
ในโลกดิจิทัลที่ข้อมูลข่าวสารท่วมท้น มนุษย์เจอกับความรู้สึกหลายอารมณ์ โดยเฉพาะสภาวะความขัดแย้ง ทั้งเรื่องที่เห็นได้ชัด เช่น สงครามระหว่างประเทศรัสเซีย-ยูเครน หรืออิสราเอล-ปาเลสไตน์ ความตึงเครียดที่พร้อมปะทุจากปัญหาชายแดน ไปจนถึงความขัดแย้งในระดับชีวิตประจำวัน ปรากฏการณ์ที่เกิดขึ้นในระบบนิเวศสื่อคือการเห็นข้อมูลแบบตัดเฉือน ลดการอธิบายถึงที่มาที่ไป คัดเนื้อหาและภาพเหตุการณ์ทั้งหมดที่เกิดขึ้นให้เหลือเพียงความรุนแรง ความสูญเสียฉับพลัน และความเสียหายที่เห็นตรงหน้า จนทำให้มองไม่เห็นความซับซ้อนของปัญหาและโครงสร้างอำนาจที่กำกับอยู่เบื้องหลัง
งานเสวนาสาธารณะในหัวข้อ ‘Making Sense of Conflict From Chaos to Calm and the Search for Understanding’ โดยคณะวารสารศาสตร์และสื่อสารมวลชน ม.ธรรมศาสตร์ กองทุนพัฒนาสื่อปลอดภัยและสร้างสรรค์ และรายการพอดแคสต์ ‘มีเดียมีเรื่อง’ เปิดพื้นที่สื่อสารสำคัญชวนคนในสังคมมองความขัดแย้งผ่านการรู้เท่าทันสื่อ ด้วยการสร้างกรอบคิดเชิงระบบที่จำเป็นต้องเข้าใจกระบวนการทำงานของสื่อที่เชื่อมโยงโครงสร้างการเมือง ทุน และปฏิบัติการสื่อเข้าด้วยกัน ในขณะที่ต้องเข้าใจระดับอารมณ์และจิตใจของผู้รับสารในยุคนี้เพื่อเข้าใจปฏิสัมพันธ์ของผู้คนในโลกดิจิทัล
งานเสวนาครั้งนี้นำเรื่องความขัดแย้ง (Conflict) มาเป็นตัวเปิดเรื่องแล้วชวนสื่อ นักวิชาการ นักสื่อสารกลยุทธ์ และนักเรียนสื่อ มาร่วมตั้งคำถามกับปรากฏการณ์ความขัดแย้งที่ทำให้สังคมเกิดการแยกขั้วและชวนมองเหตุแห่งสงครามว่าส่งผลกระทบต่อผู้รับสารอย่างไร กระทั่งคิดต่อว่า สังคมควรทำความเข้าใจและเท่าทันสื่อเรื่องสงครามและความขัดแย้งอย่างไร โดยเฉพาะในยุคที่สื่อดิจิทัลที่ทำงานรวดเร็วและเปลี่ยนผันตลอดเวลา
สนามข่าวที่เข้าไม่ถึง
กับอารมณ์มวลชนที่รอการปะทะ
มีปัจจัยเกี่ยวข้องจำนวนมากในการรายงานข่าวความขัดแย้ง ภาพที่เหมือนจะเป็นความจริงในหน้าจอ แท้จริงแล้วผ่านกระบวนการคัดกรองและเลือกสรรภายใต้ข้อจำกัดที่ผู้รับสื่อไม่อาจมองเห็นได้มากมาย และในมุมมองของผู้ปฏิบัติงานข่าวภาคสนาม สิ่งเหล่านั้นล้วนเป็นความท้าทายในการทำงาน อาทิ ในพื้นที่ความขัดแย้ง ไม่ใช่ทุกพื้นที่ที่สื่อจะเข้าถึงหรือได้รับอนุญาตให้เข้าถึงได้อย่างทันท่วงที เช่นความขัดแย้งบริเวณชายแดนไทย-กัมพูชา สื่อมีข้อจำกัดในการเข้าถึงพื้นที่ยุทธบริเวณ โดยสื่อมวลชนไทยเข้าพื้นที่ได้อย่างเป็นทางการหลังเหตุการณ์ผ่านพ้นไปแล้วกว่าสองสัปดาห์ (เช่น การขึ้นไปรายงานข่าวบนภูมะเขือ) สภาวะการถูกจำกัดการเข้าถึงพื้นที่กายภาพเช่นนี้ ทำให้ผู้ปฏิบัติงานยังไม่สามารถยืนยันข้อเท็จจริงจากเหตุการณ์ได้ด้วยตนเองตามหลักการข่าว และจำเป็นต้องพึ่งพาข้อมูลชุดที่ผ่านการคัดกรองจากแหล่งข่าวทางการเป็นหลัก
ในกรณีข่าวเดียวกันนี้ ความซับซ้อนยังเกิดขึ้นจากการจัดการการสื่อสารอย่างขาดเอกภาพของภาครัฐร่วมด้วย โดยการสื่อสารของฝั่งไทยประสบปัญหาการกระจายตัวของศูนย์อำนาจ เนื่องจากมีผู้แทนและหน่วยงานออกมาชี้แจงพร้อมกันหลายฝ่าย การมีผู้พูดจำนวนมากทำให้ข้อความที่ออกไปสู่สาธารณะไม่เป็นเสียงเดียวตามหลักการสื่อสารในภาวะวิกฤต ซึ่งสร้างความสับสนให้กับสื่อมวลชนในการคัดเลือกและอ้างอิงแหล่งข่าว กลับกัน ในที่ประเทศกัมพูชาจะเห็นระบบการสื่อสารที่การผ่านโฆษกหลักเพียงคนเดียว ปรากฏการณ์นี้สะท้อนให้เห็นรูปแบบระบอบการเมืองแบบอำนาจนิยมที่สามารถรวบอำนาจการสั่งการสื่อสารได้อย่างเด็ดขาด กับระบอบที่มีการแข่งขันเชิงอำนาจภายใน ซึ่งส่งผลให้เกิดการแย่งพื้นที่สื่อสารจนขาดเอกภาพได้ในภาพรวม
นอกจากนี้ สื่อยังต้องเจอกับ ‘รถทัวร์ออนไลน์’ หรือภาวะการปะทะทางอารมณ์ กล่าวคือ เมื่อผู้สื่อข่าวนำเสนอข้อเท็จจริงหรือบทวิเคราะห์เชิงวิชาการทางทหารที่ขัดกับกระแสชาตินิยม ก็จะมีความเห็นที่แสดงความเกลียดชังเข้ามาในหน้าเพจหรือพื้นที่อื่นที่มีการนำเสนอข่าว กลายเป็นขั้วอารมณ์ที่แบ่งแยก ‘ฝ่ายเรา-ฝ่ายเขา’ อย่างชัดเจน กลายเป็นแรงกดดันทางโครงสร้างต่อคนทำสื่อและนักวิชาการที่มีมุมมองแตกต่างไป ทำให้สังคมขาดความรอบด้านของข้อมูลและอาจขาดการใช้วิจารณญาณในพื้นที่สาธารณะ

เศรษฐศาสตร์การเมือง อัลกอริทึม
และมายาคติสื่อต่างชาติ
นอกจากการทำงานภาคสนามและอารมณ์ของผู้รับสารแล้ว ระบบทุนนิยมยังเป็นอีกหนึ่งปัจจัยที่เกี่ยวข้องกับการนำเสนอเรื่องความขัดแย้งด้วย กล่าวคือองค์กรสื่อเชิงพาณิชย์ต้องเอาตัวรอดทางการเงินท่ามกลางธุรกิจที่ต้องแข่งกันอย่างดุเดือดในโลกของสื่อที่ทำงานผ่านแพลตฟอร์มดิจิทัลและระบบอัลกอริทึม เม็ดเงินที่เข้าสู่องค์กรผ่านรายได้จากการโฆษณาและสถิติการปฏิสัมพันธ์ของผู้ใช้สื่อเป็นส่วนหนึ่งซึ่งทำให้ได้เห็นสื่อที่ผลิตเนื้อหาเพื่อเร้าอารมณ์และสนองตอบความเร็ว เร่งดราม่า และเพิ่มความขัดแย้งเพื่อให้ผู้คนหยุดสนใจ กระทั่งสื่อสาธารณะของอังกฤษอย่าง BBC (British Broadcasting Corporation) แม้จะมิได้มุ่งแสวงหากำไรโดยตรง แต่ก็เผชิญความเสี่ยงจากการถูกกดดันเชิงนโยบายและการพยายามตัดลดงบประมาณจากกองทุนรัฐ ส่งผลให้เนื้อหาข่าวเชิงลึกและข่าวสารที่เป็นประโยชน์ต่อสาธารณะถูกลดทอนลงไป
โครงสร้างและอุดมการณ์การเมืองล้วนมีผลกับการทำงานของสื่อและการนำเสนอเรื่องราวความขัดแย้ง สื่อแต่ละสำนักทั่วโลกต่างมีที่มาที่ไป มีประวัติศาสตร์ มีการสนับสนุนจากแหล่งทุนและการทำงานผ่านวาระทางการเมืองที่แตกต่างกัน เช่น สื่อแทบลอยด์เชิงพาณิชย์ที่เน้นข่าวแนวตื่นเต้นหวือหวา ตอบสนองความต้องการเฉพาะกลุ่ม สื่อที่ได้รับการอุดหนุนโดยตรงจากรัฐบาลอำนาจนิยมจะทำหน้าที่เป็นเครื่องมือสื่อสารเชิงยุทธศาสตร์ เป็นกระบอกเสียงของรัฐบาล สื่อภูมิภาคที่มีจุดยืนทางการเมืองที่ชัดเจน เช่น สื่อจากตะวันออกกลางก็จะให้ความสำคัญกับสิ่งที่ส่งผลกระทบต่อประชากรในภูมิภาคนั้น ขณะที่สื่อที่สนับสนุนขั้วการเมืองเช่นในประเทศตะวันตก นำเสนอเนื้อหาตามอุดมการณ์ที่เป็นกรอบการทำงานของสำนักข่าวที่ชัดเจน ผู้รับสารในสังคมไทยที่รับข่าวสารเกี่ยวกับความขัดแย้งในต่างประเทศจึงจำเป็นต้องเข้าใจโครงสร้างระบอบสื่อและแหล่งทุนของแต่ละประเทศด้วย เพื่อเท่าทันเนื้อหาและการนำเสนอของแต่ละสื่อ มิเช่นนั้นอาจทำให้ถูกชักจูงไปได้โดยไม่รู้ตัว
วงเสวนายังยกตัวอย่างความขัดแย้งในสื่อที่ถูกปลูกฝังตอกย้ำผ่านวัฒนธรรมประชานิยมด้วย โดยเปรียบเทียบและตั้งคำถามกับภาพยนตร์ระดับโลกสองเรื่อง ได้แก่ Avatar ซึ่งเล่าเรื่องการล่าอาณานิคมและการขุดเจาะทรัพยากรโดยกลุ่มทุนและกองกำลังทหาร กลับพ่ายแพ้บนเวทีออสการ์ให้แก่ภาพยนตร์เรื่อง The Hurt Locker ที่ได้รับรางวัลภาพยนตร์ยอดเยี่ยมด้วยการเล่าเรื่องผ่านมุมมองมนุษยธรรม ความเสียสละ และความเจ็บปวดของทหารในสงคราม โดยผู้ร่วมเสวนาเสนอว่า ปรากฏการณ์นี้สะท้อนให้เห็นว่า วัฒนธรรมสื่อกระแสหลักของโลกตะวันตกมีบทบาทอย่างยิ่งในการกำหนดว่า เรื่องเล่าชุดใดควรได้รับการยกย่องในฐานะวีรบุรุษ และเรื่องเล่าชุดใดเกี่ยวกับการกดขี่เชิงโครงสร้างควรถูกมองข้ามไป ความเข้าใจดังกล่าวเป็นพื้นฐานของความเข้าใจสื่อและการเท่าทันสื่อในทุกแขนงที่ไหลผ่านการรับรู้ของผู้คนในปัจจุบัน
สันติภาพที่ว่าด้วย Negative Peace
และ Positive Peace
สำหรับการสร้างสันติภาพในระดับโครงสร้าง วงเสวนาได้เสนอให้มีการยกระดับนิยามของ ‘การรู้เท่าทันสื่อ’ จากเดิมที่เป็นเพียงทักษะส่วนบุคคล ให้กลายเป็น ‘โครงสร้างพื้นฐานทางดิจิทัลและสื่อ’ ซึ่งเป็นฐานรากสำคัญในการขับเคลื่อนเป้าหมายการพัฒนาที่ยั่งยืนแห่งสหประชาชาติ (SDGs) โดยเฉพาะเป้าหมายที่ 16 (Peace, Justice and Strong Institutions) และเป้าหมายที่ 17 (Partnerships for the Goals)
จากมุมมองการศึกษาด้านสันติภาพและการพัฒนา สันติภาพถูกแบ่งออกเป็นสองระดับ ได้แก่ สันติภาพเชิงลบ (Negative Peace) หมายถึงสภาวะที่สังคมเพียงแค่ปราศจากความรุนแรงเชิงกายภาพ หรือไม่มีการสู้รบด้วยอาวุธซึ่งหน้า แต่ในเชิงโครงสร้างยังคงเต็มไปด้วยความหวาดระแวง อคติ การผูกขาดอำนาจ และความเหลื่อมล้ำที่พร้อมจะปะทุเป็นความรุนแรงได้ตลอดเวลา และสันติภาพเชิงบวก (Positive Peace) ซึ่งเป็นสภาวะที่สังคมมีความเป็นธรรมทางสังคม (Social Justice)มีความใจกว้างและยอมรับความแตกต่างหลากหลาย (Tolerance) มีสถาบันที่เข้มแข็ง และมีโครงสร้างที่เอื้อให้ผู้คนทุกกลุ่มสามารถดำรงอยู่ร่วมกันได้อย่างมีศักดิ์ศรี
การขยับสังคมจาก Negative Peace ไปสู่ Positive Peace จึงจำเป็นต้องให้ความสำคัญกับพื้นที่ปลอดภัยเพื่อการถกเถียงและการส่งเสริมการสื่อสารอย่างมีอารยะที่เปิดโอกาสให้ผู้คนสามารถถกเถียงในประเด็นที่แหลมคมและมีความเห็นต่างอย่างสุดขั้วได้อย่างเคารพซึ่งกันและกัน เสรีภาพในการแสดงออกที่แท้จริงจะต้องดำเนินไปพร้อมกับการตระหนักถึงสิทธิและเสรีภาพของผู้อื่น โดยไม่ใช้ความรุนแรงจาก Hate Speech เพื่อคุกคามทำลายล้างฝ่ายตรงข้าม
นอกจากนี้ เมื่อพิจารณาพลวัตเสรีภาพสื่อในสังคมไทยผ่านดัชนีเสรีภาพสื่อ (Media Liberal Index) จะพบว่า แม้ประเทศไทยจะยังคงเผชิญข้อจำกัดทางกฎหมายและอำนาจรัฐ แต่เพดานเสรีภาพของการนำเสนอข่าวสารในปัจจุบันได้ขยับขยายเพิ่มขึ้นอย่างมีนัยสำคัญเมื่อเทียบกับในอดีต ดังเห็นได้จากการที่สื่อมวลชนและประชาชนสามารถหยิบยกประเด็นปัญหาระดับโครงสร้างและข้อเรียกร้องทางการเมืองมาถกเถียงในพื้นที่สาธารณะได้อย่างเปิดเผยมากขึ้น ซึ่งการขยายเพดานเสรีภาพนี้เป็นผลมาจากการต่อสู้และการทำหน้าที่ของสื่อมวลชนและภาคประชาชนที่ปฏิเสธการถูกจำกัดการรับรู้ข้อมูลข่าวสาร
เสียงสะท้อนจาก Gen Z บทสนทนาจากห้องเรียน
สู่การตั้งคำถามเชิงโครงสร้าง
ผู้ร่วมเสวนาเห็นตรงกันว่าประกายความหวังที่สำคัญที่สุดในระบบนิเวศสื่อยุคนี้ คือการมองเห็นบทบาทและการมีส่วนร่วมของเจนซีซึ่งเติบโตมาในฐานะพลเมืองดิจิทัล โดยสิ่งนี้สะท้อนให้เห็นผ่านนิทรรศการที่จัดโดยนักศึกษา ซึ่งจัดแสดงอยู่ในบริเวณเดียวกันกับวงเสวนา
นิทรรศการ War of Narrative: Media Constructions of Conflict เป็นผลงานการศึกษาและวิพากษ์สื่อในประเด็นความขัดแย้งที่เป็นกิจกรรมจากห้องเรียนในหลักสูตรสื่อศึกษา (BJM) ของคณะวารสารศาสตร์ฯ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ โดยนักศึกษาได้เลือก 3 ประเด็นที่เชื่อมโยงกับความขัดแย้งมาถกเถียง อภิปราย และทำให้เห็นศักยภาพในการใช้ทักษะการรู้เท่าทันสื่อเพื่อตั้งคำถามกับมายาคติเชิงโครงสร้างได้อย่างน่าสนใจ ทั้งในประเด็นการเหยียดและความเหลื่อมล้ำทางชนชั้นจากไวรัล ‘กรุงเทพเนทีฟ’ ซึ่งนักศึกษาชี้ให้เห็นว่าเทรนด์ในโซเชียลมีเดียที่ดูเหมือนเรื่องตลกสนุกสนาน แท้จริงแล้วได้ตอกย้ำความเหลื่อมล้ำทางเศรษฐกิจ เศรษฐสถานะ และอคติทางภูมิภาคในสังคมไทย การรู้เท่าทันสื่อทำให้คนรุ่นใหม่มองเห็นว่าการแสดงออกทางไลฟ์สไตล์บางประการได้กลายเป็นการสร้างความปกติใหม่ให้กับการเหยียดชนชั้นกับผู้คนสังคมได้โดยไม่รู้ตัว
ประเด็นการคุกคามทางเพศก็เป็นเรื่องหลักที่นักศึกษาให้ความสำคัญ การวิพากษ์วิจารณ์ปรากฏการณ์การคุกคามทางเพศในโลกออนไลน์ ซึ่งเหยื่อที่ออกมาเรียกร้องความยุติธรรมอันมักถูกซ้ำเติมด้วยอคติทางวัฒนธรรม (Victim Blaming) ทำให้คนรุ่นใหม่เรียกร้องให้องค์กรสื่อมวลชนทำหน้าที่รายงานข่าวอย่างเป็นธรรม เคารพศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ และไม่เพิกเฉยต่อความรุนแรงเชิงเพศสภาพ
และสุดท้าย ประเด็นสิทธิและการควบคุมเทคโนโลยีผ่านโจทย์เรื่องการแบนการใช้ AI ในระดับโรงเรียนของหลายประเทศ นักศึกษาตั้งคำถามต่อกรณีที่ผู้บริหารสถานศึกษาออกนโยบายสั่งแบนการใช้ AI โดยไม่เปิดรับฟังเสียงของนักเรียน ทั้งที่ AI เป็นเทคโนโลยีที่มีทั้งคุณและโทษ การสั่งแบนจากอำนาจเบื้องบนลงสู่ผู้ปฏิบัติ นอกจากจะไม่สามารถห้ามการใช้งานได้จริงแล้ว ยังเป็นการปิดกั้นโอกาสในการเรียนรู้ ในขณะที่ทางเลือกที่นำไปสู่การสอนให้เด็กใช้ AI อย่างมีจริยธรรม วิพากษ์วิจารณ์ผลลัพธ์จากการประมวลผลให้เป็นและใช้บนหลักความรับผิดชอบต่างหากที่น่าจะเป็นทางออกที่ยั่งยืนกว่า
จากความขัดแย้งในสังคม
สู่การกลับมาทบทวนตัวเอง
ช่วงท้าย วงเสวนาคุยกันถึงโอกาสในการสร้างระบบนิเวศที่เอื้อต่อสันติภาพและการรู้เท่าทันสื่อในยุคความขัดแย้ง ซึ่งทุกฝ่ายเห็นตรงกันว่าไม่อาจบรรลุผลด้วยการผลักให้เป็นหน้าที่ของใครคนใดคนหนึ่ง แต่ต้องร่วมมือกันปรับเปลี่ยนระบบใน 3 เรื่อง ทั้งจากผู้ผลิตสื่อและครีเอเตอร์ที่ต้องให้ความสำคัญกับมาตรฐานจริยธรรมวารสารศาสตร์ การให้สิทธิในการโต้ตอบแก่ผู้ถูกกล่าวหา การตรวจสอบข้อเท็จจริงที่รอบด้าน และการพยายามเปิดพื้นที่สาธารณะเพื่ออภิปรายประเด็นโครงสร้างของสังคม แม้จะต้องเผชิญกับข้อจำกัดด้านเศรษฐกิจหรือระบอบทุน
ในด้านผู้รับสาร ยุคนี้ต้องเห็นความสำคัญของเสียงของตนเองในฐานะผู้บริโภคสื่อ การเลือกเสพสื่อ รวมถึงสนับสนุนสื่อที่มีคุณภาพ สื่อทางเลือก หรือครีเอเตอร์ที่สร้างสรรค์เนื้อหาที่เป็นประโยชน์ผ่านระบบสมาชิกหรือการร่วมจ่าย เพื่อเป็นอีกหนึ่งทางเลือกในการสร้างโมเดลธุรกิจสื่อทางเลือกที่มั่งคงให้กับสื่อคุณภาพ
ระดับปัจเจกบุคคลนั้น วงเสวนามองว่าการจัดการความรู้สึกตัวเองเพื่อให้เกิดความสงบในใจเป็นสิ่งสำคัญ เพราะในโลกดิจิทัล ผู้คนไม่อาจควบคุมความขัดแย้งจากภายนอกได้ การดึงสติ หยุดนิ่งก่อนกดแชร์หรือแสดงความคิดเห็น ควรต้องทำผ่านการรู้ตัว ไม่ปล่อยให้ความโกรธเกลียดเข้าครอบงำ รวมทั้งการเลือกรับข้อมูลข่าวสารที่หลากหลาย รอบด้านเพื่อให้เห็นภาพรวมของนิเวศข้อมูลที่เกี่ยวกับเรื่องนั้นทั้งหมด ซึ่งจะช่วยลดอคติที่อาจมีขึ้นได้
การรู้เท่าทันสื่อในยุคแห่งความขัดแย้ง จึงไม่ได้หมายถึงการพยายามกำจัดความขัดแย้งให้หมดไปจากโลก เพราะความขัดแย้งหมายรวมไปถึงความเห็นต่าง ซึ่งเป็นเรื่องปกติธรรมดาของสังคมประชาธิปไตย หากแต่คือการหามุมมองเพื่อเข้าใจความขัดแย้งด้วยวิจารณญาณ การเปิดใจกว้างต่อสิ่งที่ไม่เห็นด้วย อันนำไปสู่การร่วมสร้างพื้นที่สื่อที่ปลอดภัยและสร้างสรรค์ เพื่อขับเคลื่อนสังคมไปสู่สันติภาพเชิงบวกได้ในยุคแห่งความโกลาหลของข้อมูล
ทีมงานรายการ‘มีเดียมีเรื่อง’ – เรื่อง
ศิริชญาภรณ์ เรือนชุ่มเชย – ภาพ
