อัลไซเมอร์ไม่ใช่แค่ลืม
ผศ.นพ.ภรัณยู จูละยานนท์
เปิดมุมใหม่ ไม่ขายฝัน เป้าหมายสำคัญคือ ‘คุณภาพชีวิต’
เมื่อพูดถึงโรคอัลไซเมอร์หลายคนอาจนึกถึงเรื่องของความทรงจำที่ค่อยๆ เลือนหายไป แต่รู้หรือไม่ว่า โรคนี้ส่งผลกระทบมากกว่าแค่เรื่องความจำ เพราะยังเกี่ยวข้องกับการใช้ชีวิต สุขภาพกาย อารมณ์ พฤติกรรม ตลอดจนคนในครอบครัวและผู้ดูแลด้วย
โรคอัลไซเมอร์ถือเป็นสาเหตุที่พบได้บ่อยที่สุดของภาวะสมองเสื่อม คิดเป็นประมาณ 60-70% ของผู้มีภาวะสมองเสื่อมทั้งหมด ขณะที่ประเทศไทยมีผู้สูงอายุอายุ 60 ปีขึ้นไปที่มีภาวะสมองเสื่อมประมาณ 800,000-1,000,000 คน หรือคิดเป็น 6-8% ของผู้สูงอายุทั้งหมด
ตัวเลขนี้สะท้อนว่า โรคอัลไซเมอร์เป็นเรื่องใกล้ตัวที่ไม่ควรมองข้าม การทำความเข้าใจโรคอัลไซเมอร์จึงไม่ควรหยุดอยู่เพียงเรื่องของความจำ แต่ต้องมองให้ครอบคลุมถึงการดูแลสุขภาพและคุณภาพชีวิตของผู้ป่วยในทุกมิติ
หนึ่งในโรงพยาบาลที่ให้ความสำคัญกับโรคดังกล่าวเป็นอย่างยิ่งในยุคที่โลกเข้าสู่ ‘สังคมสูงวัย’ คือ โรงพยาบาลบำรุงราษฎร์ ซึ่งจัดตั้ง ‘คลินิกความจำ’ ให้บริการวินิจฉัยและรักษาผู้ป่วย ภาวะสมองเสื่อมและความจำเสื่อมโดยเฉพาะ
การันตีคุณภาพด้วยการจัดอันดับจากนิตยสาร Newsweek ให้เป็นโรงพยาบาลเฉพาะทางที่ดีที่สุดในเอเชียแปซิฟิก ประจำปี 2569 ในสาขาประสาทวิทยาต่อเนื่องเป็นปีที่ 2 และสาขาประสาทศัลยศาสตร์ต่อเนื่องเป็นปีที่ 3
เพื่อให้เข้าใจโรคอัลไซเมอร์ได้อย่างครอบคลุมมากขึ้น ผู้ช่วยศาสตราจารย์ นายแพทย์ภรัณยู จูละยานนท์ แพทย์เฉพาะทางด้านประสาทวิทยา ศูนย์โรคระบบประสาท โรงพยาบาลบำรุงราษฎร์ ได้ให้คำตอบและอัพเดตความรู้ให้เท่าทันโรคอัลไซเมอร์ ทั้งยังเปิดมุมมองน่าสนใจในด้านการรักษา ซึ่งเป้าหมายสำคัญคือคุณภาพชีวิต ทั้งของผู้ป่วยและคนรอบข้าง
ผู้ช่วยศาสตราจารย์ นายแพทย์ภรัณยู สำเร็จการศึกษาจากคณะแพทยศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย (เกียรตินิยมอันดับ 1) จากนั้นเดินทางไปศึกษาต่อด้านประสาทวิทยาและ Behavioral Neurology and Neuropsychiatry ที่สหรัฐอเมริกา
มีประสบการณ์การทำงานยังสถาบันระดับโลกอย่าง Barrow Neurological Institute ก่อนกลับเมืองไทยมาดูแลผู้ป่วย ณ โรงพยาบาลบำรุงราษฎร์
ความเชี่ยวชาญครอบคลุม โรคสมองเสื่อม (Dementia), โรคอัลไซเมอร์ (Alzheimer’s disease) และความผิดปกติทางอารมณ์และพฤติกรรมที่เกิดจากโรคสมอง โดยมีแนวทางการรักษาที่เน้นผู้ป่วยและครอบครัวเป็นศูนย์กลาง เพื่อให้ทุกคนมีคุณภาพชีวิตที่ดีที่สุด
⦁ โรคอัลไซเมอร์เกิดจากอะไรกันแน่ การดำเนินของโรคในแต่ละระยะมีพฤติกรรมเปลี่ยนแปลงอย่างไร?
ปัจจัยเสี่ยงสำคัญที่สุดของโรคอัลไซเมอร์คืออายุที่เพิ่มขึ้น โดยเฉพาะในกลุ่มผู้สูงอายุที่มีโอกาสพบการสะสมของโปรตีนที่เกี่ยวข้องกับโรคมากขึ้น ได้แก่ อะไมลอยด์โปรตีน (Amyloid Protein) และเทาโปรตีน (Tau Protein) ซึ่งเกี่ยวข้องกับความผิดปกติด้านความจำ ความคิด พฤติกรรม และอารมณ์
ถ้าจะวินิจฉัยว่าเป็นโรคอัลไซเมอร์ สามารถดูได้จาก 2 ระดับ ระดับแรกคืออาการ ส่วนระดับที่สองเป็นการตรวจที่เฉพาะเจาะจงมากขึ้น โดยดูจากกลุ่มโปรตีนที่สามารถตรวจได้ในปัจจุบัน กลุ่มที่มีอาการแบ่งออกเป็น 2 กลุ่ม กลุ่มแรกคือ กลุ่มที่ยังไม่มีอาการ กลุ่มนี้ผู้ป่วยจะไม่ค่อยรู้ตัว และไม่มีใครรู้เบื้องลึก
อีกกลุ่มคือ กลุ่มที่เริ่มมีอาการ มีแต่ตั้งอาการเล็กๆ เริ่มรู้สึกว่าตัวเองมีปัญหาความจำ หรือคนรอบข้างเริ่มบอกว่าเริ่มจำไม่ค่อยได้ แต่เมื่อตรวจแบบทดสอบ ปรากฏว่าคะแนนยังปกติอยู่ การที่ผู้ป่วยเริ่มรู้สึกตัวเริ่มมีปัญหา แต่ยังไม่มีหลักฐานแน่นอนว่ามีความผิดปกติ ซึ่งกลุ่มนี้ก็เป็นอาการแสดงเบื้องต้นของอัลไซเมอร์ ซึ่งหากผู้ป่วย หรือคนรอบข้างเริ่มบอกว่ามีอาการแล้ว เมื่อไปตรวจความจำพบว่ามีความผิดปกติ แต่ยังไม่ได้รบกวนความสามารถในการใช้ชีวิตมากนัก ภาวะนี้เรียกว่า ความจำผิดปกติในระดับไม่รุนแรง หรือ Mild Cognitive Impairment (MCI) ในระยะนี้ ผู้ป่วยยังสามารถใช้ชีวิตประจำวันได้ อาจมีความผิดปกติเล็กน้อย แต่ยังไม่จำเป็นต้องมีผู้ดูแล
ระยะถัดมาคือ ระยะสมองเสื่อม ซึ่งแบ่งเป็นระดับเล็กน้อย ระดับปานกลาง และระดับรุนแรง อาการมีได้ตั้งแต่ถามซ้ำบ่อยๆ ไปจนถึงความผิดปกติที่รุนแรง เช่น ปัญหาด้านภาษา การรับรู้ทิศทาง หรือการหลงทาง หรือด้านอารมณ์ ซึ่งอาการเหล่านี้สามารถเกิดขึ้นได้ในหลายระยะ ไม่จำเป็นต้องเกิดเฉพาะระยะรุนแรง อาจเกิดตั้งแต่ระยะ MCI ดังนั้น การแบ่งระยะของโรคอัลไซเมอร์
เราดูจากหลายๆ มิติ ไม่ว่าจะเป็นมิติในเรื่องของความจำ ความคิด อารมณ์ พฤติกรรม
⦁ เมื่อผู้ป่วยเข้ามาพบแพทย์ด้วยปัญหาเรื่องความจำ จะมีขั้นตอนการวินิจฉัยอย่างไรบ้าง?
เริ่มต้นจากการซักประวัติและประเมินอาการ โดยแพทย์จำเป็นต้องรับฟังข้อมูลจากทั้งผู้ป่วยและผู้ดูแล เนื่องจากผู้ป่วยบางรายอาจไม่ตระหนักว่าตนเองมีปัญหาความจำ หรือไม่สามารถเล่าความเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นได้อย่างครบถ้วน การซักประวัติเป็นสิ่งที่สําคัญ ถ้าตีว่า 100% ของการวินิจฉัยโรคอัลไซเมอร์ คิดว่าประมาณ 70-80% มาจากประวัติของผู้ป่วย
หลังจากนั้นแพทย์จะตรวจร่างกายและระบบประสาท รวมถึงใช้แบบทดสอบประเมินความจำและการทำงานของสมอง เพื่อพิจารณาว่าความผิดปกติที่พบมีความเกี่ยวข้องกับโรคอัลไซเมอร์หรือเกิดจากสาเหตุอื่น
หากพบความผิดปกติอาจพิจารณาตรวจเพิ่มเติม เช่น Magnetic Resonance Imaging (MRI) หรือ Computed Tomography Scan (CT Scan) สมอง เพื่อดูว่าไม่ได้มีรอยโรคอย่างอื่น ที่ส่งผลให้เกิดปัญหาความจํา
ในขั้นตอนที่เฉพาะเจาะจงมากขึ้นคือการตรวจสารชีวภาพ หรือ Biomarker ซึ่งในประเทศไทยเริ่มมีการใช้มากขึ้นในช่วง 1-2 ปีที่ผ่านมา ขณะที่ในโรคบางชนิดมีการใช้มาประมาณ 4-5 ปีแล้ว สิ่งนี้เป็นตัวยืนยันได้มากขึ้นว่า ความจำที่เราสงสัยว่าจะเป็นอัลไซเมอร์มีตัวรับรองหรือไม่
การตรวจสารชีวภาพมีหลายวิธี วิธีแรกคือการเจาะน้ำไขสันหลังเพื่อตรวจโปรตีน ซึ่งอาจทำให้ผู้ป่วยกังวลและไม่ค่อยนิยมกันนัก อีกวิธีหนึ่งคือการตรวจ PET Scan เพื่อดูโปรตีนอะไมลอยด์ ซึ่งเป็นโปรตีนชนิดหนึ่งที่เกี่ยวข้องกับการเกิดโรคอัลไซเมอร์ อีกวิธีคือการตรวจโปรตีนบางชนิดที่สัมพันธ์กับเทาโปรตีน ซึ่งการตรวจเหล่านี้ช่วยเพิ่มความแม่นยำในการวินิจฉัย มากกว่าการประเมินจากอาการเพียงอย่างเดียว
⦁ วิทยาการทางการแพทย์ยุคปัจจุบัน สามารถรักษาให้หายขาดได้หรือยัง แนวทางเป็นอย่างไร?
จริงๆ แล้ว แนวทางต้องเริ่มจากการสร้างความเข้าใจก่อน เพราะผู้ป่วยหรือผู้ดูแลบางคนอาจไม่เข้าใจว่าพฤติกรรมที่เปลี่ยนไปของคุณพ่อ คุณแม่เป็นส่วนหนึ่งของโรค
บางครั้งผู้ป่วยฉุนเฉียวมากขึ้น จำไม่ได้ หรือถามซ้ำบ่อยๆ ลูกก็โมโห ดังนั้น การเข้าใจก่อนว่าสิ่งที่เกิดขึ้นเป็นผลจากโรค ไม่ใช่บุคลิกภาพเดิมของคุณพ่อคุณแม่ สิ่งนี้สิ่งสำคัญมาก
เมื่อเข้าใจแล้ว จึงต้องสร้างความคาดหวังในการรักษาโรคที่เป็นไปตามความจริงด้วย ถ้าบอกว่าโรคอัลไซเมอร์เป็นโรคที่รักษาให้หายขาดได้ นั่นคือการสร้างความคาดหวังที่ไม่จริง เป็นการขายฝันให้กับคน แต่ถ้าบอกว่าเป้าหมาย คือ ทำอย่างไรก็ได้ให้ผู้ป่วยมีคุณภาพชีวิตที่ดีและทำให้ผู้ป่วยกับผู้ดูแลหรือครอบครัวสามารถใช้ชีวิตร่วมกันได้ดีที่สุด สิ่งนี้เกิดขึ้นได้จริง
ปัญหาของผู้ป่วยแต่ละวันไม่เหมือนกัน การพบแพทย์จึงไม่ควรจำกัดอยู่ที่คำถามว่า ความจำดีขึ้นหรือยัง เพราะนั่นไม่ใช่เป้าหมายหลักเสมอไป แต่อาจถามว่า วันนี้มีอะไรอยากอัพเดตให้หมอฟังไหม มีอะไรที่อยากให้หมอช่วยหรือไม่ หรือปัญหาที่เคยมีดีขึ้นหรือยัง หากถามผู้ป่วยด้วยคำถามปลายปิดมากเกินไป ก็อาจทำให้ไม่ได้รับข้อมูลที่จำเป็น
การรักษาอาการหรือรักษาโรคอาจไม่ได้ทำให้ประสบความสำเร็จเสมอไป แต่หากมองผู้ป่วยในฐานะคนคนหนึ่ง และพยายามทำให้ทั้งผู้ป่วยและผู้ดูแลมีคุณภาพชีวิตที่ดี โอกาสที่จะประสบความสำเร็จก็จะสูงขึ้น
สิ่งที่แพทย์อยากให้ผู้ป่วย บางครั้งอาจไม่ใช่สิ่งที่ผู้ป่วยหรือญาติอยากรับ ดังนั้น ถามว่าพวกเขาต้องการอะไร แล้วค่อยแก้ปัญหาเป็นจุดๆ ไป ไดนามิก (Dynamic) ของการดูโรคเป็นสิ่งที่ต้องอาศัย Personalized Medicine คือการดูตามบุคคล ผู้ป่วยอัลไซเมอร์ 10 คน ที่มี Stage เท่ากัน คะแนนความจำเท่ากัน แต่ความต้องการในการดูแลมันไม่เหมือนกัน บางคนมีปัญหาหลักคือคุณแม่หูตึง บางคนบอกว่าปัญหากลางคืน คุณแม่ไม่นอน เช้าวันรุ่งขึ้นทำงานไม่ได้ ดังนั้นเป้าหมายทุกอย่างในการดูแลรักษาก็จะปรับไปตามไดนามิกของผู้ป่วย
สำหรับแนวทางการดูแลรักษามีตั้งแต่กลุ่มที่เริ่มใช้ยาและกลุ่มที่ไม่ใช้ยา สำหรับกลุ่มที่ใช้ยา มียาที่รักษาตามอาการ เช่น ยาที่ให้เพื่อเพิ่มความจำหรือทำให้ความจำคงระดับไว้ในช่วงเวลา 6 เดือน 1 ปี หรือ 2 ปี อีกกลุ่มหนึ่งคือ ยาที่เรียกว่า Disease Modifying Therapy ซึ่งเป็นยาที่ใช้ในการชะลออาการ
นอกจากนี้ก็จะมีกลุ่มที่รักษาอาการตั้งแต่อาการของเรื่องความจำ รวมถึงอาการเรื่องพฤติกรรมและอารมณ์ ถ้าเป้าหมายแค่ต้องรักษาความจำอย่างเดียว ทางเลือกใช้ยามีอยู่จำกัด แต่ถ้าต้องการดูว่าอารมณ์ต่างๆ ที่ผิดปกติไป พฤติกรรมที่ผิดปกติไป ยาเยอะมากที่จะเหมาะสมในผู้ป่วยแต่ละคน ดังนั้นควรมองโรคอัลไซเมอร์ให้มากกว่าแค่ปัญหาความจำและพิจารณาในเรื่องของการรักษาแบบไม่ใช้ยา
⦁ อยากให้ช่วยขยายความว่าทำไมการรักษาแบบ ‘ไม่ใช้ยา’ จึงเป็นสิ่งที่น่านำมาพิจารณาสำหรับผู้ป่วยโรคนี้?
การรักษาแบบไม่ใช้ยาเป็นสิ่งที่สำคัญและเป็นเป้าหมายแรกในผู้ป่วยที่มาด้วยปัญหาพฤติกรรมอารมณ์ต่างๆ สิ่งแรกที่ควรทำคือการดูแบบไม่ใช้ยา เช่น ดูว่าพฤติกรรมอารมณ์ที่เกิดขึ้นมีปัจจัยกระตุ้นหรือไม่ ผู้ป่วยบางท่านอาจจะไม่ได้นอน บางท่านมีปัญหาอารมณ์เสีย บางท่านมีปัญหาติดเชื้อทางเดินปัสสาวะ เป็นสิ่งที่แพทย์ต้องหาทริกเกอร์ (Trigger) ของผู้ป่วยให้เจอก่อน หรือบางท่านถ้าทริกเกอร์แล้วไม่มี รับสารตัวที่กระตุ้นแล้วก็ยังไม่หาย อารมณ์เหล่านั้นผิดปกติมากจริงๆ ก็ต้องมาเริ่มคุยเรื่องการใช้ยา
ผู้ป่วยบางคนมาพบแพทย์ แต่มียาเป็น 10 ตัวที่ต้องรับประทาน ทำให้เกิดภาวะยาตีกัน (Polypharmacy) หรือผู้ป่วยบางท่านกินยาความจำไปเพิ่มสารสื่อประสาทชื่อว่า โคลีน (Choline) ในขณะที่จะกินยารักษาเรื่องภูมิแพ้ ก็ไปกดโคลีนลงไปกลายเป็นกินยาเปล่า เสียเงินฟรี กินยาแต่ยาไม่ได้ผล บางทีหน้าที่ของหมอ คือการถอนยาที่ไม่จำเป็น ถอนยาที่มันส่งผลต่อความจำออกไปด้วยซ้ำ ก็อาจจะไม่ใช้ยาเสมอไป
⦁ ควรเริ่มดูแลตัวเองอย่างไรได้บ้าง เพื่อส่งเสริมสุขภาพสมองและลดความเสี่ยงของการเกิดโรคอัลไซเมอร์?
สิ่งสำคัญคือการควบคุมปัจจัยเสี่ยงด้านหลอดเลือด ดูแลคุณภาพการนอน และคัดกรองภาวะหยุดหายใจขณะหลับ รวมถึงหลีกเลี่ยงกิจกรรมที่มีการกระแทกศีรษะซ้ำๆ เช่น กีฬาบางประเภทที่มีการปะทะหรือการกระแทกบริเวณศีรษะ อย่างฟุตบอล ที่คนเล่นกันตอน 20-30 ปี ก็ทำให้เกิดปัญหาเรื่องความจำซ้ำ นักกีฬาฟุตบอลโหม่งลูกฟุตบอลตลอด จะไม่ค่อยได้รับผลกระทบในตอนที่ยังเล่นกีฬาอยู่ แต่ผลกระทบนี้จะมาแสดงเป็นภัยเงียบภายหลัง
ปัจจัยเสี่ยงในอายุเยอะขึ้น ในตอนอายุ 65-75 ปี อันดับแรกเลยคือการไม่ได้เข้าสังคม การเข้าสังคมเป็นสิ่งที่สำคัญมากๆ คนที่อายุเยอะขึ้นหรือเกษียณแล้วหยุดอยู่บ้านดูทีวี การสื่อสารทางเดียวไม่มีประโยชน์ แต่ถ้าเรามีการสื่อสารสองทางมากขึ้น (Two-way Communication) โดยเฉพาะการเข้าสังคม ยังคงเป็นปัจจัยเสี่ยงที่เรายังแก้ไขได้ในผู้สูงอายุ
การสูญเสียการได้ยินก็เป็นอีกปัจจัยที่ไม่ควรมองข้าม เนื่องจากอาจทำให้ผู้สูงอายุไม่ได้รับข้อมูลเข้าสู่สมองอย่างเพียงพอ และถูกเข้าใจผิดว่าเป็นปัญหาความจำ ซึ่งเป็นปัจจัยเสี่ยงที่แก้ไขได้ โดยใส่เครื่องช่วยฟัง หรือ Hearing Aid
⦁ แนวโน้มในอนาคตของการพัฒนาองค์ความรู้และนวัตกรรมรักษาโรคอัลไซเมอร์เป็นอย่างไร?
มีโอกาสพัฒนาไปได้อีก โดยเฉพาะการใช้ยากลุ่มต้านอะไมลอยด์ ที่เป็นความก้าวหน้าสำคัญในการรักษา เพราะเป็นกลุ่มยาที่มุ่งจัดการกับพยาธิสภาพของโรค ไม่ได้จำกัดอยู่เพียงการบรรเทาอาการเท่านั้น
สมัยก่อนคิดแค่ว่ายารักษาอัลไซเมอร์เป็นการรักษาตามอาการ แต่ยากลุ่มนี้ เป็นยากลุ่มแรกที่สามารถชะลออาการโดยการดึงอะไมลอยด์โปรตีนออกไปได้ ดังนั้นโมเดลของยาตัวนี้ก็อาจจะเป็นโมเดลที่เอาคนในวงการเรื่องอัลไซเมอร์มาวิจัยกันมากขึ้น รวมถึงในปัจจุบันเรามีการพัฒนามากขึ้นในเรื่องของ Biomarker ที่ดูเรื่องอะไมลอยด์ ปัจจุบันเริ่มมี Biomarker ที่ดู Alpha-Synuclein ซึ่งก็เป็นหนึ่งในโปรตีนที่เราเจอร่วมได้ในผู้ป่วยอัลไซเมอร์ หรือโรคสมองเสื่อมอื่นๆ
โรคสมองเสื่อมไม่ได้มองว่าเกิดจากโรคหนึ่งโรค หรือเกิดจากอัลไซเมอร์โปรตีนตัวเดียว แต่สมองเสื่อมเกิดจากโปรตีนหลายๆ ตัวร่วมกัน อยู่ที่ว่าโปรตีนตัวไหนเป็นตัวเด่น แล้วโปรตีนตัวไหนเป็นตัวเสริม ก็ขึ้นอยู่กับอาการผู้ป่วยในแต่ละระยะ
ในอนาคตอาจจะมีการตรวจ Biomarker มากขึ้นว่าผู้ป่วยคนนี้ มีปัญหาความจำ มีปัญหาเรื่องทางด้านระบบประสาท มีโปรตีนที่ผิดปกติ สิ่งนี้เป็นสิ่งที่ในวงการโรคอัลไซเมอร์หรือโรคความเสื่อมของสมองต่างๆ กำลังศึกษากันเพิ่มเติม
ปัจจุบันสิ่งที่ทางโรงพยาบาลบํารุงราษฎร์ทำอยู่ คือการให้เห็นว่าการดูแลอัลไซเมอร์ไม่ใช่แค่เรื่องความจำ ซึ่งทำได้ง่าย อยู่ที่ Mindset หรือ Protocol ของแต่ละโรงพยาบาล การดูแลผู้ป่วยอัลไซเมอร์มันไม่ใช่วันแมนโชว์ ไม่มีหมอหนึ่งคนที่จะดูแลผู้ป่วยอัลไซเมอร์ได้ทุกเวลา
ดังนั้น ในฐานะที่เป็นหมอด้านโรคสมองเสื่อม หมอหนึ่งคนดูแลผู้ป่วยทุกระยะ คิดว่าประสิทธิภาพในการดูแลมันสู้ไม่ได้กับการที่ว่าต้องการความช่วยเหลือจากอาจารย์หลายสาขา โดยไม่จำกัดการรักษาไว้ที่แพทย์เฉพาะทางด้านสมองเพียงสาขาเดียว แต่ต้องอาศัยความร่วมมือจากแพทย์และผู้เชี่ยวชาญด้านอื่นๆ เพื่อดูแลปัญหาที่แตกต่างกันของผู้ป่วย
ธัญย์ชนก วัชรสินธุ์
