โน้ตเพลงสรรเสริญพระบารมีฉบับเก่าที่สุด (เท่าที่ค้นพบขณะนี้) พิมพ์อยู่ในหนังสือ “รวมเพลงชาติต่างๆ ทั่วโลก”
http://dlib.rsl.ru/viewer/01004471636#?page=1 มีหนังสือรวมโน้ตเพลงฉบับนี้ทั้งเล่ม โดยหอสมุดแห่งชาติรัสเซีย (Russia State Library) เผยแพร่ทางอินเตอร์เน็ตตั้งแต่ พ.ศ. 2552
มีโน้ตเพลงชาติต่างๆ กว่า 80 ชาติ ในทศวรรษ 1890 หรือราวปี พ.ศ. 2433-2443 ใน 3 ภาษา คือ รัสเซีย ฝรั่งเศส และเยอรมัน
ผู้รวบรวมคือ นายปโยตร์ อันเดรเยวิช ชูรอฟสกี นักแต่งเพลงและวาทยกรชาวรัสเซีย
โน้ตเพลงสรรเสริญพระบารมีในหนังสือเล่มนี้ใช้ชื่อว่า “เพลงสยาม” ที่มุมขวาบนของโน้ตเพลงระบุชื่อผู้แต่งเป็นนายชูรอฟสกี และให้ข้อมูลว่าเก็บบันทึก (หรือแต่ง?) ณ สถานทูตสยาม ที่ปารีส เมื่อวันที่ 18 เดือนธันวาคม ปี 1888 (พ.ศ. 2431)
โน้ตเพลงสรรเสริญพระบารมี ได้จากอินเตอร์เน็ตของหอสมุดแห่งชาติรัสเซีย ถูกนำมาพิมพ์เผยแพร่ในหนังสือ “เสียงเพลง วัฒนธรรม อำนาจ” โดย อติภพ ภัทรเดชไพศาล จัดพิมพ์โดยสำนักพิมพ์มติชน เมื่อปี พ.ศ. 2556
1. สรรเสริญพระบารมี เป็นทำนองเพลงบรรเลง
โน้ต “เพลงสยาม” ฉบับของชูรอฟสกี ไม่มีคำร้อง และน่าเชื่อว่าได้รับการแต่งให้ใช้เป็น “เพลงบรรเลง” ในเบื้องต้น
เพลงสยามนี้มีท่วงทำนองเดียวกับเพลงสรรเสริญพระบารมีฉบับที่เราใช้ในปัจจุบันเกือบทุกตัวโน้ต นอกจากบางแห่งที่อาจแผกเพี้ยนไปบ้างเพียงเล็กน้อย ตามรูปคำของ “เนื้อร้อง” ในภาษาไทยซึ่งประพันธ์ขึ้นภายหลัง และได้รับการแก้ไขเปลี่ยนแปลงมาแล้วไม่น้อยกว่า 3 ครั้ง
2. ที่มาของเพลง
เกี่ยวกับที่มาของทำนองเพลงสรรเสริญพระบารมี สมเด็จฯ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ทรงมีลายพระหัตถ์บันทึกไว้ว่า:
“ในการหาเพลงคำนับชาติไทย เป็นหาเพลงในบ้านเมืองเราว่าโปรดให้ผู้ชำนาญในทางปี่พาทย์ดนตรีจะเป็นใครก็ไม่ปรากฏ เวลานั้นมีชำนาญกันอยู่หลายคน จะโปรดให้ปรึกษากันหรืออย่างไรก็ไม่ทราบ…” (บันทึกเรื่องความรู้ต่างๆ)
ขณะเดียวกันก็ทรงอธิบายเพิ่มเติมว่า เรื่องที่มาของทำนองเพลงสรรเสริญพระบารมีนี้ มีสองความเห็นที่เห็นแตกต่างกันไป คือ
1) พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นทิวากรวงศ์ประวัติ ทรงเห็นว่าทำนองเพลงนี้แต่งโดยหลวงประดิษฐ์ (มี) นักดนตรีไทยในราชสำนัก
2) พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงชุมพรเขตอุดมศักดิ์ ทรงเห็นว่าเป็นเพลงที่ซื้อมาจากเมืองยะโฮร์ ในมาเลเซีย
3. มาจากเพลงแตรฝรั่ง ยุคอยุธยา
นอกจากนั้น สมเด็จฯ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ยังทรงอ้างถึงพระดำรัสของกรมหมื่นทิวากรวงศ์ประวัติอีกว่า เพลงสรรเสริญพระบารมีนี้ แท้ที่จริงแล้วมีต้นเค้าจากทำนอง “เพลงแตรฝรั่ง” ดังที่ทรงบันทึกไว้ว่า:
“เสียงกรมหมื่นทิวากรฯ ว่าหลวงประดิษฐไพเราะ (มี) เป็นคนแต่ง เอาออกจากเพลงแตรฝรั่งของไทยเรานั่นเอง” (บันทึกเรื่องความรู้ต่างๆ)
“เพลงแตรฝรั่ง” มีประวัติศาสตร์ความเป็นมายาวนานย้อนไปถึงสมัยอยุธยา โดยมีหลักฐานบันทึกของชาวฝรั่งเศสที่เดินทางมายังกรุงศรีอยุธยาในสมัยพระนารายณ์ จดไว้ว่า เมื่อพระเจ้าแผ่นดินสยามเสด็จออก มีการประโคมดนตรีโดยใช้ “แตรทรัมเป็ต” และกลองจำนวนหลายใบ ประกอบกับเครื่องดนตรีอื่นๆ อีกหลายชนิด
แตรทรัมเป็ตในยุคนั้นย่อมหมายถึง “Natural Trumpet” แตรโบราณที่ปรากฏหลักฐานการใช้งานในยุโรปมาแล้วตั้งแต่คริสต์ศตวรรษที่ 16
และด้วยเหตุว่าแตรทรัมเป็ตเป็นเครื่องดนตรีของฝรั่ง ในสมัยก่อนจึงมักถูกเรียกว่า “แตรวิลันดา” หรือ “แตรฝรั่ง”
ในปัจจุบัน แตรฝรั่งนี้ยังคงได้รับการใช้งานในพระราชพิธีสำคัญของไทยอยู่เสมอ
และแม้ว่าเราไม่อาจตรวจสอบได้ว่า “เพลงแตรฝรั่ง” ในสมัยรัตนโกสินทร์เป็นเพลงเดียวกับที่ใช้ในสมัยอยุธยาหรือไม่ แต่ก็น่าเชื่อว่าคงมีส่วนสัมพันธ์กันบ้างทางใดทางหนึ่ง ไม่มากก็น้อย
คลิกอ่าน สุจิตต์ วงษ์เทศ : เพลงดนตรี มีหลักฐานประวัติศาสตร์ไทย
