใหม่ พบหลักฐานในกฎมณเฑียรบาล และทวาทศมาสโคลงดั้น
เป็นอย่างไรบ้างสำหรับตัวอย่างพิธีในเดือนเมษายนที่เราคุ้นเคย แต่อาจจะยังไม่รู้ซึ้ง
หนังสือเล่มนี้ได้หยิบยกเอาพิธีกรรมทั้ง 12 เดือนมาเล่าให้ฟังถึงหลักความเชื่อทางผี-พราหมณ์-พุทธ ด้วยลีลาการเขียนของ สุจิตต์ วงษ์เทศ
รับประกันความสนุก และคุณภาพแน่นปึ้ก
หนังสือเล่มนี้ตอบคำถามว่า พิธีกรรมความเชื่อที่คนไทยคุ้นเคยในชีวิตประจำวันนั้น แท้จริงแล้วมีที่มาอย่างไร
ฤดูกาลของผู้คนเคลื่อนผ่านไปพร้อมกับจังหวะของความเชื่อ ก่อกำเนิดพิธีกรรมแห่งศรัทธาที่หล่อหลอมสังคมไทยไว้อย่างลึกซึ้ง
ตั้งแต่พิธีขอฝนก่อนเริ่มเพาะปลูก พิธีขอบคุณผืนนาเมื่อข้าวออกรวงไปจนถึงประเพณีที่ผูกโยงผู้คนกับสายน้ำและธรรมชาติในแต่ละช่วงเวลา
เพราะสังคมที่ชีวิตผูกพันกับดิน น้ำ และฤดูกาล เรื่องของ “พิธีกรรม” กลายเป็นเครื่องยึดเหนี่ยวจิตใจ และวิธีการสื่อสารกับพลังที่มองไม่เห็น
ภายในเล่ม พิธีกรรม “ผี-พราหมณ์-พุทธ” ได้บอกเล่าเรื่องราวเหล่านี้เรียงตามลำดับเดือน
ยึดเดือนตามจันทรคติ ตั้งแต่เดือนอ้ายไปจนถึงเดือน 12
นำเสนอพิธีกรรมน่าสนใจตลอด 12 เดือน เรียงเป็นบทดังนี้
บทที่ 1 เกี่ยวข้าว เดือนอ้าย บทที่ 2 นวดข้าว เดือนยี่ บทที่ 3 สู่ขวัญข้าว เดือน 3 บทที่ 4 เลี้ยงผีเรือนผีบ้าน เดือน 4 บทที่ 5 ขอฝน, สงกรานต์ เดือน 5 บทที่ 6 ไถนา เดือน 6
บทที่ 7 ไถนา เดือน 7 บทที่ 8 ทำนา เดือน 8 บทที่ 9 นาหว่าน นาดำ เดือน 9 บทที่ 10 เซ่นผีดินผีน้ำ เดือน 10 บทที่ 11 แข่งเรือ เสี่ยงทาย เดือน 11 บทที่ 12 ขอขมาผีน้ำผีดิน เดือน 12
ทุกบททุกประเพณีคนส่วนมากรู้จักคุ้นเคยกันเป็นอย่างดี แต่ถ้าได้อ่านหนังสือเล่มนี้ รับรองว่าจะได้ความรู้ที่ดีกว่าเดิม
ทำให้มองเห็นพิธีกรรมที่เกิดขึ้นทั้ง 12 เดือนอย่างเข้าใจ
นี่น่าจะเป็นความรู้ที่คนไทยควรรับทราบ เพราะเป็นพื้นฐานของความเชื่อและวัฒนธรรม
เป็นอีกหนึ่งเล่มที่อยากแนะนำ หากแวะไปบูธ J02 สำนักพิมพ์มติชน ในงานสัปดาห์หนังสือแห่งชาติ
ลองพลิกดูบทนำบทตาม แล้วพกกลับไปอ่านที่บ้าน
เพิ่มความรู้ เพิ่มความบันเทิง ประกอบความสนุกที่กำลังจะเกิดในช่วงเทศกาลสงกรานต์
นฤตย์ เสกธีระ
