ประเทศไทยพบนกเงือก 13 ชนิด ในภาคใต้พบได้ 10 ชนิด อาทิ นกกก นกเงือกกรามช้าง นกเงือกหัวแรด นกชนหิน นกเงือกดำ นกเงือกปากดำ นกเงือกหัวหงอก นกเงือกปากย่น และ นกเงือกกรามช้างปากเรียบ นกแก๊ก อีก 3 ชนิด ได้แก่ นกเงือกคอแดง นกเงือกสีน้ำตาล และ นกเงือกสีน้ำตาลคอขาว แพร่กระจายพันธุ์ในภาคอื่นๆ ยกเว้นภาคใต้
ดังนั้น ภาคใต้จึงมีความหลากหลายของชนิดพันธุ์ของนกเงือกมากที่สุดในประเทศ เพราะพบนกเงือกผสมพันธุ์กระจายอยู่ทั่วทั้งภาค ยกเว้นนกเงือกกรามช้างปากเรียบที่ยังไม่มีรายงานทำรังในภาคใต้ แต่พบในฤดูกาลอพยพผ่านระหว่างเดือนมิถุนายนถึงกรกฎาคม จากแหล่งผสมพันธุ์ในผืนป่าตะวันตกของเทือกเขาตะนาวศรี เช่น ห้วยขาแข้ง อพยพลงใต้ผ่านผืนป่าเขาหลวงและสันกาลาคีรีของภาคใต้ แวะตามอุทยานแห่งชาติที่ตั้งอยู่ในพื้นที่ป่าดังกล่าว เช่น อช.เขาหลวง แก่งกรุง สันกาลาคีรี และเขาน้ำค้าง เข้าประเทศมาเลเซีย ไปอาศัยที่ป่าดิบที่มีลูกไทรเป็นอาหารจำนวนมากในช่วงดังกล่าว
จากรายงานของนักดูนกมาเลเซีย พบว่านกเงือกกรามช้างปากเรียบรวมฝูงมากกว่า 1,000 ตัว เมื่อถึงปลายฤดูหนาวต่อต้นฤดูฝน นกจะอพยพกลับมาเข้าโพรงวางไข่เลี้ยงลูกอีกครั้งในประเทศไทย
ในบรรดานกเงือกที่ผสมพันธุ์ในปักษ์ใต้ มี 3 ชนิดที่พบเห็นยากมากๆ ได้แก่ นกเงือกดำ นกเงือกหัวหงอก และนกเงือกปากย่น ชนิดหลังพบเห็นที่ป่าฮาลาบาลาเท่านั้น ส่วนนกเงือกหัวหงอกและนกเงือกดำ พบเห็นได้ในพื้นที่ปักษ์ใต้กว้างขวางกว่า กระนั้นก็ใช่ว่าจะได้เห็นง่ายๆ คนเขียนเคยไปดูนกที่ป่าบาลา จ.นราธิวาส ก็พบนกเงือกที่กล่าวมาทุกชนิด ยกเว้นนกเงือกดำและนกเงือกหัวหงอก
ปกตินกเงือกจะทำรังในโพรงต้นไม้สูงใหญ่ในป่าดิบชื้น เช่น ต้นยาง สมพง อบเชย จึงเป็นสัญลักษณ์ของป่าสมบูรณ์ แต่นกเงือกหัวหงอกกลับต่างจากนกเงือกทั่วไป เลือกจะใช้โพรงธรรมชาติที่เกิดจากรอยแตกของเนื้อไม้แข็ง เช่น ต้นแดง เป็นโพรงรัง รังที่คนเขียนไปเฝ้าสังเกตและบันทึกพฤติกรรมการป้อนแม่นกและลูกในโพรง พบว่าปากโพรงสูงจากพื้นดิน 2 เมตรโดยประมาณ เป็นรอยแตกแนวยาว ที่ปากทางเข้าค่อนข้างแคบ เมื่อเทียบกับขนาดของตัวนกเงือกหัวหงอกที่ยาวถึง 100 ซม. นกใช้ดินเละสีแดงจากพื้นดินใต้ต้นโพรง คาบมาให้แม่นกที่ขังตัวเองในโพรง มาซ่อมปากโพรงให้แคบเข้ามา เพื่อป้องกันสัตว์ล่ารัง ที่อาจจะเข้ามากินไข่หรือลูกนก เช่น หมาไม้ ลิง เหี้ย และตะกวด
เท่าที่สังเกตในบังไพรครึ่งวัน พบว่าพ่อนกล่าสัตว์ขนาดเล็กมาป้อนแม่นกและลูกเป็นส่วนใหญ่ ประกอบด้วย ปาด/เขียด กิ้งก่าบิน มีลูกปาล์มสีแดง 2 ครั้ง แต่น่าขันที่เป็นการป้อนครั้งแรกของวันนั้น แต่แม่นกกลับรับจากพ่อนกแล้วเหวี่ยงทิ้ง ต่อหน้าพ่อนกที่เกาะข้างโพรงมองตาปริบๆ แต่ทำอะไรไม่ได้ (ฮา) ราวกับว่าแม่นกต้องการจะบอกพ่อนกกลายๆ ว่าฉันต้องการอาหารโปรตีนเพื่อตัวฉันและลูกน้อย ไม่ใช่อาหารมังสวิรัตินะ!
หลังการเตือนเบาๆ ของแม่นกแล้ว พ่อนกก็บินไปอย่างเงียบๆ ไร้เสียงปีกกระทบลม (ซึ่งต่างจากนกเงือกขนาดใหญ่ เช่น นกกก นกเงือกกรามช้าง ที่ขณะบินจะเกิดเสียงดังมาก) ลัดเลาะจากช่องเถาวัลย์ และใบไม้ หายไปหลายสิบนาทีก็คาบเขียด/ปาด ที่คาดว่าจะเป็นชนิดพันธุ์ที่อาศัยบนต้นไม้มาป้อนให้แม่นก…
อย่างนี้จะเรียกแม่นกว่า choosy ไหมหนอ!
