บริหาร ‘น้ำ’ บริหาร ‘คน’ รอยล จิตรดอน ย้ำงานวิจัยต้องถึงชาวบ้าน ไม่ใช่แค่บนหอคอย

การจัดการน้ำในประเทศไทยเป็นประเด็นที่หลายๆ หน่วยงานให้ความสำคัญและดำเนินการกันมาโดยตลอด แต่ดูเหมือนว่าจะยังไม่สามารถบรรลุผลได้ทั้งหมด ในบางพื้นที่ยามแล้งจัดๆ แทบจะเกิดสงครามแย่งชิงน้ำ สร้างความไม่ลงรอยกันระหว่างชุมชน

เพราะ “น้ำ” คือชีวิต การบริหารจัดการน้ำจึงเป็นเรื่องที่ไม่ต้องรอเจ้าภาพ แต่ทุกคนต้องร่วมใจ จับมือกันเป็นเครือข่ายเดินหน้าปฏิบัติไปพร้อมๆ กัน

วันนี้เราได้เห็นหลายๆ ชุมชนที่ลืมตาอ้าปากได้ มีรอยยิ้มมีความหวังกับผืนดินทำกินผืนเดิม เพียงเปลี่ยนการบริหารจัดการใหม่ อย่างบ้านสาแพะ อ.แจ้ห่ม จ.ลำปาง ที่ไม่เพียงเป็นพื้นที่เชิงเขา แต่พื้นดินข้างใต้ยังเป็นดินที่ไม่อุ้มน้ำ เพียง 4-5 ปี บ้านสาแพะมีน้ำใช้อุปโภคบริโภค มีน้ำทำการเกษตร ทำให้ชุมชนมีรายได้ต่อปีถึง 18 ล้านบาท ทุกคนมีกำลังใจในการทำงาน ขณะที่คนรุ่นใหม่ที่เคยหายไปจากชุมชนก็เริ่มกลับคืนสู่บ้านเกิด

เวลาไม่คอยท่า
ชุมชนต้องเดินหน้าไปพร้อมกัน

“เราพัฒนาเรื่องน้ำมา 10 กว่าปี ผมว่าเรื่องนี้เกิดที่ประเทศไทยเต็มไปหมด เราใช้เวลา 3 ปีในการแก้ปัญหาเรื่องอ่างเก็บน้ำแห่งหนึ่ง ชื่ออ่างแม่จั๊ว ที่เด่นชัย จังหวัดแพร่ ความจุประมาณ 2 ล้าน ลบ.ม. ถ้าจะแก้ปัญหาจังหวัดแพร่ซึ่งมี 200 อ่าง ใช้เวลา 600 ปีถ้ายังทำวิธีเดิม

“เหมือนกับการฟื้นป่าถ้าทำโดยราชการปลูกได้ปีละ 4 หมื่นไร่ แต่มีป่าต้องทำอีก 26 ล้านไร่ ใช้เวลา 500 ปี ประเทศไทยรออย่างนั้นไม่ได้ นั่นแค่จังหวัดเดียว ทำไมเราต้องจับมือกันทำงาน ทำไมเราต้องเปลี่ยน

“ถ้าเราจะให้ชุมชน 1,000 กว่าชุมชนทำงานพร้อมกัน ตรงนี้คือหัวใจ เราจะเดินพร้อมๆ กันได้อย่างไร”

ดร.รอยล จิตรดอน กรรมการ และเลขานุการมูลนิธิอุทกพัฒน์ ในพระบรมราชูปถัมภ์ เล่าถึงการบริหารการจัดการน้ำในประเทศไทยที่วันนี้ถึงเวลาที่จะต้องปรับเปลี่ยน จากการจัดการน้ำแยกส่วนเป็นแต่ละชุมชน ต้องมีการวางระบบวางโครงสร้าง จับมือทำงานร่วมกันเป็นเครือข่าย และเป็นที่มาของการประกาศความร่วมมือของเครือข่ายคนรักษ์น้ำ ภายใต้โครงการ “รักษ์น้ำ จากภูผา สู่มหานที” ของบริษัท ปูนซิเมนต์ไทย (ลำปาง) จำกัด สานต่อ 10 ปี รักษ์น้ำเพื่ออนาคต ซึ่งเริ่มจากชุมชนโดยรอบเมื่อ 10 ปีก่อน อันเนื่องมาจากครั้งนั้นเกิดไฟป่าปีละ 200-300 ครั้ง ฝายกันไฟตัวแรกจึงเกิดขึ้นที่บ้านสามขา อ.แม่ทะ จ.ลำปาง

จากนั้นขยายผลสำเร็จเห็นจริงที่เกิดขึ้นจากการบริหารจัดการน้ำจากต้นน้ำสู่ปลายน้ำ โดยการมีส่วนร่วมกับคนในชุมชน ทำให้ธรรมชาติฟื้นคืน สร้างอาชีพ ชุมชนเข้มแข็ง โดยน้อมนำแนวพระราชดำริมาเป็นแนวทางขยายผลการดูแลจัดการน้ำให้เหมาะสมกับแต่ละพื้นที่ เกิดเป็นห่วงโซ่ยั่งยืนตลอดเส้นทางน้ำ สร้างต้นน้ำที่ดี สู่ปลายน้ำที่ดี สร้างสมดุลอย่างยั่งยืนให้ประเทศไทย

‘แผนที่น้ำ’ ต้องมี ‘บัญชีน้ำ’ ต้องมา

ดร.รอยลเล่าถึงสถานการณ์น้ำ และการจัดการน้ำตามแนวพระราชดำริ ว่า ปี 2546 มีโอกาสได้ร่วมกับบ้านสามขา จ.ลำปาง ฟื้นป่าและฟื้นอ่างเก็บน้ำ ตอนนั้นนำเอา 2 เรื่องมาผนวกร่วมกัน คือ ทฤษฎีการเรียนรู้สมัยใหม่ (Constructionism) อีกเรื่องคือ การนำขีดความสามารถในการเรียนรู้มาฟื้นป่าและจัดการน้ำ

เอสซีจีเริ่มดำเนินการก่อนปี 2545 วันนั้นเราคิดใหญ่แต่ทำเล็กตามที่พระเจ้าอยู่หัวรับสั่ง สิ่งที่ได้คือสังคมการแก้ปัญหาด้วยตนเองการเปลี่ยนเรื่องการเกษตรมองไปที่ความยั่งยืน มาครั้งนี้เรามาคิดใหญ่ทำใหญ่ วันนี้หน่วยเล็กๆ ของเรามีเป็นร้อยเป็นพันแล้ว เราจะต่อหน่วยเล็กๆ เข้าด้วยกันเป็นภาพประเทศไทยได้อย่างไร

แต่การจะคิดใหญ่ทำใหญ่ เราต้องเข้าใจสถานการณ์น้ำในประเทศไทย ถ้าย้อนกลับไปในปี 2558 ลุ่มน้ำเจ้าพระยามีน้ำแค่ 4,000 กว่าล้าน ลบ.ม. ทั้งๆ ที่ความต้องการอย่างน้อยต้องมี 6,000-7,000 ล้าน ลบ.ม. วันนี้เรามีเกือบ 12,000 ล้าน ลบ.ม. เกินความต้องการ เรารู้ว่าส่วนหนึ่งเราต้องเก็บไว้ 2,000 กว่าล้าน เรามีสิทธิใช้แค่ 8,000 กว่าล้าน

กว่าจะถึงฤดูการเพาะปลูกวันที่ 1 พฤษภาคม เรามีน้ำต้นทุนเหลืออีกเยอะ เรามีสำรอง เราเริ่มเห็นภาพความมั่นคง เราเปิดพื้นที่เพาะปลูกในหน้าแล้ว จากปี 2554 เปิดไม่ได้เลย ปีนี้เราได้ 11 ล้านไร่ เกินกว่าแผนอีก สถานการณ์น้ำเค็มเราก็ดีขึ้น

ดร.รอยลบอกอีกว่า เมื่อคาดการณ์ปริมาณฝนในปี 2561 ซึ่ง ณ ปัจจุบันเป็นลานิญาแต่ไม่มาก เราจึงเห็นฝนตกหนักต่อเนื่องทางใต้ ฝนที่เชียงรายเมื่อเดือนที่แล้ว ตกในระดับ 100 กว่า มม.ต่อวัน ผมเชื่อว่าสิ่งที่เอสซีจีทำ จะเป็นฐานในการปรับเปลี่ยนให้พร้อมที่จะปรับเปลี่ยนตัวเองรับกับสภาพภูมิอากาศ

“ถ้าเราจะคิด ‘จากภูผาสู่มหานที’ เราต้องมองภาพของทั้งประเทศออก การจัดการน้ำเป็นสิ่งสำคัญ ประเทศไทยฝนจะเริ่มแปรปรวนหนักๆ ประมาณ สิงหาคม-กันยายน การศึกษาถ้าเราใช้เป็นหมั่นลงถึงชาวบ้าน ไม่ใช่อยู่แค่บนหอคอย ผมเคยตามท่านสุเมธ (สุเมธ ตันติเวชกุล) เข้าไปถวายรายงานพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 9 ตั้งแต่ปี 2549 ท่านก็รับสั่งเรื่องการจัดการน้ำตลอด คือการจัดการน้ำชุมชน มีโอกาสได้ถวายรายงานว่า ถึงวันนี้ประสบความสำเร็จแล้ว ท่านมีรับสั่งว่าให้ขยายผลเป็นเครือข่ายการทำงาน เหมือนอุตสาหกรรมที่เป็นอุตสาหกรรมขนาดเล็กแล้วต่อกันเป็นระบบ

“จุดอ่อนของประเทศไทยคือ เราสร้างเป็นหมด แต่เราขาดการต่อกันเป็นระบบ”

ซึ่งการวางระบบแล้วจะบริหารได้ต้องมีโครงสร้างทางสังคม ฉะนั้นผมพบว่าการพัฒนาต้องทำ 3 อย่าง 1.ไม่ใช่แค่สร้าง 2.ต้องวางระบบ 3.ต้องมีโครงสร้างทางสังคม

ทว่า การที่จะอยู่ดีๆ เอาน้ำเชื่อมเข้าด้วยกันนั้นไม่ใช่ แต่เกิดจากเราคุยกันเราทำงานร่วมกัน ซึ่งสิ่งที่จะทำให้เข้าใจกัน ดร.รอยลบอกว่า คือ “แผนที่น้ำ” ถ้าทำแผนที่น้ำในพื้นที่ของแต่ละคนแล้วต่อแผนที่กับหมู่บ้านด้านข้าง ด้านซ้ายขวาบนล่าง เมื่อเข้าใจจึงจะทำงานใหญ่ได้ คือการบริหารพัฒนา

เมื่อเราทราบน้ำต้นทุน จะทราบว่าต้องจัดแบ่งการจัดการอย่างไร เกิดระบบ “บัญชีน้ำ” วางแผนได้ ถ้ารู้ว่าปีนี้จะเหมือนปี 2538 กลับไปดูว่าปี 2538 เกิดอะไรขึ้น

“การบริหารจัดการน้ำ ปัจจุบันบริหารจัดการน้ำเดี่ยวไม่ได้ ต้องบริหารจัดการเป็นกลุ่ม ตรงนี้คือหัวใจ”

แล้วยกตัวอย่างถึงการนำภูมิปัญญาการจัดการน้ำจากที่หนึ่งมาปรับประยุกต์ใช้กับอีกที่หนึ่ง เช่น การสร้าง “คลองขวางทางน้ำ” ว่า เป็นอีกนวัตกรรมการจัดการน้ำเป็นประโยชน์อย่างมาก โดยเฉพาะในเรื่องของการดักตะกอน

“การจัดการน้ำที่ผ่านมา เรามองแต่การไหล สิ่งที่บรรพบุรุษทำเอาไว้ต่างจากที่อื่นคือ คลองขวางทางน้ำที่ จ.สุโขทัย เรานำไปใช้ที่อีสาน ทำคลองขวาง ดักน้ำหลากเอาไปจัดเก็บไว้ในสระ คลองขวางเป็นตัวดักตะกอนด้วย ซึ่งโครงสร้างการจัดการน้ำในประเทศไทยที่เราขาดคือการดักตะกอน”

จากภูผาสู่มหานที
เชื่อมร้อย 10 ปี ด้วยศาสตร์พระราชา

ชลณัฐ ญาณารณพ รองผู้จัดการใหญ่ และประธานคณะกรรมการการพัฒนาอย่างยั่งยืน เอสซีจี บอกว่า เอสซีจีได้น้อมนำแนวพระราชดำริ พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช บรมนาถบพิตร ด้านการบริหารจัดการน้ำอย่างยั่งยืนมาเป็นแนวทางในการดำเนินงานตั้งแต่ปี 2550 ผ่านการมีส่วนร่วมกับคนในชุมชนให้เข้าใจการบริหารการจัดการน้ำในพื้นที่ตนเองอย่างแท้จริง รวมทั้งเชื่อมพลังชุมชน และเปลี่ยนองค์ความรู้ของคนจากต้นน้ำถึงปลายน้ำ โดยสร้างฝายชะลอน้ำในพื้นที่ป่าต้นน้ำ คืนสมดุลสู่ระบบนิเวศ แก้ปัญหาน้ำแล้งน้ำท่วมอย่างเห็นผลจริง

แล้วยกตัวอย่างการบริหารจัดการน้ำในพื้นที่ต้นน้ำ ด้วยการสร้าง “สระพวง” ในพื้นที่เชิงเขา โดยการขุดสระเพื่อกระจายน้ำไปสู่พื้นที่ต่างๆ ตั้งแต่สระแม่ขนาดใหญ่ไปสู่สระลูก และสระหลานตามระดับความสูงของพื้นที่ เช่น ที่บ้านสาแพะ ชาวบ้านสละที่ดิน

เมื่อที่ดินกลับมาสามารถทำมาหากินได้ ลูกหลานของชุมชนก็สามารถกลับมาทำงานที่บ้านเกิด

ส่วนพื้นที่กลางน้ำ ใช้ระบบ “แก้มลิง” เพิ่มแหล่งสำรองน้ำ เชื่อมต่อคูคลองเข้ากับแหล่งน้ำธรรมชาติ เก็บน้ำในช่วงน้ำหลากไปใช้ช่วงน้ำแล้ง ช่วยให้ชุมชนพื้นราบจัดเก็บน้ำและกระจายน้ำได้อย่างเป็นระบบ แก้ปัญหาการขาดแคลนน้ำอุปโภคบริโภคและเพื่อการเกษตรอย่างดี

พื้นที่กลางน้ำ เช่น การทำระบบแก้มลิง ที่บ้านโนนเขวา จ.ขอนแก่น โดยร่วมมือกับมูลนิธิอุทกพัฒน์ ในพระบรมราชูปถัมภ์ จัดทำแหล่งสำรองน้ำจากการขุดลอกหนองน้ำเดิม ขุดคลองเชื่อมต่อจากแม่น้ำชีไปสู่หนองมีด เชื่อมต่อกับหนองสรวงน้อยและหนองสรวงใหญ่ ทำให้บรรเทาปัญหาภัยแล้งน้ำท่วมจำนวน 80 ครัวเรือน เป็นพื้นที่เกษตร 250 ไร่ เก็บน้ำไว้ใช้ในหน้าแล้งได้ และยังเป็นแหล่งเลี้ยงปลาสร้างรายได้เพิ่มให้กับชุมชนปีละ 30,000 บาท

สำหรับพื้นที่ปลายน้ำ จัดทำนวัตกรรมบ้านปลานำไปสร้างในชายฝั่งทะเลภาคตะวันออกและภาคใต้ เพื่อเพิ่มพื้นที่อนุรักษ์และอนุบาลสัตว์น้ำวัยอ่อน เป็นพื้นที่สมดุลของระบบนิเวศชายฝั่งทะเล ภายใต้การร่วมมือกันของเอสซีจีและสำนักงานจัดการทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่ง และกลุ่มประมงเรือเล็กพื้นบ้าน

ผลคือ ชุมชนชายฝั่งจังหวัดระยองและชลบุรี เกิดความร่วมมือกัน 29 กลุ่มประมง มีการวางบ้านปลากว่า 1,100 หลัง พบว่ามีความอุดมสมบูรณ์มากขึ้น โดยพบสิ่งมีชีวิตในทะเลบริเวณบ้านปลาเพิ่มขึ้นเป็น 120 ชนิด ซึ่งเป็นปลาจำนวน 28 ชนิด คืนวิถีชีวิตให้กับชาวประมงพื้นบ้าน เหล่านี้เอสซีจีเชื่อว่า การจัดการน้ำตลอดเส้นทางตามแนวพระราชดำริตั้งแต่ภูผาสู่มหานทีสามารถช่วยฟื้นฟูระบบนิเวศ ทำให้น้ำสมดุลและบริบูรณ์

เอสซีจึงมุ่งมั่นที่จะสานต่อความสำเร็จจากชุมชนต้นน้ำ ไปสู่ชุมชนอื่นๆ เพื่อขับเคลื่อนความยั่งยืนไปสู่ประเทศไทย โดยตั้งเป้าที่จะขยายไปสู่ทุกภูมิภาค 1 แสนฝายภายในปี 2020 ขยายพื้นที่การบริหารจัดการน้ำชุมชนในพื้นราบด้วยระบบแก้มลิง แก้ปัญหาภัยแล้งอย่างยั่งยืน ขยายระบบนิเวศด้วยนวัตกรรมบ้านปลาชายฝั่งทะเลภาคตะวันออกคือ ระยอง ชลบุรี และตราด และขยายการดำเนินงานไปสู่ทะเลภาคใต้ เพื่อให้ชุมชนเรียนรู้การจัดการด้วยตนเอง และพึ่งพาตนเองได้ และขยายแรงบันดาลใจไปสู่ชุมชนอื่น

ที่สำคัญคือการส่งต่อไปยังคนรุ่นใหม่เพื่อสืบสานการบริหารจัดการน้ำ เพื่อทุกชีวิตจะมีความยั่งยืนสืบไป