นิตยสารศิลปวัฒนธรรม ฉบับเดือนพฤศจิกายน พุทธศักราช 2569 นำเสนอบทความไฮไลต์ขึ้นปก กฎบัตรการอนุรักษ์ฉบับวัฒนธรรมไทย พลัส : อนุรักษ์-รื้อ-สร้างย่านเมืองเก่าภายใต้กระแสราชาชาตินิยมผสม State-Led Gentrification โดย ศาสตราจารย์ ดร.ชาตรี ประกิตนนทการ

ชวนร่วมขบคิดในประเด็นการอนุรักษ์และพัฒนาที่มักปรากฏในฐานะสัญญาณของการพัฒนาย่านเมืองเก่าในทางบวก แต่สิ่งที่เรียกว่า ‘อนุรักษ์’ และ ‘พัฒนา’ นั้น แท้จริงแล้ว เรากำลังอนุรักษ์อะไร และ ‘รื้อ’ อะไรออกไปบ้าง? รวมถึง ‘สร้าง’ อะไรเข้ามาใหม่ในนามของการพัฒนา
การอนุรักษ์มรดกทางวัฒนธรรมแบบไหนที่ควรเก็บรักษา แบบใดที่ไม่จำเป็นหรือแม้กระทั่งควรถูกทำลายออกไป ประเด็นเหล่านี้ไม่มีสูตรสำเร็จอย่างแท้จริงในแต่ละสังคม และผลของการปะทะสังสรรค์ย่อมนำมาซึ่งการยอมรับหลักการบางส่วน คัดทิ้งบางส่วน และแต่งเติมใหม่อีกหลายส่วน จนเกิดเป็นกฎบัตรที่มีลักษณะเฉพาะของแต่ละสังคม
ศาสตราจารย์ ดร.ชาตรีเปิดบทความด้วยภาพการก่อสร้างรถไฟฟ้าใต้ดินที่พาดผ่านถนนราชดำเนินกลาง สองข้างทางปรากฏนั่งร้านที่ห่อคลุมสถาปัตยกรรมคณะราษฎรหลายหลังเพื่อทำการเปลี่ยนเปลือกนอกอาคารให้มีรูปแบบนีโอคลาสสิก การรื้อถอนชุดอาคารโค้งชั้นเดียวที่ตั้งอยู่ 4 มุมของอนุสาวรีย์ประชาธิปไตย เพื่อทำเป็นทางขึ้นรถไฟฟ้ากับอนาคตที่ไม่แน่นอนของอนุสาวรีย์ การจัดระเบียบคนจนเมือง ริมทางเท้าของถนน พร้อมทั้งข่าวโครงการพัฒนาพื้นที่สวนสาธารณะป้อมมหากาฬและการสร้างสวนคร่อมคลองรอบกรุงเพื่อเชื่อมต่อไปสู่วัดสระเกศและภูเขาทอง

นักวิชาการท่านนี้มองว่าทั้งหมดทั้งมวลล้วนสะท้อนถึงคลื่นความเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่ที่กำลังโถมทับลงมาในย่านเมืองเก่ากรุงรัตนโกสินทร์และพื้นที่ใกล้เคียงขณะเดียวกัน กระแสการพัฒนาย่านเก่าด้วยโมเดลเศรษฐกิจสร้างสรรค์ การปรับตึกเก่าในย่านสู่การใช้สอยใหม่ โครงการเพิ่มพื้นที่สีเขียว การขอคืนพื้นที่ริมน้ำริมคลองเพื่อปรับให้เป็นพื้นที่สาธารณะรูปแบบใหม่ผ่านโครงการต่างๆ ที่ส่งผลกระทบต่อชุมชนเก่าแก่หลายแห่ง ก็เป็นเสมือนคลื่นลูกที่ 2 ที่ซัดเข้ามาและกำลังเปลี่ยนความหมายของพื้นที่ครั้งใหญ่
นอกจากนี้ ศิลปวัฒนธรรม ฉบับพฤศจิกายน 2569 ยังจัดเต็มบทความประวัติศาสตร์ในหลากหลายแง่มุมให้ค้นหาคำตอบ อาทิ

“เฟิ้สคิงและสกันด์คิง” ในจดหมายเหตุข้าหลวงใหญ่อังกฤษ
โดย ไกรฤกษ์ นานา
คนอังกฤษดูจะให้ความสนใจและเกี่ยวข้องกับพระเจ้าแผ่นดินพระองค์ที่ 2 ในสยามมากกว่าชาติอื่นๆ เพราะแปลกกว่าที่ใดอีกทั้งชาวสยามก็นิยมชมชอบและนับถือชาวอังกฤษมากกว่าชาติใด กรณีกษัตริย์ 2 พระองค์เป็นเรื่องคลุมเครือสำหรับฝรั่ง เมื่อสบโอกาส ข้าหลวงใหญ่อังกฤษจึงได้ทูลถามถึงเหตุผลการมีกษัตริย์ 2 พระองค์และคำอธิบายของในหลวงรัชกาลที่ 4 เป็นที่พอใจของท่านข้าหลวงมากกว่าที่ได้ยินมา
ตรวจอากาศในราชสำนัก : เมื่อเทอร์โมมิเตอร์และเครื่องรองน้ำฝนมาถึงมือของชนชั้นนำสยาม
โดย ดร.ปรีดาภรณ์ เอี่ยมแจ๋
หากกล่าวถึงประวัติศาสตร์วิทยาศาสตร์ในสยาม คนไทยมักนึกถึงเรื่องราวทางดาราศาสตร์ โดยเฉพาะการคำนวณสุริยุปราคาโดยรัชกาลที่ 4 ทว่า แท้จริงแล้ว กลุ่มชนชั้นนำสยามบางส่วนสนใจวิทยาศาสตร์อีกแขนงหนึ่งมาตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ 3 ด้วย นั่นคือ อุตุนิยมวิทยา โดยมุ่งไปที่การสังเกตการณ์อย่างการตรวจวัดอุณหภูมิของอากาศด้วยเทอร์โมมิเตอร์ และตรวจวัดปริมาณน้ำฝนด้วยเครื่องรองน้ำฝนในบริเวณพระบรมมหาราชวังเป็นหลัก หรือบางครั้งยังพกพาเทอร์โมมิเตอร์ติดตัวไปวัดอุณหภูมิระหว่างเดินทางไปต่างเมือง ทั้งยังพยายามเก็บรวบรวมข้อมูลตัวเลขที่ตรวจวัดได้เป็นระยะๆ เพื่อที่จะนำมาอธิบายความเปลี่ยนแปลงของฤดูกาลต่างๆ

พินิจสถาปัตยกรรมอาร์ตเดโคของสมาคมพาณิชย์จีนสยาม ผ่านภาพถ่ายประวัติศาสตร์
โดย อัครชัย อังศุโภไคย
ชวนพินิจพิจารณาอาคารหอประชุมกวง หวา ถังและโรงเรียนมัธยมจงหัว สมาคมพาณิชย์จีนสยาม กรุงเทพฯ ที่ปรากฏในภาพถ่ายระหว่าง พ.ศ.2475-2477 อันเป็นหลักฐานที่ทำให้เห็นถึงรูปแบบของสถาปัตย์แบบอาร์ตเดโคขนาดใหญ่ ปัจจุบันคือ หอการค้าไทย-จีน
ก่อนหน้านี้ยังไม่มีการศึกษารูปแบบสถาปัตย์แบบอาร์ตเดโคที่อาจได้รับอิทธิพลจากประเทศจีนโดยตรงผ่านการเข้ามาของกลุ่มพ่อค้า นักธุรกิจ ซึ่งข้อมูลจากภาพถ่ายเก่า และเอกสารต่างๆ
ที่เกี่ยวข้อง แสดงให้เห็นว่าอาคารหลังนี้แตกต่างกับความเข้าใจสถาปัตยกรรมสมัยใหม่รูปแบบอาร์ตเดโคในไทยที่ผ่านมา

เมืองภูมิ, วัดหนองเต่า และเรื่องเล่า “พระธรรมยา” ที่บางมูลนาก : เมื่อท้องถิ่นสร้างเครื่องมือศักดิ์สิทธิ์ ต่อรองกับศูนย์อำนาจรัฐสยามยุคพระพุทธเจ้าหลวง
โดย ผศ.ดร.ธีระวัฒน์ แสนคำ
อำเภอบางมูลนาก เคยเป็นที่ตั้งของเมืองภูมิ เมืองบริวารเพียงหนึ่งเดียวของพิจิตร จึงนับเป็นพื้นที่ประวัติศาสตร์ที่น่าสนใจ โดยปรากฏเรื่องเล่าเกี่ยวกับพระธรรมยา วีรบุรุษท้องถิ่น ซึ่งสะท้อนให้เห็นถึงลักษณะการเมืองการปกครองของศูนย์อำนาจรัฐสยามในยุคจารีตที่ท้องถิ่นแต่ละแห่งต่างมีอำนาจในการปกครองและบริหารจัดการบ้านเมืองของตนได้ค่อนข้างสูง เมื่อศูนย์อำนาจรัฐกรุงเทพฯ พยายามปฏิรูปการปกครองหัวเมือง
พบบทความทั้งหมดนี้ได้ใน นิตยสารศิลปวัฒนธรรม ฉบับพฤศจิกายน 2569 ที่เดียว
ศิลปวัฒนธรรม ฉบับพฤศจิกายน 2569
ราคาฉบับละ 150 บาท (ค่าจัดส่ง 40 บาท)
สั่งซื้อ หรือสมัครสมาชิกราย 3 เดือน, 6 เดือน หรือรายปี
และสอบถามรายละเอียดเพิ่มเติม 0-2589-0020 ต่อ 3352
www.www.matichonbook.com
ติดตามข่าวสาร เนื้อหาเข้มข้นได้ที่ www.silpa-mag.com


