คณะรัฐมนตรีมีมติเมื่อวันที่ 26 กุมภาพันธ์ 2528 กำหนดให้วันที่ 2 เมษายนของทุกปี ซึ่งเป็นวันคล้ายวันพระราชสมภพสมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี เป็น “วันอนุรักษ์มรดกไทย” ด้วยตระหนักในพระปรีชาสามารถ และพระมหากรุณาธิคุณที่ทรงส่งเสริมและสนับสนุนกิจกรรมอันเกี่ยวเนื่องในงานศิลปวัฒนธรรมของชาติมาโดยตลอด
มรดกไทยนั้น คือ มรดกทางด้านศิลปวัฒนธรรมที่แสดงออกถึงสัญลักษณ์ของความเป็นชาติ ไม่ว่าจะเป็นโบราณวัตถุ ศิลปวัตถุ โบราณสถาน วรรณกรรม ศิลปหัตถกรรม นาฏศิลป์และดนตรี ตลอดจนวิถีการดำเนินชีวิตและคุณค่าประเพณีต่างๆ เป็นสมบัติล้ำค่าและมีความสำคัญในฐานะเป็นรากฐานความมั่นคงของชาติ รัฐบาลมีเจตจำนงแน่วแน่ที่จะอนุรักษ์สืบสานศิลปวัฒนธรรมของชาติทุกสาขา จึงกำหนดนโยบายในการส่งเสริม สนับสนุนการดำเนินงานเพื่อรักษา สืบสาน สร้างสรรค์ศิลปวัฒนธรรมของชาติในทุกมิติ รวมถึงสนับสนุนเศรษฐกิจวัฒนธรรม การสร้างอาชีพ สร้างรายได้ให้แก่ประชาชน โดยสะท้อนเอกลักษณ์ความโดดเด่นของวัฒนธรรมไทยเพื่อก้าวไปสู่เศรษฐกิจวัฒนธรรมสร้างสรรค์บนพื้นฐานของทุนทางวัฒนธรรม
กรมศิลปากร กระทรวงวัฒนธรรม ในฐานะหน่วยงานหลักที่รับผิดชอบงานด้านมรดกศิลปวัฒนธรรมของชาติ ได้ร่วมกับภาคีเครือข่ายภาครัฐ เอกชน และชุมชนท้องถิ่นทั่วประเทศ จัดกิจกรรมเนื่องในวันอนุรักษ์ มรดกไทยอย่างต่อเนื่องเป็นประจำทุกปี เพื่อเผยแพร่ความรู้ความเข้าใจและรณรงค์ให้ประชาชนตระหนักถึงคุณค่าและความสำคัญของศิลปวัฒนธรรม ตลอดจนมีโอกาสเข้าถึงมรดกศิลปวัฒนธรรมอันเป็นเอกลักษณ์ของชาติ โดยวันที่ 2 เมษายน ของทุกปี ซึ่งเป็นวันอนุรักษ์มรดกไทย กรมศิลปากร ได้ยกเว้นค่าธรรมเนียมเข้าชมอุทยานประวัติศาสตร์และพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติทั่วประเทศ จัดทำสารคดีเทิดพระเกียรติสมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี ดำเนินการคัดเลือกผู้อนุรักษ์มรดกไทยดีเด่น และผู้สนับสนุนการดำเนินงานด้านศิลปวัฒนธรรมของชาติเพื่อเข้ารับพระราชทานเข็มเกียรติคุณจากสมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี จัดกิจกรรมรณรงค์การดูแลรักษามรดกทางศิลปวัฒนธรรม เช่น การปลูกต้นไม้ การทำความสะอาดโบราณสถาน การบำเพ็ญสาธารณประโยชน์ เน้นสร้างการมีส่วนร่วมของประชาชน ร่วมกับเครือข่ายในท้องถิ่น อาสาสมัครท้องถิ่นในการดูแลรักษามรดกทางศิลปวัฒนธรรม (อส.มศ.) ข้าราชการ เจ้าหน้าที่ และประชาชนในพื้นที่ ณ แหล่งเรียนรู้ วัด และโบราณสถาน
พุทธศักราช 2566 นี้ กรมศิลปากรกำหนดจัดกิจกรรมรณรงค์ดูแลรักษามรดกศิลปวัฒนธรรมของชาติ โดยมี Highlight 4 ภาค ได้แก่ ภาคกลาง ณ อุทยานประวัติศาสตร์ศรีเทพ จังหวัดเพชรบูรณ์ ภาคเหนือ ณ วัดศรีสุพรรณ จังหวัดเชียงใหม่ ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ณ อุทยานประวัติศาสตร์ภูพระบาท จังหวัดอุดรธานี ภาคใต้ ณ เขาแดง จังหวัดสงขลา สำหรับกรุงเทพมหานคร กำหนดจัดกิจกรรม ณ วัดประดู่ฉิมพลี เขตบางกอกใหญ่ นอกจากนี้ ยังได้กำหนดจัดงานสัปดาห์วันอนุรักษ์มรดกไทย ระหว่างวันที่ 2 – 7 เมษายน 2566 ณ พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร ให้ประชาชนร่วมกิจกรรมโดยไม่เสียค่าใช้จ่าย ประกอบด้วย การเสวนาทางวิชาการ ระหว่างวันที่ 3 – 7 เมษายน 2566 เวลา 15.00 น. ณ ห้องประชุมดำรงราชานุภาพ พิพิธภัณฑสถาน
แห่งชาติ พระนคร และการแสดงนาฏศิลป์และดนตรี ระหว่างวันที่ 2 – 7 เมษายน 2566 เวลา 18.00 – 19.30 น. ณ เวทีกลางแจ้ง บริเวณสนามหญ้า พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร โดยมีการแสดงที่น่าสนใจ เช่น
การแสดงละคร เรื่องพระลอ ตอน เสี่ยงน้ำ – ตามไก่ – เข้าสวน – เข้าห้อง ระบำไดโนเสาร์ การแสดงโขน เรื่อง รามเกียรติ์ ละครนิทานพื้นบ้าน เรื่อง เจ้าแม่สร้อยดอกหมาก ละคร เรื่อง ไกรทอง
นอกจากนี้ วันที่ 8 เมษายน 2566 กรมศิลปากรกำหนดจัดการแสดงคอนเสิร์ต 2 ทศวรรษ เพชรในเพลง ณ หอวชิราวุธานุสรณ์ สำนักหอสมุดแห่งชาติ เพื่อเผยแพร่ประชาสัมพันธ์การจัดการประกวดเพลง (เพชรในเพลง) ซึ่งเป็นกิจกรรมส่งเสริมการใช้ภาษาไทยที่ดำเนินการมาครบ 20 ปี คัดเลือกบทเพลงและศิลปินที่มีคุณภาพและใช้ภาษาไทยได้อย่างถูกต้องงดงาม เพื่อยกย่องผู้มีผลงานการสร้างสรรค์ด้านการใช้ภาษาไทยและเป็นแบบอย่างที่ดีในการรักษาวัฒนธรรมอันเป็นเอกลักษณ์ของชาติ
วันอนุรักษ์มรดกไทย จึงเป็นโอกาสอันดีที่พสกนิกรไทยจะได้น้อมสำนึกในพระมหากรุณาธิคุณ สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี พร้อมใจกันเจริญรอยตามเบื้องพระยุคลบาทในการอนุรักษ์และปกป้องรักษาวัฒนธรรมไทย ร่วมใจกันอนุรักษ์ สืบสาน ต่อยอดมรดกภูมิปัญญาของบรรพบุรุษ และมีส่วนร่วมในการรักษามรดกทางวัฒนธรรมของชาติให้คงอยู่ยั่งยืนสืบไป
